كودەتا سەربازییەكەی ئەمجارەی توركیا

بۆچوون / بیروڕا :: 06/06/2016

وەرگێڕان: د. شێركۆ عەبدوڵڵا

بەرلەوەی توركیا لەژێر حوكمی سەرۆك ڕەجەب تەیب ئەردۆغاندا شێوازێكی سەركوتكەرانە وەربگرێت زۆركەس لەوباوەڕەدا بوو كە سەرۆكی پێشووی پارتی داد و گەشەپێدان لە مێژوودا نەمر دەكرێت بەوپێیەی كە ئەو سەركردەیە سەرەنجام توانیویەتی نینۆكی سوپای توركیا بكات و ناكۆكییە درێژەكە لەگەڵ كوردا چارەسەر بكات.

بەڵام ئێستا وەك دەردەكەوێت ئەو هیوایانە هیچیان لە شوێنی خۆیاندا نین. ئەردۆغان گڵۆپی سەوزی بۆ سوپا هەڵكرد كە شەڕهەڵگیرسێنێت دژی كوردە یاخیبووەكان و لەگەڵ جەنەڕاڵەكانیشدا هاوپەیمانیەتییەكی گەرمی دروستكرد. لە ڕوانگەی ئەردۆغانەوە، ئەم سیاسەتە بە یەك بەرد چەند چۆلەكەیەك دەكوژێت. لەسەرێكەوە شاڵاوی سەربازی بۆ سەر كورد كەمایەتییە هەرە گەورەكەی وڵات، لاواز دەكات، كە بووەتە رێگرێك لەبەردەم مەبەستەكانی ئەردۆغاندا كە دەسەڵاتی ڕەهایە. لەلایەكی دیكەشەوە توركە نەتەوەییەكان بەلای خۆیدا ڕادەكێشێت. لەسەر هەمان هێڵیش، ئەم سیاسەتە پاڵنەرێك دەبێت بۆ ڕاستكردنەوەی پەیوەندی لەگەڵ سوپادا وەك ئامڕازێكی گرنگی بەردەست، بەتایبەت كە ڕۆژ بەڕۆژ ناڕەزایی ناوخۆ و دەرەوە لە پەرەسەندندایە. بەڵام لەهەمان كاتیشدا بەهێزكردنی سوپا ڕەنگە هەڵبژاردنێكی پڕمەترسی بێت بۆ ئەردۆغان. بگرە هەندێك لە نزیكەكانی ئەردۆغان دەترسن لەوەی كە ئەو پڵنگەی سەرۆك دەیەوێت سواری ببێت، پاش ئەو هەموو ساڵەی ڕەفتاری خراپ. لەژێر سایەی پارتی داد و گەشەپێدانەوە ئێستا لە جاران دڕندەترە و زیاتر لە هەموو كاتێك حەزی لە تۆڵەسەندنەوەیە.

لەڕاستیدا سوپای توركیا ناهەقی نییە كینەی لە دڵدا بێت بەرامبەر بە ئەردۆغان. بە درێژایی مێژووی تورك، سوپا دەسەڵاتێكی گەورەی هەبووە بەسەر مەسەلە سیاسییەكانی وڵاتدا و چوار كودەتای سەربازی ئەنجامداوە و سیاسییەكانی ناچار كردووە دەست لەكار بكێشنەوە و هەمیشە وا خۆی بینیوە كە تاقە پاسەوانی دیموكراسییە عەلمانییەكەیە و نابێت لێپرسینەوەی لەگەڵدا بكرێت، بەڵام پارتی داد و گەشەپێدان هەر لە ساڵی (2002)ەوە كە دەسەڵاتی گرتەدەست هەوڵی لاوازكردنی دەسەڵاتی سیاسی جەنەڕاڵەكانی داوە، ئەو دەسەڵاتەی كە هێزە چەكدارەكانی توركیای لاواز و پەرتەوازە كردبوو. ئەنقەرە بۆ ئەوەی مەرجەكانی چوونە ناو یەكێتی ئەوروپا جێبەجێ‌ بكات، دەستی كرد بە ئەنجامدانی ئەو ڕێ‌وشوێنانەی كە سوپا زیاتر دەخەنەژێر كۆنترۆڵی دەسەڵاتە مەدەنییەكەوە. دەسەڵاتی دادگا سەربازییەكانی كەمكردەوە و دەسەڵاتی زیاتری بەخشی بە دادگا مەدەنییەكان و حكومەت رۆڵی كاریگەرتری گێڕا لە دیاریكردنی سەركردە گەورەكانی سوپادا. 

سوپای توركیا لە مانگی نیسانی 2007دا زەبرێكی گەورەی بەركەوت، پاش ئەوەی كە لەسەر ماڵپەڕە ئەلیكترۆنیەكەی خۆی هۆشدارییەكی بڵاوكردەوە (دواتر ناوی لێنرا كودەتا ئەلیكترۆنیەكە) تیایدا پارتی داد و گەشەپێدان وریا دەكاتەوە لە مەترسییەكانی پشتیوانیكردنی (عەبدوڵڵا گۆل) كە بەوە ناسراوە دەمێكە سەر بە رەوتی ئیسلامییە و هاوسەرەكەی لە هەڵبژاردنە سەرۆكایەتییەكاندا حیجاب دەپۆشێت. ئەم مەسەلەیە لەكاتی خۆیدا پارتی داد و گەشەپێدان و لایەنگرەكانی ئەو پارتەی توڕە كرد و زیاتر پێداگرییان كرد لەسەر ئەو هەڵوێستەیان و عەبدوڵڵا گۆلیان گەیاندە پۆستی سەرۆكایەتی.

بەم شێوەیە سوپای توركیا كە ویستی دژی ئەو حیزبە خاوەن جەماوەرە بەربڵاوە هەڵوێست وەربگرێت، زەبرێكی گورچكبڕی بەركەوت و لە هەڵبژاردنی پاش كودەتا ئەلیكترۆنییەكەدا دەنگدان بەو پارتە بە ڕێژەی (13%) زیادی كرد.

هەر لەوكاتەدا هاوپەیمانەكانی حكومەت لە دەزگای دادوەریدا كە لایەنگری فەتحوڵا گولنی هەڵسوڕاوی ئایینی بوون، لێكۆڵینەوەی فراوانیان دەست پێ‌كرد دەربارەی چالاكییەكانی ئەفسەرانی سوپا. لەئەنجامیشدا هەندێك لە كەسایەتییەكانی سوپا تۆمەتبار كران بە پلان دانان بۆ كودەتا كردن دژی پارتی داد و گەشەپێدان و دەیان جەنەراڵ زیندانی كران و سەدان كاربەدەستی سەربازیی خانەنشین كراون دەستبەسەركران، بەتایبەت لە مەسەلەكانی (ئەرگەنە كۆن) و (چەكوش)دا.

لوتكەی ململانێی پارتی ناوبراو و سوپا لە دەستلەكاركێشانەوەی بە كۆمەڵی ئەنجوومەنی باڵای سەربازیی توركیادا لە كۆتاییەكانی مانگی تەموزی 2011دا بەرجەستە بوو، ئەو دەستلەكاركێشانەوەیەی كە چاودێرەكانی ئەو سەردەمە گوتیان ئەمە نیشانەیەكی گەورەی شكستهێنان و خۆڕادەستكردنی سوپایە بەرامبەر مەدەنییەكان.

بەڵام سەرەڕای ئەوە، لەم ماوەیەی رابردوودا سوپا هەندێك بایەخی پەیدا كردەوە بەتایبەت پاش ئەوەی (نیسدید ئۆزیل) بوو بە سوپاسالاری توركیا كە یەكێكە لە پیاوە دڵسۆزەكانی ئەردۆغان و ئەم بایەخ پەیداكردنە لانی كەم لەسەر ئاستی سەركردە سەربازییە باڵاكاندا هەستی پێ‌دەكرێت، بەڵام توانەوەی بەستەڵەكە ڕاستەقینەكەی نێوان هەردوولا ئەوكاتە روویدا كە یەلانگرانی فەتحوڵا گولەن لە دەزگای دادوەریدا دەستیان دایە لێكۆڵینەوەی یاسایی لە مەسەلەی گەندەڵیدا كە خێزانەكەی ئەردۆغان و خەڵكە نزیكەكەی گرتەوە. لەو چركەساتەدا، ئەردۆغان پێی وابوو كە سوپا دەتوانێت ببێتە هاوپەیمانی لەو شەڕە بەربڵاوەدا، كە رەنگە بێتە ئاراوە دژی لایەنگرانی گولەن كە پێشتر هاوپەیمانی بوو. 

بەم جۆرە پاش ئاماژەیەك لە یەكێك لە ڕاوێژكارە نزیكەكانی ئەردۆغانەوە، سوپا سكاڵایەكی پێشكەش كرد تیایدا داوای سەرلەنوێ‌ دادگایكردنەوەی ئەو ئەفسەرانەی كرد كە لە مەسەلەی (چەكوش)دا تۆمەتبار كرابوون بە پیلان دانان بۆ كودەتاكردن دژی پارتی داد و گەشەپێدان. دواتر دادگا تەواوی دۆسیەكەی پوچەڵ كردەوە و رای گەیاند كە ئەو بەڵگەنامانەی لەو مەسەلەیەدا پشتیان پێ‌بەستراون لەڕاستیدا هەڵبەستراو بوون و بڕیاری ئازادكردنی ئەفسەرەكانی دەركرد. 

یەكێك لە نیشانەكانی پەیوەندی گەرموگوڕ لەنێوان سوپا و پارتی داد و گەشەپێداندا بەم دواییە بینیمان كە (خلوسی ئاكار)ی سوپاسالاری ئێستا بوو بە شایەتی مارەبڕینی كچەكەی ئەردۆغان.
هەرەسهێنانی ئاگربەست لەنێوان دەوڵەت و پارتی كرێكارانی كوردستاندا رێگرێكی ئاڵۆزی دیكەی لابرد لەبەردەم پەیوەندییەكانی نێوان سوپا و حكومەتدا. چونكە سوپا بەردەوام دژی گفتوگۆی ئاشتی بووە لەگەڵ پارتی كرێكاراندا و حكومەتی بەوە تۆمەتبار كردووە كە چاوپۆشی دەكات لە چالاكییەكانی پارتی كرێكاراندا لە ناوچە كوردییەكەدا. بۆ نمونە ساڵی 2014، كاربەدەستە سەربازییەكان داوایان كرد 290 كردەوەی سەربازی جێبەجێ‌ بكرێت دژی پارتی كرێكاران لە باكوری خۆرهەڵاتی وڵاتدا، بەڵام حكومەت تەنیا 8 كردەوەی پەسەند كرد و ئەمەش گرژی لەنێوان هەردوولا دروست كرد. بەڵام دەستپێكردنەوەی شەڕ لەنێوان حكومەت و پارتی كرێكاراندا لە هاوینی 2015دا ڕێگەی خۆشكرد بۆ هاوپەیمانییەكی بەهێزتر لەنێوان سوپا و حكومەتدا. گومانی تێدا نییە نائارامییەكانی سوریا و عێراق و گرژبوونی پەیوەندییەكان لەگەڵ روسیادا هۆكاری یارمەتیدەر بوون بۆ گەڕانەوەی سوپا وەك هێزێكی مامناوەند لە ناوخۆ و دەرەوەدا. دەزگا ئیعلامییەكانی سەر بە حكومەتیش كە ڕۆژێك لە ڕۆژان دادگایكردنی كەسایەتییە سەربازییەكانیان بە سەركەوتنێكی گەورەی دیموكراسی لەقەڵەم دەدا، ئێستا كەوتوونەتە ستایشكردنی هەوڵی قارەمانانەی هێزە چەكدارەكانی توركیا لە ڕووبەڕووبوونەوەی دوژمنە ناوخۆیی و دەرەكییەكانی توركیادا. 

ئەردۆغانیش لە ئاوڕدانەوەیەكی گەورەدا بۆ هاوپەیمانە تازەكانی، بەرگری كرد لە عەلمانییەت لە دەستوری توركیادا.

ئەردۆغان گرەو لەسەر ئەوە دەكات كە ئەم ئاماژانە جڵەوی سوپا دەگرێت، بەڵام هەندێك كەس پێیان وایە ئەردۆغان یاری بە ئاگر دەكات و ترسی ئەوە لەئارادایە كە سوپا ئەگەر دەرفەتی بۆ هەڵبكەوێت دەگەڕێتەوە سەر نەریتی خۆی و دەست وەردەداتە پڕۆسەی سیاسی.

لەڕاستیدا دەركردنی سوپا لە دیمەنەكەدا بە تەواوی كارێكی مەحاڵە چونكە سوپا هێشتا دامەزراوەیەكی سەربەخۆیە. كەمالیزم كە ئایدۆلۆجیای دامەزرێنەری كۆماری توركیایە و دەیان ساڵە بووەتە قەڵای پتەو دژی بە ئیسلامیكردن و دژی مەیلەجودایخوازەكانی كوردە هێشتا كرۆكی ئایدۆلۆجی كۆلیجە سەربازییەكانە. سوپا بە تەواوی رەتی كردەوە ئیمام و خەتیبەكانی دەرچووی قوتابخانە تایبەتەكان بۆیان هەبێت بچنە كۆلیجە سەربازییەكانەوە. 

سوپا پێی وایە ئەم خوێندكارە ئاینییانە بیروباوەڕی دینی لەناو هێزە چەكدارەكاندا بڵاو دەكەنەوە. جگە لەوەش هەتا ئێستا بودجەی سەربازیی لەدەرەوەی چاودێری دارایی مەدەنیدایە و سوپا بە تەنیا خۆی هێزەكانی بەڕێوە دەبات. هەروەها سوپاسالاری توركیا لەژێر دەسەڵاتی وەزیری بەرگریدا نییە و هەتا ئێستاش یاسای خزمەتی سەربازی ناوخۆ هەڵنەوەشاوەتەوە كە ڕێگە بە سوپا دەدات دەستوەربداتە سیاسەتەوە. یاساكە دەڵێت "ئەركی هێزە چەكدارەكانی توركیا بریتییە لە پارێزگاریكردن لە نیشتمان و كۆماری توركیا بەو شێوەیەی كە لە دەستوردا هاتووە". سوپاش پشتی بەم بڕگەیە بەستووە وەك بەڵگەیەكی یاسایی بۆ ئەو كودەتایانەی كە لە ڕابردوودا كردوونی.

لەبەر ئەو هۆكارانەی سەرەوە، واپێدەچێت سوپا، لانی كەم لەئێستادا مەبەستی نەبێت دەست وەربداتە پڕۆسە سیاسییەكەی وڵات، پاش كاردانەوە میللییەكە بەرامبەر بە كودەتا ئەلیكترۆنییەكە. سوپا پێی باشە دووربێت لە سیاسەت. بەم دواییەش دەستەی ئەركان بەیاننامەیەكی توندی بڵاوكردەوە و بە ئاشكرا نكوڵی كرد لەو تۆمەتانەی كە هەندێك لایەنی حكومەتی دایانە پاڵ سوپاكە گوایە خۆی ئامادە دەكات بۆ كودەتایەكی سەربازیی. لە رابردوودا سوپا هەمیشە پشتی بە میللەت بەستووە ئەگەر ویستبێتی دەست وەربداتە سیاسەت. بۆ نموونە كودەتا هەرە خوێناوییەكەی ساڵی 1980، پشتیوانییەكی گەورەی جەماوەری لەگەڵدا بوو كە دەستوەردانی سوپای بە پێویست زانی بۆ گێڕانەوەی سەقامگیری بۆ وڵات. ئێستاش لەوە دڵنیایە كە هەر دەستوەردانێك دژی ئەردۆغان و پارتی داد و گەشەپێدان بە زیانی سوپا تەواو دەبێت چونكە ئەو پارتە لە هەڵبژاردنەكانی ئەم دواییەدا نزیكەی 50%ی دەنگەكانی بەدەست هێناوە.

سەرەڕای ئەمانەش چەندە ئەگەری كودەتا لە حاڵی حازردا ئەگەرێكی دوورە بەڵام هێشتا ڕێی تێدەچێت سوپا دەستوەردان بكات. ماوەی 14 ساڵی دەسەڵاتی پارتی داد و گەشەپێدان تا ئەندازەیەك هەڵوێستی سوپای سوك كردووە بەرامبەر بە عەلمانییەت بەڵام هێشتا مەیلی جوداییخوازی كورد بەلای سوپاوە هەر هێڵی سورە. لەبەرئەوە ئەگەر شەڕ و پێكدادان لەنێوان پارتی كرێكارانی كوردستان و توركیادا لە كۆنترۆڵ دەرچوو، بەتایبەت ئەگەر توندوتیژی بە كۆمەڵ لەناو شارەكانی خۆرئاوادا بوو بەهۆی نەمانی ئاسایش و هەرەسهێنانێكی گەورەی ئابووری و هەروەها ئەگەر حكومەت زیاتر سەركوتكەر بێت، ئەمانە هەموو دەبنە ناڕەزایی گەورە دژی حكومەت. لەبەرئەوە ئەگەری دەستوەردانی سەربازیی بەدوور نازانرێت.

هەرچەندە بەرژەوەندییەكانی سوپا و ئەردۆغان ئێستا لە چەند مەسەلەیەكدا بەیەك گەیشتوون بەڵام لەسەر كۆمەڵێك مەسەلەی گەورە ناكۆكن لەگەڵ یەكتریدا. خۆسەپاندنی روو لە هەڵكشانی ئەردۆغان و هەڵوێستی ناجێگیری بەرامبەر بە مەسەلەی كورد و سیاسەتە دەرەكییە دوژمنكارییەكەی كە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا چڕدەبێتەوە، ئەمانە هەموو بوونەتە مایەی بێزاریی هاوپەیمانە خۆرئاواییەكانی توركیا و ناڕەزایی لە ڕیزەكانی هێزە چەكدارەكاندا.

دیارە ئەردۆغانیش بێباك نەوەستاوە بەرامبەر بە سوپا، چونكە بڕیارەكەی ئەم دواییەی حكومەت بە جیاكردنەوەی هێزەكانی جەندرمە لە دەستەی ئەركانی گشتی و پەیوەستكردنی بە وەزارەتی ناوخۆوە، هەوڵێكی ئەردۆغانە بۆ پڕكردنەوەی ڕیزەكانی جەندرمە بە لایەنگرانی حیزبەكەی خۆی و دروستكردنی هاوسەنگییەك لە بەرامبەر سوپادا. كەواتە دواجار تەنیا هەر مەسەلەی كوردە كە نەك تەنیا هەر چارەنووسی پەیوەندی نێوان ئەردۆغان و سوپا دیاری دەكات بەڵكو رۆڵی سوپاش دیاری دەكات لە سیاسەتی توركیادا.
 سەرچاوە: فۆرن ئەفەیرز

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure