جیهان بەرەو كوێ‌ دەچێت؟

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 4 هەفتە

بەشی دووەم
نووسینی: بەهرۆز شاكری فەرد
ئامادەكردن و وەرگێڕانی: دواڕۆژ
- كێشەی ژمارەی دانیشتووان لە كیشوەرە جۆراوجۆرەكاندا
ساڵانێكی زۆرە ژمارەی دانیشتووانی یابان لە داكشاندایە. لە وڵاتی چینیشدا رێژە هێزی كار بەردەوام رووی لە كەمبوونەوەیە، بەو واتایەی كە دانیشتووانی تەمەن 25 ساڵ تا 65 ساڵ لەچاو تێكڕای دانیشتووان هەر لە دابەزیندایە. لە ئابوورییە نەریتییەكاندا گەشەكردنی ژمارەی دانیشتووان یەكێكە لە فاكتەرە گرنگەكانی گەشەی ئابووریی. هەروەها باوەڕێكی گشتی لەئارادایە كە گوایا تاقە رێگەی رزگاركردنی رەشەخەڵكەكە لە هەژاریی هەر گەشەكردنی ئابوورییە. ئەم دوو گریمانەیە هەردووكیان جێگەی گومانن.
رەخنەی زۆر دەگیرێت لە تێڕوانینەی كە دەڵێت بەرهەمی گشتی نەتەوەیی ئاماژەیەكی گونجاوە بۆ هەڵسەنگاندنی سەلامەتی و سەركەوتنی كۆمەڵگا. بەڵام ئەگەر نەشڕۆینە ناو قووڵایی مەسەلە فەلسەفییەكانەوە دەتوانین بە ئاسانی و لە روانگەی گوشاری بەردەوام بۆسەر سەرچاوە سروشتییەكان تێبگەین كە بەردەوامبوونی گەشەكردنی دانیشتووان كە دەبێتە هۆی لەناوبردنی دارستان و سەرچاوە سروشتییەكان لەپێناوی فراوانكردنی كشتوكاڵ و ئاژەڵداریی و راوكردنی ماسی و پیسكردنی ژینگە بە هیچ شێوەیەك كارێكی چاك نییە بۆ گەشەكردنی ئابووریی. ئەمە لە وڵاتە پێشكەوتووەكاندا بە تەواوی بەرجەستە بووە بەڵام لەو وڵاتانەی كە لە قۆناغی گەشەكردندان هێشتا بەتەواوی روون نەبووەتەوە.
نیگەرانیە سەرەكییەكەی لە كیشوەری ئەفریقاوە سەرهەڵدەدات. پێشبینی دەكرێت تا كۆتاییهاتنی سەدەی 21 ژمارەی دانیشتووانی كیشوەری ئەفریقا لە 1.3 ملیار كەسەكەوە بەرزببێتەوە 4.3 ملیار كەس. ئەمە لەكاتێكدایە كە كاروانی گەشەكردنی كلاسیكی لە ئەفریقادا گەیشتووەتە بنبەست، ئەمەش مانای وایە زیادبوونی داهاتی نەتەوەیی ئەو وڵاتانە مەحاڵ بێت. گەشەنەكردنی داهاتی نەتەوەیی هاوكات لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی دانیشتوواندا دەبێتە هۆی زیادبوونی رێژەی هەژاری. ئەگەر ئەمە رووبدات كۆچی بەكۆمەڵی خەڵكی ئەفریقا بۆ كیشوەرە نزیكەكان پێشبینییەكی لۆجیكی دەبێت. ئاخۆ ئەمە تا چ ئەندازەیەك كیشوەری ئەوروپا بهەژێنێت لەكاتێكدا كە دەبینین كۆچی ملیۆن و نیوێك پەنابەری سوریا و عێراق و لیبیا و ئەفغانستان لە ساڵی 2015دا رایەڵەی سیاسی ئەوروپای هەڵوەشاند.
- كەمبوونەوەی بایەخی دامەزراوەكان
ئەو گرێبەستە نەنووسراوەی كە لەنێوان هاووڵاتیان و نوێنەرەكانیاندایە لە دامەزراوە نیشتمانی و نەتەوەییەكاندا بەرەو پووكانەوە و كاڵبوونەوە دەچێت. نائارامییە كۆمەڵایەتیەكان لە پاریس و شیلی و هۆنكۆنگ و عێراق و ئێراندا بەشێكن لە نیشانەكانی درز بردن و برینداربوونی ئەو بارودۆخەیە كە ساڵەهای ساڵە كۆڵەكەی پێشكەوتن و گەشەكردن بووە.
زیادبوونی جیاوازییە چینایەتییەكان و هەڵهاتنی دەوڵەمەندان لە باجدان و نەمانی ئەگەری گەشەكردنی كۆمەڵایەتی كارێكیان كردووە كە خەونی كۆمەڵگای دادپەروەریخواز ببێتە خەونێكی مەحاڵ.
فاكتەرێكی دیكەی فراوانبوونی هەستكردن بە نادادپەروەری بریتییە لە خراپتر بوونی قەیرانە ناوچەییەكە. كاریگەریە هەرە خراپەكانی ئەم قەیرانە مرۆڤ دروستكردووە لە پلەی یەكەمدا ئاڕاستەی دانیشتووانی وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری بیابانی ئەفریقا و هەندێك وڵاتی ئاسیایی دەبێت لەكاتێكدا ئەو وڵاتانەی كە رۆڵی سەرەكییان هەیە و هەبووە لە بەرهەمهێنانی گازە ژینگەكوژەكان لە دووری دوورەوە لەسەر بەزمی خۆیان بەردەوام دەبن.
ئەو دامەزراوە نێودەوڵەتیانەی كە ئەركیان رێگریكردنە لەم جۆرە قەیرانانە هەتا ئێستا ناكارا دەركەوتوون. دیارە كاردانەوەی زیاتر ئەم ئاشتیە ناسكە جیهانییە دەخاتە مەترسیەوە.
- ئاكامەكانی فراوانبوونی بەكارهێنانی زیرەكی دەستكرد
پێشكەوتنەكانی ئەمدواییە لە بواری تەكنەلۆجیای هۆشی دەستكرددا سەرنجی زۆر كەسی راكێشاوە. بەڵام بەداخەوە هێشتا ناتوانین پێشبینی لێكەوتەكانی ئەم تەكنەلۆجیایە بكەین ئەگەر بەشێوەیەكی بەربڵاو بەكاربهێنرێت.
كاریگەری ئەم رەوتە لەسەر بازاڕ هەرچییەك بێت نابێت ببێتە هۆی چاوپۆشیكردن لە ئامانجەكە: دامەزراوە نیشتمانی و نەتەوەییەكان ئەركی سەرشانیان ئەوەیە لە خزمەتی هاووڵاتیاندا بن نەك لە خزمەتی ئابووریی و بازاڕی كاردا.
بەڵام هەڕەشە سەپێنراوەكانی ئەم تەكنەلۆجیایە بەسەر كۆمەڵگادا تەنیا هەر لە بازاڕی كاردا قەتیس نابن. ئەم دەستكەوتە زیرەكانە كە توانای ناسینەوە و راوەدونان و خەفەكردنی دەنگی ئۆپۆزسیۆنە سیاسییەكانیان هەیە ئەگەر بخرێنە بەردەست رژێمە تۆتالیتارەكانەوە ئەوا ئازادی و دیموكراسی و بەهاكانی كۆمەڵگای كراوە رووبەڕووی هەڕەشەی كاریگەر دەبنەوە.
- رێگەی دەربازبوون نییە
لە هەموو ئەو قسانەی سەرەوەدا بۆمان دەرئەكەوێت كە مێژوو نایەوێت لە بڕیارەكەی خۆی پەشیمان ببێتەوە، كەواتە تاقە رێگا چارە ئەوەیە بە هەموو توانامانەوە رێگری بكەین لەوەی بارودۆخەكە لەمە سەختتر ببێت. هەبوونی دامەزراوەكانی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان و یەكێتی ئەوروپا مایەی دڵخۆشین كە دووبارەبوونەوەی كارەساتەكانی سەرەتای سەدەی بیستەم مەحاڵە. بەو مەرجەی كە سەركردەكانی جیهان توانا و دەسەڵات و ئازادی كاركردنی ئەم دامەزراوانە زیاتر بكەن لەوەی كە ئێستا هەیانە بە مەبەستی فراوانكردنی هاوكاری نێودەوڵەتی و كەمكردنەوەی رێژەی هەژاری لەسەر ئاستی جیهاندا.
تەكنەلۆجیاكانی ئەمڕۆ دەتوانن خزمەت بە مرۆڤایەتی بكەن. بەڵام ئەگەر ئامانجی دیاریكراو لە ئارادا نەبێت و بارودۆخەكە لەسەر رەوتی ئێستای بەردەوام بێت ئەوا پشتبەستن بەو دامەزراوە نێودەوڵەتیانە لە ئاستی ئێستای كەمتر دەبێتەوە و سەرئەنجام نائارامییە كۆمەڵایەتیەكان لەسەرتاسەری جیهاندا درێژە دەكێشێت.
ساڵی 2015 نەتەوە یەكگرتووەكان 15 ئامانجی دیاریكرد كە دەتوانن ببنە خاڵێكی دەستپێكی گونجاو بەڵام بەداخەوە هێشتا ویستێكی بەهێز نابینین بۆ داڕشتنی نەخشەرێگایەكی دیاریكراو بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجانە.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure