شەپۆلی دووهەمی شۆڕشە عەرەبییەكان چیمان پێ‌ دەڵێن؟

بۆچوون / بیروڕا :: 07/12/2019

نووسین: راتب شەعبۆ
سەرچاوە: ماڵپەڕی ئەلحیوار ئەلموتەمەدین
وەرگێڕانی: د. شێركۆ عەبدوڵڵا
ئەگەر شەپۆلی یەكەمی نائارامیی و شۆڕش و خۆپیشاندانەكانی وڵاتانی عەرەب تا رادەیەكی زۆر ئیسلامییەكان سوودیان لێ‌ وەرگرتبێت بەهۆی نەبوونی هێزێكی كاریگەری سەربەخۆی دیموكراتخواز. لە ئەنجامدا شۆڕشەكانیان ئابڵووقە دا لەناو چوارچێوە تەسكەكانی كۆنەپەرستی و مەزهەبگەراییدا. كاتێكیش دەسەڵاتیان گرتەدەست بە خوێناویترین شێوە رەفتاریان كرد، كە بە هیچ شێوەیەك نەدەگونجا لەگەڵ بەها مرۆییەكانی ئەو شۆڕشانەی كە ئەمان دەستیان بەسەردا گرتبوون. لە ئەنجامدا ئەم شەپۆلە سەلماندی كە هیچ هیوایەك سەوز نابێت لە بزووتنەوە ئیسلامییەكان و سنوورە تەسكەكانیان.
بەڵام شەپۆلی دووهەمی شۆڕش و ناڕەزایەتییەكان لە جەزائیر و سودان و عێراق و لوبناندا بەوە دەناسرێتەوە كە دووركەوتووەتەوە لە وزە ئایینی و مەزهەبییەكە. هێزە ئایینی و مەزهەبییەكان لە راپەڕینەكانی لوبنان و عێراقدا بوونێكی وایان نییە كە هەستی پێ‌بكرێت.
ئاشكرایە كە هوشیاری گشتی جەماوەر قبووڵی نییە ئەم جارەیان بیرۆكەی تائیفیی و دینی ببێتە بزوێنەر یان یارمەتیدەری ئەو بزاڤە جەماوەرییە گەورانە. هەروەها قبووڵیان نییە جیاوازی تائیفیی و مەزهەبی ببنە هێڵی دابەشبوونی سیاسیی بەڵكو چەمكێكی نیشتمانیی كۆمەڵایەتی بزووێنەری ئەم شەپۆلەیە و پێی وایە پەنا بردن بۆ جیاوازییە ئایینی و مەزهەبییەكان بەشێكە لە شۆڕشی چەواشە و دژەشۆڕش.
پێداویستییە ئابووریی و كۆمەڵایەتییەكانی خەڵك جەماوەری یەكخستووە و كارێكی كردووە خەڵكەكە ئەو هێڵە وەهمیی و خەیاڵییانە تێبپەڕێنن. ئەمە رێك پێچەوانەی ئەو بارودۆخەیە كە لە سووریادا گەیشتە ئەوپەڕی كاتێك كە رووپۆشە ئیسلامییەكە شۆڕشە سورییەكەی قووت دا، لە دوو رەهەندی ئایینی و مەزهەبییەوە.
ئەم تێبینییە كۆمەڵێك پرسیار دەوروژێنێت، بۆ نموونە ئایا ئەم شەپۆلی دووهەمە شەپۆلێكی عەلمانیی دەبێت یان ئایینی و مەزهەبی؟ ئایا دووركەوتنەوە لە بزووێنەرە ئایینییەكان بە پێشكەوتنێكی گرنگ دانانرێت لەم شەپۆلە تازەیەدا؟ ئایا شەپۆلی دووهەمی شۆڕش و ناڕەزایەتییەكان سوودی وەرگرتووە لە پەند و عیبرەتەكانی شەپۆلی یەكەم.
جیاوازی نێوان شەپۆلی یەكەم و شەپۆلی دووهەم لەوەدایە كە مەسەلە ئابوورییەكە هەردوو شۆڕشەكەی لوبنان و عێراقی تەقاندووەتەوە، لەكاتێكدا كە شۆڕشی سوریا، واتە شەپۆلی یەكەمی شۆڕش، بەهۆی رووداوێكی سیاسییەوە دەستیپێكرد.
بە دڵنیاییەوە داواكاریی ئابووریی لە ئەنجامدا هەر دەبێتە داواكاریی سیاسیی چونكە كێشەی ئابووریی پەیوەست و ئەنجامی پێكهاتەیەكی سیاسی دیاریكراوە. بەڵام ئەوەی كە مایەی تێڕامان و چاوپیاخشاندنەوەیە ئەوەیە كە هەڵبژاردنەكان و دیموكراسیی و دەستاودەستكردنی دەسەڵات لە عێراق و لوبناندا نەیانتوانی ببنە هۆی چاككردنی بارودۆخی ئابووریی و كۆنترۆڵكردنی گەندەڵیی. ئەمە جگە لەوەی كە رەهەندە تائیفییەكەی عێراق و لوبنان پێكهاتەی نیشتمانی ئەو دوو وڵاتەی رووبەڕووی مەترسی گەورە كردووەتەوە. ئەمەش مانای وایە قۆرخكردنی دەسەڵات تەنیا هەر بەرهەمی دیكتاتۆریی نییە بەڵكو دەكرێت شەقڵێكی دیموكراسیشی هەبێت.
مێژووی دێرینی سەركوتكردن و چەوساندنەوەی جەماوەر وایان كردووە كە توێژە میللییەكان رۆڵیان نەبێت لە كاروباری ئابووریی و ژیانی رۆژانەی خۆیاندا. نامۆبوونێكی قووڵ لەنێوان میللەت و دەسەڵاتداراندا دروست بووە.
ئەگەر شەپۆلی دووهەمی ناڕەزایەتییەكان دووركەوتبێتەوە لە بزووێنەرە ئایینیی و مەزهەبییەكان ئەوا دوو پەندی گەورەمان فێردەكات: یەكەم؛ داخوازییە دیموكراسییەكان دەتوانن شەقام بجووڵێنن و یەكیبخەن، هەروەها هێندە وزەی هەیە كە بتوانێت حكومەتەكانن بڕوخێنن و بژاردە سیاسییەكانی دیموكراسیی بسەپێنن و سەرئەنجام بتوانن دەستبەرداری وزە ئیسلامییەكە ببن كە ماوەیەكی زۆر بە هەڵە وامان دەزانی ئەم وزەیە ئاواتە ئازادیخوازەكانمان دەهێنێتە دی. پەندی دووهەم ئەوەیە كە دیموكراسیی هیچ مانایەكی نابێت ئەگەر هاوشانی كاری جددی و پشوودرێژ نەبێت بۆ بنیادنانی رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی لە ئاستە جیاوازەكاندا كە نەك هەر سەرگەرمی چاودێریی و گوشاركردن بێت بەڵكو كاربكات بۆ بەدەستهێنانی زانیاریی و پێشكەشكردنی چارەسەر.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure