عەلمانیەت لە وڵاتانی عەرەبیدا

بۆچوون / بیروڕا :: 21/09/2019

سەرچاوە: ماڵپەڕی گویا
ئامادەكردن و وەرگێڕانی: د. شێركۆ عەبدوڵڵا

پێش باڵادەستبوونی ئیسلام شاری مەككە شارێكی تا رادەیەك ئازاد بووە. بت پەرستەكان و ئایینە جۆراوجۆرەكان بە ئاشتی تیایدا پێكەوە ژیاون. بەڵام لەگەڵ فراوانبوونی دەسەڵاتی ئیسلامدا ئەو شێوازە پێكەوە ژیانە وردە وردە كاڵ بووەوە. 

پاش تێپەڕبوونی چەند سەدەیەك هەندێك بیروبۆچونی سێكۆلاریستی لە بەرهەمی بیرمەندانی وەك ئیبن روشد دەركەوتن. پەیڕەوانی ئەم قوتابخانەیەك داوایان دەكرد بیركردنەوەی ئایینی لە بیركردنەوەی فەلسەفی جیابكرێتەوە.

ئیبن روشد پێی وابوو دوو راستی لەئارادا هەن كە لەیەكتری جیاوازن، یەكێكیان راستی لەسەر بنەمای ئەقڵ و ئەوی دیكە راستی لەسەر بنەمای باوەڕی ئایینی. دەتوانین بڵێین تێڕوانینی ئیبن روشد بوو بە پاڵنەری ئەو بیركردنەوەیە كە سەرئەنجام بوو بەهۆی جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت.

پیاوانی ئایینی زۆر بە توندی ئیبن روشد و بیرمەندانی وەك ئیبن سینا و فارابیی و كیندیان تۆمەتبار كرد و كتێبەكانیان سووتاندن. لە قۆناغی هاوچەرخیشدا، هاوكات لەگەڵ دامەزراندنی چەند دەوڵەتێكی عەلمانی لە دنیای عەرەبدا مشتومڕی قوڵ سەریهەڵدا لەنێوان لایەنگران و نەیارانی عەلمانیەت لە دنیای عەرەبدا.

لەم بوارەدا دەتوانین ناوی بیرمەندانی وەك شبلی سومەیل، یەعقوب سەڕوف، فارس نەمر، جەمیل سدقی زەهاوی، قاسم ئەمین، ئەمین ئەلڕەحانی، ساتع ئەلحوسەوی، عەلی عەبدولڕەزاق، حسێن مروەت، فوئاد زەكەریا، دكتۆر محەمەد ئارگۆن، نەوال ئەلسەعداوی، سادق جەلال ئەلعەزم، جۆرج تەرابیشی، نەسر حامید ئەبوزەید، فەرەج فۆدە و چەندین ناوی دیكە بە نموونە بهێنینەوە كە هەوڵیان داوە سێكۆلاریزم و كێشەكانی لە جیهانی عەرەبیدا روونبكەنەوە.

سەرهەڵدان و روونبوونەوەی مەسەلەی سێكۆلاریزم لە جیهانی عەرەبیدا سێ‌ قۆناغی دیاریكراوی هەیە. قۆناغی یەكەم، ئەو كاتە سەریهەڵدا كە دەستەبژێرەكانی عەرەب شارەزاییان پەیدا كرد لە شارستانی خۆرئاوا و كەوتنە بەراوردكاری بۆ دیاریكردنی هۆكارەكانی پێشكەوتنی ئەوروپا و ئەمریكا و دواكەوتنی دنیای عەرەب. قۆناغی دووەم، دەرئەنجامی شكستی عەرەب بوو بەرامبەر ئیسرائیل. قۆناغی سێیەم، قۆناغی رەخنەگرتنە لە ئیسلامگەرایی تازە و پەیڕەوكردنی ئەقڵانییەت.

ئاشنابوون بە كەلتووری پانوپۆڕ و بەهێزی خۆرئاوا لەلایەن عەرەبەوە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەمەوە دەستیپێكرد. لەو كاتەوە زاراوەكانی وەك مۆدێرنیتە و هاوچەرخكردن و خۆرئاوا پەرستی لە جیهانی ئیسلامدا پەرەیان سەند.

دەستەبژێرەكانی ئەو قۆناغە لەسەرێكەوە سەرسام بوون بە شارستانیی و شێوەی بیركردنەوەی خۆرئاوا، لەسەرێكی دیكەوە دژی ئەقڵیەتە كۆڵۆنییەكەی ئەوروپا بوون. بە كورتییەكەی هەتا ساڵی 1900 عەرەب هەم بە چاوی دوژمن و هەم بە چاوی نموونەیەكی سەركەوتوو تەماشای خۆرئاوای دەكرد. لەم قۆناغەدا بیرمەندانی وەك محەمەد عەبدە و عەبدولڕەحمان كەواكبیی و تەحتاوی دەركەوتن.

یەكەمجار لە ساڵانی 1850دا بوو كە بیرۆكەی جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت لە دنیای عەرەبدا سەریهەڵدا، ئەوەش كاتێك بوو كە ئەحمەد فارس ئەلشدیاق بە ئاشكرا كەوتنە رەخنەگرتن لە كەنیسەی مارۆنی، چونكە زۆر بە توندی ئەشكەنجەی برایەكی ناوبراوی دابوو بەهۆی ئەوەی كە لە مارۆنییەوە بووبوو بە پڕۆنستانت. ئەمە بوو بە دەستپێك بۆ رەخنەگرتن لە كەنیسە بێ‌ ئەوەی زاتی ئەوە بكەن ئەو داواكارییە بگەیەننە خەلیفە عوسمانی. دوابەدوای ئەمە چەندین گۆڤار و بڵاوكراوە بەو ئاڕاستەیە كەوتنە چالاكی كە گرنگترینیان گۆڤاری (ئەلموقتەتەف) و گۆڤاری (ئەلهیلال) بوون. بایەخدان بە زانستەكانی كۆمەڵناسی و سیاسەت و دەروونناسی و جوگرافیا و ئەدەبیات خاڵی گەوهەری بوون لەو دوو گۆڤارەدا.

ئەو خوێندكارانەی كە بۆ خوێندن لە جیهانی عەرەبییەوە دەچوون بۆ ئەوروپا رۆڵێكی گەورەیان هەبوو پاش گەڕانەوەیان لە بڵاوكردنەوەی سێكۆلاریزم. یەكێك لەوانە شەبلی سومەیل بوو كە داوای دەكرد دین لە دەوڵەت جیابكرێتەوە و پێی وابوو هەتا ئایین دەسەڵاتی لاوازتر بێت دەوڵەت بەهێزتر دەبێت، بۆیە دەتوانین بڵێین سومەیل بە یەكێك لە پێشەنگەكانی عەلمانیەت و بیری سۆشیالیستی دابنێین لە دنیای عەرەبدا و یەكەم كەس بوو كە تیۆرییەكەی داروینی بە عەرەب ناساند. وەرگێڕان و ناساندنی بەرهەمە فكری و فەلسەفییەكانی خۆرئاوا لە كۆتاییەكانی سەدەی نۆزدە و سەرەتاكانی سەدەی بیستەمدا رەوتی عەلمانیخوازیی لە دنیای عەرەبدا بەهێزتر كرد. یەكێك لەوانە فەلاح ئەنتۆنە كە بەرجەستەترین رۆشنفكری سیاسی و كۆمەڵایەتی عەرەبە لەسەردەمی عوسمانیدا. ناوبراو لەژێر كاریگەری بیر و باوەڕەكانی كەسانی جانجاگرۆسۆ و ڤۆڵتێر و مۆنتسكیۆدا برەوی بە بیروبۆچونەكانی خۆی دەدات. باوەڕی وابوو كە سۆشیالیزم رێی رزگاربوونی مرۆڤایەتییە.

پاش ئەو دەبێت ئاماژە بكەین بە سەلامە موسا كە لە ساڵی 1912دا یەكەمین كتێبی دەربارەی سۆشیالیزم بە زمانی عەرەبی بڵاوكردەوە. سەلامە موسا زۆر بە توندی دژی دەسەڵاتی سەركوتگەری ئایین بوو، ئەو دەسەڵاتەی بە گەورەترین هۆكاری دواكەوتوویی وڵاتانی خۆرهەڵات دەزانی و دەیوت رزگاربوون لە ئایین پێشمەرجە بۆ رزگاربوون لە ئیستیعمار.

كتێبێكی دیكە كە داوای جیاكردنەوەی دین و دەوڵەتی دەكرد و گرنگی پەروەردە و خوێندنی روون دەكردەوە كتێبە بەناوبانگەكانی كەواكیبییە بە ناونیشانی خەسڵەتەكانی ستەمگەری. 

بەلای كەواكیبییەوە  كەرەستەكانی دەسەڵاتداری دیكتاتۆر بریتین لە بەكارهێنانی دین و پیاوانی ئایینی و برەودان بە خورافات. دوای كەواكبی كۆمەڵێك نووسەر و بیرمەندی دیكە درێژەیان بەو بانگەوازە دا و رۆڵیان هەبوو لە رۆشنكردنەوەی بیری گشتیدا. قاسم ئەمین و ئەحمەد لوتفی دوو نموونەی هەڵكەوتووی ئەو قۆناغەن.

كەسایەتییەكی دیكەی ئەم گۆڕەپانە بیرمەند عەلی عەبدولڕەزاقە كە ساڵی 1925 كتێبێكی بڵاوكردەوە و سەلماندی كە سیستمی خەلافەت و هەبوونی یەك سیستمی حوكمڕانی ئیسلامی لە خزمەتی كۆمەڵگە و مرۆڤدا نییە. لە قورئانی پیرۆزیشدا هیچ ئاماژەیەك نییە بۆ دەوڵەتی خەلافەت.

بیرمەندێكی دیكە تەها حسێن-ە كە دەڵێت ئیسلام سیستمێكی سیاسی نییە بەڵكو ئایینێكە و ئیسلام رێگە دەدات موسڵمانان بەپێی ئەزموون و پێداویستی خۆیان كاروباری دنیای خۆیان بەڕێوەببەن.

بیرمەندە عەلمانییەكانی ئەمڕۆی دنیای عەرەب وەك فوئاد زەكەریا و خەلیل عەبدولكەریم و ئەوانی دیكە ئێستا لە دوو سەنگەردا خەباتێكی سەختیان لەئەستۆدایە: لەلایەكەوە پێویستە وەڵامی رەخنە و تۆمەتی ئیسلامگەرە هاوچەرخەكان بدەنەوە و لەلایەكی دیكەوە پێویستە وردتر و رۆشنتر چەمكی سێكۆلاریزم باس بكەن.

لە زوربەی وڵاتانی عەرەبیدا چەندین جۆری سێكۆلاریزم و هاوچەرخسازی دروست بوون كە پڕن لە هەڵە و كەموكوڕی جۆراوجۆر، ئەمەش وای كردووە سێكۆلاریستە راستەقینەكان ئاستەنگی زیاتریان بۆ دروست بێت و ئیسلامگەراكانیش ئاسانتر بتوانن رەشەخەڵكەكە بخەڵەتێنن. ئیسلامگەراكانی هاوچەرخ زۆرترین سوود دەبینن لەم هەڵە و كەموكورتییانە. ئەوان سێكۆلاریزم تێكەڵی ئیستیعمار دەكەن و ئەو چەمكە هەڵەیە بڵاودەكەنەوە كە عیلمانیەت واتە بێ‌ باوەڕی بە خودا و لەم رێگەیەوە پشتگیریی رای گشتی بەدەست دەهێنن. 

بەڵام لەسەرێكی ترەوە شكستهێنانی حكومەتە ئیسلامییەكان و دەركەوتنی ئەو راستیەی كە شەریعەت بەتەنیا ناتوانێت كێشەی میللەت چارەسەر بكات، ئێستا هەلومەرجێكی لەبار هاتووەتە كایەوە بۆ بەهێزكردنی سەنگەری سێكۆلاریستەكانی عەرەب. توێژینەوە لە رەوتی عیلمانیەت لە جیهانی عەرەب و ناوچەكەدا بەگشتی كۆمەڵێك پەند و وانەی گرنگمان بۆ بەرجەستە دەكات. هەروەها بۆمان دەسەلمێنێت كە گرنگترین هۆكاری شكستی ئەم هەوڵانە بریتین لە نەبوونی كۆمەڵگەی مەدەنی و قەتیس بوونی بیرۆكەكە لەناو دەستەبژێرێكی تەسكدا بەبێ‌ پشتیوانی جەماوەر، هەروەها نەبوونی دیموكراسی و چەندین هۆكاری دیكە.

ئاشكرایە كە لایەنگرانی سێكۆلاریزم و هاوچەرخسازی كۆمەڵگە بریتین لە چەپەكان و لیبراڵەكان و نەتەوەییەكان. واتە عەلمانییەكان یەك هەڵوێستی سیاسی یەكگرتوویان نییە. 

جگە لەوە موحافزكارە سیاسییەكانیش دەتوانن ببن بە عەلمانی. ئەمەش خاڵێكی خراپە بۆ رەوتی عەلمانیەت چونكە ئامانجی سەرەكی ئەو موحافیزكارانە لە هاوچەرخكردن پێش هەموو شتێك پاراستنی حكومەتێكی تاكڕەوە و مەسەلەكانی دیكەیان بەلاوە گرنگ نییە كە زۆر پێویستن بۆ عەلمانیەت و هاوچەرخسازیی. بۆ نموونە ئازادی بیروڕا و ئازادی دروستكردنی حیزب و دامەزراوە و رێكخراوی مەدەنی و مافی هاووڵاتی و قەڵاچۆكردنی هەژاریی و دژایەتیكردنی جیاوازی چینایەتی و نەهێشتنی نەخوێندەواری و فرە مینبەری و تادوایی.

كارێكی زۆر ئاسانە كە لە سایەی هاوچەرخسازییەكی پڕ كەموكورتی و ناتەواودا و لەكاتێكدا كە پیاوانی ئایینی كۆنترۆڵی ژیانی كۆمەڵایەتی و كەلتووری میللەتیان كردبێت بتوانرێت وێنەیەكی هەڵە لەسەر سێكۆلاریزم دروست بكرێت و جەماوەر هان بدرێت دژی.

پ: چ.ع

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure