پاشەكشێ‌ی ئەوروپا لە پاراستنی مافەكانی مرۆڤ

بۆچوون / بیروڕا :: 09/12/2019

نووسینی: شكۆ میرزادەگی
وەرگێڕان و ئامادەكردنی لە فارسییەوە: د. شێركۆ عەبدوڵڵا
مرۆڤ چ منداڵی ئادەم و حەوا بن كە سەرپێچییان لە فەرمانی خودا كردووە و دوورخراونەتەوە بۆ زەوی، چ بەرهەمی ئەو تەقینەوە گەورەیە بێت كە گەردونی لێ‌ دروست بوو هەر لەسەرەتای ژیانی خۆیەوە هەوڵی داوە ئەو رێگایانە بدۆزێتەوە كە ژیان ئاسانتر و كەم مەترسیدارتر بكەن؛ خۆراك و پۆشاك و خەو و  دۆست و هاوڕێ‌ی گونجاو، بەشێكی زۆری ژیانی مرۆڤ لەو رۆژەوەی كە توانیویەتی لەسەر پێ‌ بوەستێت تا ئەوكاتەی كە گەیشتووەتە قۆناغی شارستانی. جیاوازی زۆری لەگەڵ ئاژەڵەكانی دیكەدا نەبووە. 
كام سەگ و پشیلە و ئەسپ و شێر بەدوای خواردنی باش و زۆردا نین؟ كام ئاژەڵ لەكاتی سەرما و گەرمادا بەدوای شوێنێكی گونجاودا ناگەڕێت؟ كامیان چێژ لە رەگەزی بەرامبەری خۆی نابینێت.
ئەوەی كە مرۆڤ لە ئاژەڵەكانی تر جیادەكاتەوە پەی بردن بووە بە هێزە جیاوازەكانی خۆی كە گرنگترینیان ئەوەیە مرۆڤ بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتییە، كۆمەڵایەتیبوونێكی هوشیارانە نەك وەكو ئەوەی گەلە گورگ و رەوە ئەسپەكان. لە رێگەی چێژی فێربوونەوە مرۆڤ بەردەوام كەرەستەی نوێ‌ی دروست دەكرد و شتی تازەی دەدۆزییەوە و سوودی لە بەخششە گەورەكانی سروشت وەردەگرت و لەگەڵ هاوچەشنەكانی خۆیدا بیروڕای گۆڕیوەتەوە. ئەم هوشیاری و زانیارییە كەڵەكەبووانە سەرئەنجام راستییەكی گرنگیان بۆ دەرخست: ئەگەر خۆیشی هەموو شتێكی هەبێت بەڵام هاوسێكەی یان مرۆڤی ناوچەكانی دیكە بێ‌ بەرین لەو دەستكەوت و كەرەستە و سەرمایانە. ئەم ویژدانە ئازاری مرۆڤی دەدا و هەمیشە بەدوای رێگەیەكدا دەگەڕا ئەو نادادپەروەرییە نەهێڵێت. خەونی بە بەهەشتێكەوە دەبینی كە جێگەی هەموو مرۆڤەكانی تێدا ببێتەوە و مافی یەكسانیان پێ‌ ببەخشێت؛ ئازادیی و دادپەروەریی و ئاشتی.
راگەیاندنی جاڕنامەی جیهانی مافەكانی مرۆڤ لە ساڵی 1948دا سوودی لە ئەزموونی سەدان سەدەی مێژووی مرۆڤ وەرگرتووە بەڵام تەنیا رووداوەكانی 31 ساڵ هێنایانە بەرهەم، ساڵی 1914 تا ساڵی 1945، كە لەو 31 ساڵەدا دوو جەنگی جیهانی ماڵوێرانكەر مرۆڤایەتی راچڵەكاند و ئەو راستیەی بۆ دەرخست كە سەرچاوەی هەموو تاڵیی و جەنگ و هەژاریی و خراپە و ناشیرینییەكان تەنیا پێشێل كردنی مافی كەسی بەرامبەرە، رەگەزپەرستی و جیاكردنەوەی مرۆڤەكانە لەیەكتری.
وڵاتانی ئەوروپا كە چەندین سەدە خەریكی ئازاردان و كۆیلەكردنی دانیشتووانی وڵاتە داگیركراوە گەورە و بچوكەكان بون، پێش ئەمریكا پێشوازییان كرد لە بیرۆكەی مافەكانی مرۆڤ. سەدان رێكخراوی گەورە و بچوكیان بە ناوی مافەكانی مرۆڤەوە دروست كرد و دەستەواژەی مافی مرۆڤ بووبووە وێردی سەر زمانی رابەر و سیاسەتمەدار و كۆمەڵناس و رۆشنبیرە گەورەكانیان.
دەیان ساڵ ئەوروپا بووبووە سیمبولی مافەكانی مرۆڤ و رۆشنبیرانی وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست سەرسام بووبوون بەو رێزە زۆرەی كە ئەوروپا لە مافەكانی مرۆڤی دەگرێت. ئەوروپا لەو قۆناغەدا دروشمەكانی ئازادییان فێری ئێمە دەكرد و نوێنەر و رێنیشاندەریان بۆ دەناردین تا لە كەموكورتییەكانی مافەكانی مرۆڤ لە وڵاتەكانی خۆماندا ئاگادارمان بكەنەوە. كارێكیان كرد كە بێ‌ هیچ پرس و رایەك خۆمان و چارەنووسمانیان پێ‌ بسپێرین. تەنانەت لە هەڵبژاردنی رابەر و سەركردەكانیشدا هەر ئەوروپاییەكان راوێژكار و رێنیشاندەرمان بوون. ئەمە لەڕاستیدا دووفاقییەكی گەورەیە چونكە شانبەشانی ئەم سیاسەتە فریودەرەیان، لە زوربەی حاڵەتەكانیشدا پشتیوانییان كردووە لە رژێمە دیكتاتۆر و خوێنڕێژ و گەندەڵەكانی وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. 
ئەوروپا لە پێناوی بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی خۆی و جێبەجێكردنی بەرنامە سیاسییەكانیدا هیچ سێ‌ و دوویەك ناكات لە پێشێلكردنی پرینسیپەكان و زۆر بەلایەوە ئاساییە چەك و تەكنەلۆجیا و رێكاری سەركوتكردن و پشتیوانی سیاسی و دیپلۆماسی بە دیكتاتۆرەكان بفرۆشێت.
كار گەیشتووەتە ئەوەی ئێستا دروشمی سیاسییەكانی وڵاتانی ئەوروپا بێ‌ شەرمانە بووە بە (تەنیا فڕەنسا) (تەنیا بریتانیا) (تەنیا ئەڵمانیا) و ئەم ئاوە یەكەمجار ترامپ رشتی، كە بە دروشمی (ئەمریكا پێش هەموو شتێك) گەیشتە كۆشكی سپی. مانای وایە لای ئەم رژێمانە جاڕنامەی جیهانی مافەكانی مرۆڤ تەنیا لە وڵاتەكانی خۆیان و بۆ مافی مرۆڤەكانی خۆیان رێزی لێ‌ دەگرن نەك بۆ هەموو مرۆڤایەتی.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە