خەونی دیموكراسی لە هەندێك وڵاتدا

بۆچوون / بیروڕا :: 14/09/2019

ئامادەكردنی: د. شێركۆ عەبدوڵڵا
دەوڵەت تەنیا نزیكەی شەش هەزار ساڵە دروست بووە ئەمەیش ماوەیەكی كەمە بەراورد بە مێژووی مرۆڤایەتی، چونكە وەك دەزانین زیاتر لە 200 هەزار ساڵە هەیە.

 
دەوڵەتی هاوچەرخیش لەسەر داروپەردووی دەسەڵاتی كەنیسە بەسەر سیاسەتدا گەشەیسەند و دەرئەنجامی جەنگە ئاینییەكان بوو كە نزیكەی30 ساڵی خایاند لە ئەوروپادا و لە ساڵی 1648دا كۆتاییهات. لەوكاتەوە دەوڵەت بووەتە یەكێك لەو راستییانەی كە وردەوردە لە ژیانی سیاسی هاوچەرخدا چەسپیوە.

دەوڵەت بە جۆرێك پێویستە كە ژیان لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەتێكی رێكخراودا مەحاڵە. بەڵام سەرەڕای ئەمانەیش پێناسەیەكی گشتگیر نییە بۆ دەوڵەت كە هەمووان لەسەری هاوڕابن چونكە بیروبۆچوونی جیاواز هەیە لەسەر ئەركی دەوڵەت. تەنانەت زاراوەی هاوچەرخ-یش زاراوەیەكی ئاڵۆزە چونكە ئەوەی ئێمە ئەمڕۆ بە تازەی دەزانین پاش چل پەنجا ساڵی دیكە كۆن دەبێت و باوی نامێنێت.

ئەوەی جێگەی سەرنجە نەخشەی سیاسی جیهانی لە سەدەی بیستەمدا سێ‌ جار گۆڕانی گەورەی بەسەردا هاتووە و تائێستایش دابەشبوونێكی كۆتایی سەقامگیر لە جیهاندا نەهاتووەتە ئاراوە، بەو واتایەی كە تائێستایش ئەگەری یەكگرتن و تێكەڵبوون و هەروەها ئەگەری لێكترازان و دابەشبوون و جیابوونەوە لەنێوان دەوڵەتەكاندا لەئارادایە.

بە هەموو پێناسەكان ئێستا چەمكی دەوڵەت لە عێراقدا هێرشی گەورەی لەسەرە چونكە پێكهاتەی وای تێدایە لە دەوڵەت بەهێزترە. لەم روانگەیەوە زاراوەی بەرژەوەندیی نیشتمانییش دەكەوێتە ژێر پرسیاری گەورەوە و ئێستا زۆربەی كۆمەڵناس و فەیلەسوفەكان دەڵێن بەرژەوەندیی نیشتمانیی هەر دەوڵەتێك بریتییە لە توانای ئەو دەوڵەتە لە مەسەلەی بەرپاكردنی جەنگدا. ئەمە خاڵی لاوازی گەلێك وڵاتی جیهانی سێیەمە بە هەرێمی كوردستانیشەوە، چونكە هێزی چەكداری نیشتمانیی راستەقینەیان نییە، بەڵكو حیزبە سیاسییەكان هەژموونیان بەسەر دامەزراوە سەرەكییەكاندا هەیە نەك تەنیا لەناو هێزە چەكدارەكاندا بەڵكو لەناو دەزگا هەواڵگرییەكانیشدا.

دیارە جەنگی ناوخۆ و ململانێی نێوان هێزی چەكداری حیزبە سیاسییەكان رۆڵی خراپیان هەبووە لە دروستبوونی ئەم واقیعەدا. 
بەپێچەوانەی بیروبۆچوونی گشتییەوە، هەبوونی پەراوێزێك لە دیموكراسی لەو جۆرە وڵاتانەدا كەم تا زۆرێك زیان لە دروستبوونی دەوڵەتی بەهێز دەدات. سەبارەت بە هەڕەشە جددییەكانی سەر دەوڵەتی عێراقیش پێویستە ئاماژە بۆ ئەم خاڵانەی خوارەوە بكرێت:
1- نەبوونی هێڵێكی ئاشكرای جیاكەرەوە لەنێوان پەیكەرەكانی حكومەت و پەیكەرە حیزبییەكاندا.

2- نەبوونی هاوسەنگی لەنێوان حكومەتی فیدراڵی و پێكهێنەرەكانی دیكەی دەوڵەتدا. هەروەها لاوازیی ئەو هاوپەیمانییەی كە دەسەڵاتی وڵاتی بەدەستەوەیە.
سەرباری ئەمانەیش هەمووی، نەبوونی ئاسۆیەكی روون كە ئایا دەوڵەت پابەندە بە سەروەریی یاساوە یاخود دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ دیكتاتۆریی و ستەمكردن. ئەمانە هەموویان ئاستەنگن لەبەردەم دروستبوونی عێراقێكی دیموكراسیدا. 

له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌یشدا پاراستنی ئاسایش و چەسپاندنی دەسەڵاتی یاسا، ئەو پێداویستییە بنەڕەتییانەن كە بەداخەوە لە عێراقی ئەمڕۆدا زۆر لاواز و سەرەتایین و لەبەردەم هەڕەشەی جددیدان و رەنگە بە بچووكترین كاری توندوتیژی بگەڕێنەوە خاڵی سفر. دیارە لە هەلومەرجێكی ئاوادا دەوڵەت ناتوانێت لانیكەمی ئەركەكانی خۆی جێبەجێ‌ بكات كە لەڕاستیدا ئەركێكی ئاسان نییە چونكە پاراستنی هاوسەنگی لەنێوان ئازادیی هاووڵاتی و پتەوكردنی دەسەڵاتی دەوڵەت مەسەلەیەكی زۆر هەستیارە.

شكستهێنانی دەوڵەت لە دابینكردنی خزمەتگوزارییەكاندا كەرتی تایبەت و كۆمپانیاكان ئامادە دەكات بۆ پڕكردنەوەی بۆشاییەكان. نموونەی ئەمە لە كوردستاندا لە پەروەردەدا زۆر بەرجەستە بووە كە خەریكە رێژەی ئەو قوتابیانەی لە حكومەتییەكاندا دەخوێنن رۆژ بە رۆژ لە كەمبوونەوەدایە. ئەمە جگە لەوەی كە جومگە سەرەكییەكانی ئابووری وڵات پەیوەستن بە فرۆشتن و داهاتی نەوتەوە كە ئابوورییەك دروست دەكات پێكهاتەی چینایەتی كۆمەڵگه‌ دەشێوێنێت. گومانی تێدانییە كە ماف و ئازادی و یەكسانی بریتین لە پرینسیپە بنەڕەتییەكانی دیموكراسی، بەڵام ئەمە هەر بە دەم خۆشە و لەكاتی جێبەجێكردنیاندا كێشەی گەورە سەرهەڵدەدات چونكە ئەو سێ‌ بنەما دیموكراسییە بە سروشت سیاسیین بەڵام لە جێبەجێكردنیاندا ناتوانین مەسەلە ئابورییەكان نادیدە بگرین.

بۆ نموونە ئەگەر جیاوازیی ئابووریی گەورە لەنێوان پێكهاتەكانی كۆمەڵدا هەبوو ئەوا دەسەڵاتدارە ئابوورییەكان كۆنترۆڵی بەشە لاوازەكانی كۆمەڵگه‌ دەكەن و سەرئەنجام ماف و ئازادی و یەكسانی پێشێل دەكرێن. ئەمە راستییەكی تاڵە كە كارڵ ماركس ئاماژەی بۆ كردووە و تائێستا رژێمی سەرمایەداری نەیتوانیوە پێچەوانەكەی بسەلمێنێت.

پ: ل. م 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە