جیهان له‌ژێر بارى قه‌رزدا

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 3 هەفتە

سه‌رچاوه‌: ئه‌لحیوار ئه‌لموته‌مه‌دین
وه‌رگێڕانى و ئاماده‌كردنى: د. شێركۆ عه‌بدوڵڵا

سندوقى دراوى نێوده‌وڵه‌تى رایگه‌یاند: كه‌ قه‌رزى جیهانیى گه‌یشتووه‌ته‌ 188 تریلیۆن دۆلار. ئه‌م ژماره‌یه‌ ژماره‌یه‌كى پێوانه‌ییه‌ و زیاتره‌ له‌ دوو هێنده‌ى كۆى به‌رهه‌مى هه‌موو جیهان. به‌ كاغه‌ز و قه‌ڵه‌م حیسابى بكه‌یت هه‌موو مرۆڤێك له‌سه‌ر گۆى زه‌وى 24 هه‌زار و 500 دۆلار قه‌رزداره‌ كه‌ ده‌كاته‌ دوو هێنده‌ى تێكڕاى داهاتى هه‌موو تاكێك.

ئێمه‌ ئه‌م پاره‌ زۆره‌ قه‌رزارى كێین؟ ئه‌مه‌ هه‌موو پاره‌یه‌ له‌كوێوه‌ هاتوون و بۆ كوێ چوون؟

وه‌ڵامه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ بۆ كه‌سێكى دیاریكراو نییه‌. پاره‌كان هه‌موو له‌ هیچه‌وه‌ ده‌خوڵقێندرێن به‌شێوه‌ى قه‌رز و پاشان خوولى ئاسایى خۆى له‌ بازاڕدا ته‌واو ده‌كات و ئینجا له‌ ژماره‌ بانكییه‌كانى بانكه‌ گه‌وره‌كانى جیهاندا ده‌مرێت. یاخود له‌لاى كۆمه‌ڵێك ده‌وڵه‌مه‌ندى هه‌ره‌ زه‌به‌لاح كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بێت. له‌ڕاستیدا ئێمه‌ى مرۆڤ قه‌رزدارى یه‌كترین.

سیستمى بازاڕى سه‌رمایه‌داریى ئێستا وه‌ك ئه‌و مردووه‌ وایه‌ كه‌ به‌ ئامێرى ده‌ستكرد دڵى لێده‌دات و هه‌ناسه‌ ده‌دات.

خوولى سه‌رمایه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ى كه‌ خاوه‌ن پرۆژه‌كان پاره‌ خه‌رج ده‌كه‌ن له‌ دروستكردنى دامه‌زراوه‌ ئابورییه‌كانیاندا و كرێكار داده‌مه‌زرێنن و كاڵا و خزمه‌تگوزاریى به‌رهه‌م ده‌هێنن بۆ بازاڕ. ئینجا پێویستیان به‌وه‌یه‌ به‌رهه‌مه‌كانیان بفرۆشن بۆ ئه‌وه‌ى قازانجیان لێ ده‌ست بكه‌وێت. كڕیار و به‌كارهێنه‌ره‌كان كاڵاكان ده‌كڕن به‌و پارانه‌ى كه‌ هه‌یانه‌، یان كه‌ ده‌ستیان ده‌كه‌وێت به‌ كاركردن له‌لاى خاوه‌ن پرۆژه‌كان. واته‌ تۆ كارده‌كه‌یت، پاره‌ت ده‌ست ده‌كه‌وێت، به‌و پاره‌یه‌ كاڵا و خزمه‌تگوزاریى ده‌كڕیت، خاوه‌ن پرۆژه‌كانیش له‌م پرۆسه‌یه‌دا قازانجیان ده‌ست ده‌كه‌وێت.

كارمه‌ندان و كرێكاران رۆڵێكى بنه‌ڕه‌تییان هه‌یه‌ له‌ خوولى سه‌رمایه‌دا. ئه‌وان دووجار ده‌چنه‌ بازاڕ. جارێكیان بۆ بازاڕى كار، بۆ ئه‌وه‌ى هێزى ماسولكه‌یى و ئه‌قڵى خۆیان بفرۆشن. جارى دووه‌میش بۆ كڕینى پێویستییه‌كانیان به‌و پاره‌یه‌ى كه‌ ده‌ستیان كه‌وتووه‌ له‌ ئه‌نجامى فرۆشتنى كاتژمێره‌كانى ته‌مه‌نیان به‌ یه‌كێك له‌و سه‌رمایه‌گوزارانه‌ى كه‌ یه‌كه‌مجار ئیشیان له‌لا كردوون.

پێویسته‌ بیرمان نه‌چێت كه‌ ئه‌وه‌ى سه‌رمایه‌داریى له‌ سیستمه‌كانى دیكه‌ جیاده‌كاته‌وه‌ نه‌ بازاڕه‌ و نه‌ خاوه‌ندارێتى تایبه‌تى. چونكه‌ ئه‌م دووانه‌ هه‌ردووكیان له‌ سیستمه‌كانى پێش سه‌رمایه‌داریشدا هه‌بوون. تاقه‌ یه‌ك شت سه‌رمایه‌داریى جیاده‌كاته‌وه‌ ئه‌ویش كارى به‌كرێگیراوه‌. له‌ سایه‌ى كارى به‌كرێگیراوه‌وه‌ كاڵا و خزمه‌تگوزارییه‌كان به‌رهه‌م ده‌هێنرێن و دابه‌ش ده‌كرێن و ئاڵوگۆڕ ده‌كرێن و سه‌رمایه‌كان كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بن.

سه‌رمایه‌داریى به‌بێ كارى به‌كرێگیراو ناكرێت.

خاوه‌ن سه‌رمایه‌كان كاتێك ده‌یانه‌وێت له‌ڕێى به‌كارهێنانى ته‌كنه‌لۆجیاوه‌ پێویستیان به‌ كرێكار نه‌مێنێت، كه‌چى ناتوانن ده‌ستبه‌رداریان ببن وه‌كو كڕیار كاڵاكانیان لێ بكڕن. پاره‌داره‌كان خه‌وه‌ن به‌وه‌وه‌ ده‌بینن زۆرترین كاڵا به‌ كه‌مترین ژماره‌ى كرێكار به‌رهه‌م بهێنن. هه‌روه‌ها خوازیاریشن ریزى كڕیاره‌كانى كاڵاكانیان بێ كۆتایى بن.

ته‌كنه‌لۆجیا
خاوه‌ن سه‌رمایه‌كان بۆ كێبڕكێ و زیادكردنى قازانج ده‌ست ده‌ده‌نه‌ سه‌رمایه‌گوزاریكردن له‌ ته‌كنیكه‌ تازه‌كاندا و سه‌رئه‌نجام ئامێر و پڕۆگرامه‌كان جێگه‌ى كارى مرۆڤ ده‌گرنه‌وه‌. له‌ ئه‌نجامدا تواناى به‌رهه‌مهێنان له‌ سایه‌ى ته‌كنه‌لۆجیاوه‌ چه‌ند قات زیاد ده‌كات. به‌ڵام تواناى كڕین داده‌دەپێت چونكه‌ ته‌كنه‌لۆجیا بێكاریى دروست ده‌كات.

كاڵاكان كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بن و بێ بازاڕیى دروست ده‌بێت. ئه‌مه‌ قه‌یرانه‌ بونیادییه‌كه‌یه‌، چونكه‌ ئامڕاز و پێویستییه‌كانى سیستمه‌كه‌ گۆڕ بۆ سیستمه‌كه‌ هه‌ڵده‌كه‌نن. ئه‌م قه‌یرانه‌ بریتییه‌ له‌ هاوكێشه‌ و ماتماتیك و پێویست به‌ مشتومڕیى هزرى و ئه‌خلاقیى ناكات بۆ سه‌لماندنى.

لێره‌وه‌ سیستمى قه‌رزه‌كان دێته‌ ئاراوه‌.
خوڵقاندنى دراو به‌شێوه‌ى قه‌رز له‌ هیچه‌وه‌ پیلانێكى گه‌ردوونى نییه‌. به‌ڵكو پڕۆسه‌ى پینه‌كردنى ئه‌و قه‌یرانه‌ بونیادییه‌یه‌. ناچاریى ده‌یسه‌پێنێت به‌سه‌ر خاوه‌ن پاره‌ و سه‌روه‌رى سیستمه‌كاندا. چونكه‌ خوڵقاندنى دارایى له‌ هیچه‌وه‌ به‌شێوه‌ى قه‌رز پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگە بتوانێت به‌رده‌وام بێت له‌ كڕین. هه‌روه‌ها بۆ ده‌وڵه‌تیش پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ى بتوانێت هه‌لى كار له‌ هیچه‌وه‌ بخوڵقێنێت و رۆح بكاته‌وه‌ به‌ به‌رى خوولى سه‌رمایه‌دا.

ئێمه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ سیستمى قه‌رزه‌كان بوه‌ستێنین سبه‌ی رێژه‌ى بێكاریى 40% تێده‌په‌ڕێنێت. ئه‌مه‌ رێژه‌یه‌كى ترسناكه‌ چونكه‌ دوایین بێ بازاڕى مه‌زن كه‌ ساڵى 1929 سه‌ریهه‌ڵدا، بێكاریى له‌ وڵاته‌ پیشه‌سازییه‌ گه‌وره‌كاندا ته‌نیا 25% بوو.

كه‌ڵه‌كه‌بوونى سه‌رمایه‌.
هه‌تا ته‌كنه‌لۆجیا زیاتر پێش بكه‌وێت قه‌باره‌ى سه‌رمایه‌گوزارییه‌كان و سیستمه‌ داراییه‌كانى پێویست بۆ دروستكردن و به‌ڕێوه‌بردنى پڕۆژه‌كان گه‌وره‌تر ده‌بن. سه‌رئه‌نجام ده‌وڵه‌مه‌نده‌ بچوكه‌كان له‌ بازاڕ ده‌رده‌كرێن و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ گه‌وره‌كان ده‌ست ده‌گرن به‌سه‌ر پشكه‌كانیاندا له‌ بازاڕدا. ئه‌م كه‌ڵه‌كه‌بوونه‌ى سه‌رمایه‌ بووه‌ته‌ هۆى ئه‌وه‌ى ژماره‌یه‌ك سه‌رمایه‌دار وه‌ك كونه‌ ره‌شه‌كانى ئاسمانیان لێ بێت و هه‌موو داراییه‌كانى كۆمه‌ڵگە هه‌ڵبمژن، به‌ڵام له‌ڕێى به‌كارهێنانى كه‌مترین بڕى كارى مرۆڤ. ئه‌مه‌ش ماناى وایه‌ پاره‌كان به‌شێوه‌ى كرێ و مووچه‌ ناگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگە. سه‌رئه‌نجام خوولى سه‌رمایه‌ ده‌وه‌ستێت چونكه‌ داراییه‌كان به‌ یه‌ك ئاڕاسته‌ ده‌ڕۆن نه‌ك به‌ دوو ئاڕاسته‌. بانكه‌كان پڕن له‌ پاره‌، به‌ڵام خه‌ڵكه‌كه‌ پاره‌یان نییه‌ پێویستییه‌كانیان بكڕن.

مه‌سه‌له‌كه‌ وه‌ك سووڕى ئاو وایه‌ له‌ سروشتدا. بیهێنه‌ره‌ به‌رچاوى خۆت كه‌ ئاوه‌كان به‌ به‌رده‌وامى ببن به‌ هه‌ڵم و هه‌رگیز نه‌بارێت.

قه‌رزه‌كان چین؟
قه‌رزه‌كان ئه‌و پارانه‌ن كه‌ ئێستا به‌ ده‌ستیان ده‌هێنیت و به‌ڵێن ده‌ده‌یت له‌ ئاینده‌دا بیانده‌یته‌وه‌. 99%ى دانیشتووان ده‌بێت ئه‌و قه‌رزانه‌ به‌ فرۆشتنى ئه‌و كاره‌ بده‌نه‌وه‌ كه‌ له‌ ئاینده‌دا ده‌یكه‌ن. واته‌ قه‌رزه‌كان به‌ كرده‌وه‌ كرێ و مووچه‌یه‌كن ئێستا وه‌ریان ده‌گریت و به‌ڵێن ده‌ده‌یت له‌ ئاینده‌دا له‌ڕێى كاركردنته‌وه‌ بیانگێڕیته‌وه‌. تۆ به‌شێك له‌ كارى ئاینده‌ت ده‌فرۆشیت. ژیانت ده‌خه‌یته‌ ره‌هنى بانكه‌وه‌.

به‌ڵام قه‌رزه‌كانى ده‌وڵه‌ت بریتییه‌ له‌ كرێى كارى داهاتوویى هه‌موو دانیشتووان و ته‌نانه‌ت ئه‌و نه‌وانه‌ش كه‌ هێشتا له‌دایك نه‌بوون.

قه‌رزه‌كان ده‌توانن به‌شێوه‌یه‌كى كاتیى كێشه‌ى به‌هه‌ڵمبوونى پاره‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن به‌ڵام كاتێك هه‌موو كه‌س ناچار ببێت به‌شى زۆرى ماوه‌ى كاركردنى ئاینده‌یان بفرۆشن له‌ڕێى قه‌رزه‌ تایبه‌ته‌كانى خۆیان یان قه‌رزه‌كانى ده‌وڵه‌ته‌وه‌، ئه‌وا ورده‌ ورده‌ تواناى كڕینیان په‌كى ده‌كه‌وێت و ده‌گه‌ینه‌وه‌ ئه‌و خاڵه‌ى كه‌ ده‌ستمان پێكرد بۆ رزگاركردنى خوولى سه‌رمایه‌ و ئیتر ئه‌م چاره‌سه‌ره‌ سیحراوییه‌ى قه‌یرانه‌كه‌ كاریگه‌ریى نامێنێت.

ده‌یان ساڵ بانكه‌كان په‌نایان برده‌ به‌ر كه‌مكردنه‌وه‌ى سووى سه‌ر قه‌رزه‌كان و بۆ ئه‌وه‌ى خه‌ڵك زیاتر قه‌رز بكات. هه‌ندێك جاریش سووه‌كه‌ به‌ ناقیس بووه‌. هه‌میشه‌ش ئامانجه‌كه‌ دواخستنى ته‌قینى بڵقى قه‌رزه‌كان بووه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ ماتماتیكه‌ و به‌ ئاره‌زووى ئێمه‌ ناجوڵێته‌وه‌. رۆژێك له‌ رۆژان هه‌موو شتێك هه‌ره‌س ده‌هێنێت، بڵقه‌كه‌ ده‌ته‌قێت، بڵقى قه‌رزه‌كان. كۆمپانیاكان ده‌رگاكانیان داده‌خه‌ن و بانكه‌كان نابووت ده‌بن. خه‌ڵكه‌كان فلسیان پێ نامێنێت و تواناى دانه‌وه‌ى قه‌رزه‌كانیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن. بێ كاریى بڵاوده‌بێته‌وه‌. بێ بازاڕییه‌كى مه‌زن سه‌رهه‌ڵده‌دات. ئه‌مانه‌ كه‌ى رووده‌ده‌ن؟ بێگومان ئه‌گه‌ر گۆڕانكارییه‌كى ریشه‌یى له‌ ته‌واوى سیستمه‌كه‌دا ئه‌نجام نه‌ده‌ین.

ئایا رێگە له‌و هه‌ره‌س هێنانه‌ ده‌گیرێت؟
به‌ڵێ ده‌توانرێت رێگریى له‌و هه‌ره‌سهێنانه‌ بكرێت. چۆن؟ به‌ گه‌ڕاندنه‌وه‌ى هه‌ندێك له‌و سامانه‌ كه‌ڵه‌كه‌بووه‌ى لاى سه‌رمایه‌داره‌كان بۆ كۆمه‌ڵگە به‌ رێگه‌یه‌كى دیكه‌ جگه‌ له‌ رێگه‌ى قه‌رز. واته‌ پێویسته‌ پاره‌كانیانمان وه‌كو منحه‌ پێ بده‌ن نه‌ك وه‌كو قه‌رز تا بتوانین كاڵاكانیان بكڕین. ئه‌مه‌ش به‌ كرده‌وه‌ واته‌ كۆتاییهاتنى سیستمى سه‌رمایه‌داریى. چونكه‌ سه‌رمایه‌داریى هه‌موو شتێكه‌ جگه‌ له‌وه‌ى پاره‌ به‌ خۆڕایى بدات به‌ كه‌سێك. 

بیهێنه‌ره‌ به‌رچاوى خۆت تۆ ئه‌چیته‌ لاى به‌قاڵێك ئه‌ویش له‌باتى قه‌رز بڕێك پاره‌ت پێ ده‌به‌خشێت بۆ ئه‌وه‌ى كاڵایه‌كى لێ بكڕیت. به‌ هیچ پێوه‌رێكى ئابوریى بازاڕ ئه‌م كاره‌ له‌ كارێكى ماقووڵ ناچێت. كه‌واته‌ قه‌یرانى قه‌رزه‌كان له‌ڕاستیدا قه‌یرانى خوولى سه‌رمایه‌یه‌ و قه‌یرانێكه‌ گه‌شه‌كردنى ته‌كنه‌لۆجیا و كه‌ڵه‌كه‌بوونى سه‌رمایه‌ دروستیان كردووه‌. قه‌یرانێكى بونیادییه‌ ناتوانرێت خۆى لێ لابدرێت به‌بێ گۆڕینى یاساكانى ئه‌م گه‌مه‌یه‌ى ئێستا كه‌ له‌ شۆڕشى پیشه‌سازیى یه‌كه‌مه‌وه‌ به‌رده‌وام بووه‌ تا رۆژى ئه‌مڕۆمان.

هه‌موو ئه‌و شۆڕش و جه‌نگ و قه‌یران و كوێره‌وه‌ریى و داڕزانه‌ى كه‌ له‌ هه‌موو ئاسته‌كاندا رووده‌ده‌ن و هه‌ستیان پێ ده‌كه‌ین په‌یوه‌ندییان به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ ئێستا له‌ قۆناغێكدا ده‌ژین سیستمێك خه‌ریكه‌ ئاوا ده‌بێت و سیستمێكى تازه‌ له‌دایك ده‌بێت. به‌ كوردى و كرمانجى ده‌ڵێین هه‌ر رێگە چاره‌یه‌ك كارى به‌كرێگیراو و خاوه‌ندارێتى تایبه‌تى له‌خۆ نه‌گرێت وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ حه‌بێكى ئازارشكێن بده‌یت به‌ نه‌خۆشێكى شێرپه‌نجه‌.

پ: چ.ع

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure