دیموكراسى ئه‌مریكا پشتى به‌ستووه‌ به‌ ده‌وڵه‌تى قووڵ

بۆچوون / بیروڕا :: 26/12/2019


سه‌رچاوه‌: وۆڵ ستریت جۆرناڵ
وه‌رگێڕانى: د. شێركۆ عه‌بدوڵڵا


مه‌رجێكى زۆر گه‌وره‌یه‌ كارمه‌ند و كه‌سایه‌تیه‌ پیشه‌ییه‌كانى ئه‌مریكا بۆ دژایه‌تیكردنى گه‌نده‌ڵى و چه‌سپاندنى یاسا به‌رژه‌وه‌ندى گشتى بكه‌ن به‌ پێوه‌ر نه‌ك رازیكردنى سه‌ركرده‌ى سیاسى. ساڵانێكى زۆره‌ محافزكاره‌كان سكاڵایان هه‌یه‌ له‌ گه‌شه‌كردنى پێگه‌ ئیدارییه‌كانى وڵات كه‌ گوایه‌ بووه‌ته‌ هۆى هه‌ڵئاوسانى بارستاییه‌كى بێ شوومار و بێ روخسارى ئه‌و كارمه‌ند و فه‌رمانبه‌رانه‌ى كه‌ هه‌ژموونى زۆریان به‌سه‌ر هاووڵاتى ئاساییدا هه‌یه‌.

دواى هه‌ڵبژاردنى دۆناڵد ترامپ له‌ ساڵى 2016دا و سه‌رهه‌ڵدانى چه‌ندین لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر شێوازى كاركردنى ئیداره‌كه‌ى، ئه‌م سكاڵا و ناڕه‌زایه‌تیه‌ شێوازێكى ترى وه‌رگرتووه‌ و بووه‌ته‌ هێرشى توند دژى ئه‌وه‌ى که‌ پێى ده‌گوترێت ده‌وڵه‌تى قووڵ: كۆمه‌ڵێك كارمه‌ند و كاربه‌ده‌ستى هه‌ڵنه‌بژێردراو كه‌ لایه‌نگرى دیموكراته‌كانن و ئاماده‌ن هه‌موو كارێك بكه‌ن بۆ رووخاندنى سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ى دۆناڵد ترامپ. ئه‌م تۆمه‌تانه‌ ئاڕاسته‌ى كارمه‌نده‌ حكومییه‌كان كرا كه‌ داوایان لێ كرابوو لێپێچینه‌وه‌ بكه‌ن له‌سه‌ر داخوازیى كۆنگرێسى ئه‌مریكا سه‌باره‌ت به‌ چه‌ند تۆمه‌تێك كه‌ ئاراسته‌ى ترامپ كرابوون. نموونه‌ى ئه‌و كارمه‌نده‌ باڵایانه‌ چه‌ند كه‌سایه‌تیه‌كى پسپۆڕى بواره‌كانى خۆیانن. به‌ڵام حكومه‌ته‌ ده‌ستوورییه‌كه‌ى ئه‌مریكا پێویستى به‌ كارمه‌ندى شاره‌زا و پڕۆفیشنه‌ڵى ناحیزبى هه‌یه‌ كه‌ له‌ ده‌ستگاكانى ده‌وڵه‌تدا كاربكه‌ن.

له‌ بارودۆخى ئێستادا كه‌ دابه‌شبوونى حیزبایه‌تى و جه‌مسه‌رگیریى سیاسى گه‌یشتووه‌ته‌ لوتكه‌ زۆر زه‌حمه‌ته‌ ئه‌و جۆره‌ كارمه‌ندانه‌ په‌یدا ببن كه‌ لایه‌نگرى سه‌ركرده‌یه‌كى سیاسى نه‌بن. زیاتر له‌وه‌ى كه‌ لایه‌نگرى ده‌ستوور و به‌رژه‌وه‌ندیه‌ گشتیه‌كان بن.

بێگومان وه‌ك هه‌موو دیموكراسییه‌كى دیكه‌ى هاوچه‌رخ، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان پێویستى به‌ ده‌وڵه‌تێكى قووڵه‌ چونكه‌ دژایه‌تیكردنى گه‌نده‌ڵى و چه‌سپاندنى یاسا دوو مه‌سه‌له‌ى چاره‌نووسسازن بۆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان.

ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان كێشه‌یه‌كى مێژوویى دێرینى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ پێویستییه‌كانى ده‌وڵه‌تى هاوچه‌رخدا. واته‌ به‌پێچه‌وانه‌ى سیستمه‌ دیموكراسیه‌ لیبڕاڵه‌ هاوچه‌رخه‌كانى دیكه‌، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ مشتومڕى زۆرى تێدا دروست بووه‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ى كه‌ ده‌وڵه‌تى هاوچه‌رخ پێویستى به‌ چییه‌. له‌ناو باوكانى دامه‌زرێنه‌ردا كه‌سێكى وه‌ك ئه‌لێكسانده‌ر هامێڵتۆن زۆر به‌ تووندى پێداگرى له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كرد كه‌ پێویسته‌ حكومه‌ت له‌هه‌موو لقه‌كاندا كه‌سانى چالاك و شاره‌زاى جێبه‌جێكارى تێدا بێت. به‌پێچه‌وانه‌ى ئه‌مه‌وه‌ تۆماس جیفرسۆن پێداگرى له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ هاووڵاتیانى ئاسایى ئه‌مریكا پێویسته‌ بتوانن خۆیان حوكمى خۆیان بكه‌ن له‌ رێگه‌ى نوێنه‌ره‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كانیانه‌وه‌.

مه‌زنترین مینبه‌رى ئه‌م نه‌ریته‌ جیفرسۆنیه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنى ئه‌ندریۆ جاكسندا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت كه‌ به‌ یه‌كه‌مین سه‌رۆكى پۆپۆلیستى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان داده‌نرێت. ئه‌م پیاوه‌ سه‌ربازیه‌ نیمچه‌خوێنده‌واره‌ى كه‌ پاڵه‌وانى جه‌نگى ساڵى 1812یه‌ توانى له‌ ساڵى 1828دا له‌ جۆن ئاده‌مس بباته‌وه‌ كه‌ ده‌رچووى هارڤارد و كه‌سایه‌تیه‌كى رۆشنبیر بوو.

له‌ بیسته‌كانى سه‌ده‌ى نۆزده‌هه‌مدا ئاسانكاریى مافى هه‌ڵبژاردن فراوانتر كرا به‌و ئاڕاسته‌یه‌ى كه‌ هه‌موو پیاوه‌ سپی پێسته‌كان لێى سوودمه‌ند بن و ته‌نیا قۆرخ نه‌كرێت بۆ پیاوه‌ سپى پێسته‌ مڵكداره‌كان. ئه‌مه‌ وایكرد ملیۆنه‌ها ده‌نگده‌رى تازه‌ هاتنه‌ ناو سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌وه‌. بۆ سوودوه‌رگرتن له‌م جه‌ماوه‌ره‌ زۆره‌ جاكسن كه‌وته‌ به‌خشینه‌وه‌ى به‌رتیل، بوتڵه‌ شه‌راب و قه‌لى كریسمس و له‌ هه‌مووشى گرنگتر دامه‌زراندنیان له‌ حكومه‌تدا. ئه‌م ته‌كنیكه‌ به‌ تۆزێك ده‌ستكارییه‌وه‌ ئێستا له‌ ده‌یان سیستمى دیموكراسى تازه‌ هه‌ڵكه‌وتوودا لاسایى ده‌كرێته‌وه‌ هه‌ر له‌ به‌ڕازیله‌وه‌ تا هیندستان.

جاكسن رایگه‌یاند كه‌ باوه‌ڕى وایه‌ ئیش و كارى حكومه‌ت به‌ هاووڵاتى ئاساییش به‌ڕێوه‌ده‌چێت. ئه‌مه‌ بوو به‌ ده‌ستپێكى قۆناغێكى دژوار كه‌ 100 ساڵى خایاند و بووه‌ مایه‌ى گه‌نده‌ڵكردنى سیستمه‌كه‌. چونكه‌ هه‌موو كاربه‌ده‌ستێكى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌تایبه‌ت له‌ پۆسته‌ باڵاكاندا له‌سه‌ر بنه‌ماى لایه‌نگرى حیزبى ده‌ستنیشان ده‌كران. هه‌رچه‌نده‌ بیرۆكه‌ جیفرسۆنیه‌كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا مه‌سه‌له‌یه‌ك بوو به‌ نیازپاكیى داڕێژرابوو كه‌ هاووڵاتى ئاسایى حوكمى خۆى بكات، به‌ڵام به‌ كرده‌وه‌ حكومه‌تى ئه‌مریكا له‌ سه‌ده‌ى نۆزده‌هه‌مدا زۆر گه‌نده‌ڵ و بێ توانا بوو، كه‌ شاره‌ گه‌وره‌كانى ئه‌و وڵاته‌ راسته‌وخۆ له‌لایه‌ن حیزبه‌كانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌بران.

به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بریتانیا و فڕه‌نسا و ئه‌ڵمانیا و زۆر وڵاتى دیكه‌ى ئه‌وروپایى له‌ رێگه‌ی دروستكردنی بیرۆكراسیی هه‌میشه‌یی و پرۆفیشناڵه‌وه‌ له‌ نیوه‌ی یه‌كه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌دا چاكسازییان له‌ حكومه‌ته‌كه‌یاندا ئه‌نجام دا. ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌م گۆڕینه‌دا دره‌نگ كه‌وتن - هۆكاری سه‌ره‌كیش ئه‌وه‌ بوو كه‌ كه‌لتووره‌ سیاسییه‌كه‌ زۆر به‌ چڕی به‌رامبه‌ر خودی حكومه‌ت به‌گومانه‌. ده‌وڵه‌تی ئه‌مریكای هاوچه‌رخ ته‌نیا دوای ده‌ركردنی بڕیاری پێندڵتۆن له‌ ساڵی 1883دا دامه‌زرا كه‌ كۆمیسیۆنێكی خزمه‌تی مه‌ده‌نی دامه‌زراند كه‌ ده‌بوو كارمه‌ند له‌سه‌ر بنه‌مای لێهاتووییان دابمه‌زرێنێت نه‌ك په‌یوه‌ندییه‌ سیاسییه‌كانیان. بڕیاری پێندڵتۆن ته‌نیا له‌ ساڵی 1881 و له‌دوای كوژرانی سه‌رۆكه‌ تازه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كه‌ی ئه‌مریكا جه‌یمس گارفیڵده‌وه‌ له‌لایه‌ن ركابه‌رێكی شكستخواردوویه‌وه‌ زه‌مینه‌ی بۆ ره‌خسا. 

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا تا جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌م ئینجا وایلێهات زۆربه‌ی كارمه‌ندانی ده‌وڵه‌ته‌ فیدراڵییه‌كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای سیستمی لێهاتوویی دابمه‌زرێنرێن. دروستكردنی ده‌وڵه‌تێكی هاوچه‌رخ دروشمی كه‌سایه‌تییه‌ مه‌زنه‌كانی (سه‌رده‌می پێشكه‌وتنخوازی) بوون وه‌ك تیۆدۆر رۆزڤێڵت و ودرۆو ویڵسۆن، كه‌ ئه‌وانیش وه‌ك هامڵتۆن له‌وه‌ تێگه‌یشتبوون كه‌ حكومه‌ت كایه‌یه‌كی زۆر ئاڵۆزه‌ و پێویستی به‌ كاربه‌ده‌ستی خوێنده‌وار و شاره‌زایی و دڵسۆزییه‌ بۆ خزمه‌تی گشتی.

هیچ نموونه‌یه‌ك نییه‌ وه‌كو ناڕه‌حه‌تییه‌ به‌رده‌وامه‌كه‌ی وڵاته‌كه‌ به‌رامبه‌ر بیرۆكراسییه‌كه‌ی خۆی هه‌ستی هه‌ڵاوێرگه‌رایی ئه‌مریكاییه‌كان نیشان بدات. دیموكراسییه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی ئه‌وروپا و ئاسیا له‌ به‌های ئه‌وه‌ تێناگه‌ن كه‌ پێویسته‌ ده‌وڵه‌تێكی ناكه‌سایه‌تی هه‌بێت بۆ پاراستنی هاووڵاتییه‌كان له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ و گه‌نده‌ڵییه‌كان. به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا پشتگیریكردن زۆر به‌ربڵاوه‌. كاتێك حكومه‌تێكی نموونه‌یی ئه‌وروپی ده‌گۆڕێت و له‌ حزبێكه‌وه‌ ده‌چێته‌ ده‌ستی حزبێكی تر، ئه‌وا ته‌نیا وه‌زیره‌كان و چه‌ند كارمه‌ندێك ده‌گۆڕدرێن. به‌ڵام له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، گۆڕانی ئیداره‌ (ته‌نانه‌ت بۆ كه‌سێكی تر له‌ هه‌مان حیزبدا) گۆڕانكاریی له‌ نزیكه‌ی 5 هه‌زار پۆستدا لێ ده‌كه‌وێته‌وه‌. 

له‌ رێگه‌ی پێدانی كار به‌ به‌ڵێنده‌ره‌ ده‌ره‌كییه‌كانه‌وه‌ سیاسه‌تمه‌دارانی ئه‌مریكا ده‌توانن وه‌ها خۆیان نیشان بده‌ن كه‌ ده‌توانن مه‌ترسیی بیرۆكراسییه‌كه‌ كۆنترۆڵ بكه‌ن. 

هیچ سیاسه‌تمه‌دارێكی ئه‌مریكایی نایه‌وێت وه‌ك بانگه‌شه‌كار بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی بیرۆكراته‌كان ده‌ربكه‌وێت. هه‌رچه‌نده‌ كارمه‌نده‌ مه‌ده‌نییه‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان وه‌كو هاوتاكانیان له‌ كه‌رتی تایبه‌ت یان له‌ وڵاته‌ دیموكراته‌كانی تردا مووچه‌ی زۆر وه‌رناگرن، به‌ڵام زۆرێك له‌ سه‌رۆكه‌كان (به‌ سه‌رۆكی ئێستاشه‌وه‌) كاتێك ده‌سه‌ڵاتیان گرتووه‌ته‌ ده‌ست زیادكردنی مووچه‌یان وه‌ستاندووه‌ و دامه‌زراندنی كارمه‌ندی نوێیان راگرتووه‌. ئه‌و كاره‌ی دووه‌م ناپێویسته‌ چونكه‌ زیاتر له‌ نیو سه‌ده‌ له‌مه‌وبه‌ر كۆنگرێس یاسایه‌كی ده‌ركردووه‌ بۆ سنوورداركردنی ژماره‌ی بیرۆكراته‌كانی حكومه‌ت. له‌ ئێستادا ژماره‌ی كارمه‌ندانی فیدراڵی له‌ ژماره‌كه‌ی له‌ ساڵانی 1960ه‌كاندا كه‌متره‌، هه‌رچه‌نده‌ حكومه‌تی ئێستای ئه‌مریكا پێنج ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌و كاته‌ خه‌رج ده‌كات. تاكه‌ رێگه‌ كه‌ حكومه‌ته‌ فیدراڵییه‌كه‌ بتوانێت به‌رده‌وام بێت له‌ كاركردن ئه‌وه‌یه‌ كاره‌كان بداته‌ ده‌ست به‌ڵێنده‌ر و به‌ڵێنده‌ره‌ لاوه‌كییه‌كان و ئه‌مه‌ش رێگه‌ به‌ سیاسه‌تمه‌داران ده‌دات بتوانن وه‌ها خۆیان ده‌ربخه‌ن كه‌ مه‌ترسییه‌كانی بیرۆكراسییه‌كه‌یان كۆنترۆڵ كردووه‌.

یه‌كێك له‌ خراپترین پاشهاته‌كانی دابه‌شبوونه‌ سیاسییه‌ تاڵه‌كه‌ی ئه‌مڕۆ بریتییه‌ له‌ به‌سیاسیبوونی زیاتری بیرۆكراسیی فیدراڵی. حكومه‌تی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ هێشتنه‌وه‌ی ناوه‌نده‌ نایابه‌ بێلایه‌نه‌كانی: بیر له‌ ناسا، ئیداره‌ی زه‌ریا و كه‌شوهه‌وای نیشتمانی، ناوه‌نده‌كانی كۆنترۆڵكردن و رێگری له‌ نه‌خۆشییه‌كان، سوپای یه‌كخراو، و یه‌ده‌كی فیدراڵی بكه‌ره‌وه‌. هه‌موو ئه‌م دامه‌زراوانه‌ كارمه‌ندی پیشه‌گه‌ری بێلایه‌نه‌ له‌خۆ ده‌گرن و له‌سه‌ر بنه‌مای خوێندن و شاره‌زاییان دامه‌زرێنراون. ئه‌م ئیداره‌یه‌ ئه‌و پیشه‌گه‌رانه‌ی ره‌ت كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌، حكومه‌تی فیداڵی، و ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ش كه‌ له‌ ئیداره‌ی زه‌ریا و كه‌شوهه‌وای نیشتمانی كارده‌كه‌ن و پێناچێ پێشبینییه‌كانیان له‌باره‌ی زریانه‌وه‌ ئاسووده‌یی به‌ سه‌رۆك ببه‌خشێت. ئایا چ كه‌سێكی پیشه‌گه‌ر ده‌یه‌وێت له‌ داهاتوودا له‌ هه‌لومه‌رجی له‌وجۆره‌دا كار بۆ حكومه‌ت بكات؟

ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ هێرش ده‌كه‌نه‌ سه‌ر "ده‌وڵه‌تی قووڵ" له‌ڕاستیدا هێرشه‌كه‌یان بۆ سه‌ر حوكمی یاسایه‌. كاربه‌ده‌ستانی ده‌وڵه‌ت له‌ كه‌رتی جێبه‌جێكردندا ناچارن سیاسه‌تی سه‌رۆكه‌ سیاسییه‌كانیان پیاده‌ بكه‌ن ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر دژی ئه‌و سیاسه‌تانه‌ش بن. به‌ڵام ناچارییه‌كی گه‌وره‌تر له‌سه‌ریان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ستوور بپارێزن و كاتێك زانییان سیاسه‌تێك دژی ده‌ستووره‌ پێویسته‌ ئه‌قڵی خۆیان به‌كاربهێنن.

بیهێنه‌ به‌رچاوی خۆت كه‌ سه‌رۆكێك له‌ داهاتوودا هه‌ڵبژاردن ده‌دۆڕێنێت به‌ڵام ئاماده‌ نابێت پۆستی سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌ به‌جێ بهێڵێت و خۆی وه‌كو قوربانییه‌كی گه‌وره‌ی ساخته‌كاریی له‌ ده‌نگداندا نیشان ده‌دات. ئه‌گه‌ر ئه‌و سه‌رۆكه‌ فه‌رمان به‌ سوپا بكات بیپارێزن، (ئه‌مه‌ش له‌ چه‌ندین وڵاتی گه‌شه‌سێندا روویداوه‌)، ئه‌وا یه‌ك به‌ یه‌كی ئه‌فسه‌ره‌كان پێویسته‌ بڕیار بده‌ن كه‌ ئایا وه‌فادارییه‌كه‌یان بۆ سه‌رۆكه‌كه‌یه‌ یان بۆ ده‌ستووره‌كه‌. ئه‌مریكاییه‌كان پێویسته‌ له‌ كاتی قه‌یرانی له‌وجۆره‌دا له‌بیریان بێت كه‌ حوكمی یاسا له‌مپه‌ڕێكی به‌رجه‌سته‌ نییه‌ به‌ڵكو كۆمه‌ڵێك بیروباوه‌ڕی مه‌عنه‌وییه‌ له‌ ئه‌قڵی ئه‌و كه‌سانه‌دا كه‌ ده‌سه‌ڵات جێبه‌جێ ده‌كه‌ن. له‌ هه‌لومه‌رجی له‌وجۆره‌دا، ته‌نیا ده‌وڵه‌تی قووڵ ده‌توانێت ئه‌گه‌ری مانه‌وه‌ی حكومه‌تێكی ده‌ستووری له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا بهێڵێته‌وه‌.

پرۆفیسۆر فۆكۆیاما هاوڕێی پله‌به‌رزی په‌یمانگه‌ی فریمان سپۆگلیی سه‌ر به‌ زانكۆی ستانفۆرده‌ و نووسه‌ری كتێبی (نه‌زمی سیاسی و داڕزانی سیاسی: له‌ شۆڕشی پیشه‌سازییه‌وه‌ تا دیموكراسیی جیهانگیری)یه‌. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure