چەمكی چەپ و چەپڕەوی

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 1 هەفتە

ئامادەكردنی: دواڕۆژ 

لە زمانە جیاجیاكانی دنیادا چەپ مانا و مەبەستی جیاوازی هەیە و زۆرجاریش واتاكە ئەرێنی نییە، بۆ نموونە لە لاتینیدا چەپ گوزارشتە لە رەشبینی و بێهیوایی لە زمانی ئینگلیزیدا كەم و زۆر هەرهەمان واتای هەیە. 

لەزمانی فڕەنسیدا واتە لادان و شێواندن. عەرەبیش كە دەڵێت "چەپ" مەبەستی شتێكە پێچەوانەی راست و ئاماژەیە بۆ رەشبینی و نزمی و بەهای كەم، بەڵام لەزمانی سیاسەتدا چەپ واتایەكی دیكەی هەیە و یەكەمجار لە مانگی حوزەیرانی ساڵی 1789 دا ئەم وشەیە كەوتە قامووسی سیاسەتەوە كاتێك كە لە رۆژی 23ی مانگی حوزەیرانی 1789دا پەرلەمانتارە لیبراڵەكان كە نوێنەری رەشە خەڵكەكە بوون لە دەستە چەپی شای فڕەنسا لویسی شانزەهەم دانیشتن لە كۆبوونەوەی نوێنەرانی هەرسێ چینەكەی گەلی فڕەنسیدا لەو كۆبوونەوەیەدا نوێنەرانی چینی دەرەبەگەكان و پیاوانی ئاینی لە دەستە ڕاستی پادشادا دانیشتن لەو كۆبوونەوە گرنگەدا كە دواتر زنحیرەیەك بایكۆت و خۆپیشاندان و داواكاری چینە هەژار و چەوساوەكانی فڕەنسای لێ كەوتەوە و بووە هۆی هەڵگیرساندنی شۆڕشی فڕەنسی. ئەو شێوە دانیشتنە تا ئێستاش لە پەرلەمانی فڕەنسیدا پەیڕەو دەكرێت. لەساڵی 1918دا پارتی كۆمۆنیستی رووسیا ئەو زاراوەیەی بەكارهێنا لەسەر دەستی كۆمەڵەیەكدا كە نیكۆلاس بووخارین سەركردایەتی دەكرد و داوای هەڵگیرساندنی جەنگێكی شۆڕشگێڕانەی دەكرد بەسەر سیاسەتەكانی لینیندا و دەیویست رۆڵیتاریا سەركردایەتی چاودێری ئابووری و پڕۆژە پیشەسازییەكان بكەن.
هەندێك كۆمەڵناس وا پێناسەی چەپ دەكەن كە بزوتنەوەیەكە بۆ رەتكردنەوەی ئەو جیهانەی كە هەیە و ئارەزووی بەدیهێنانی پێشكەوتنە و دڵنیابوونە لەو راستییەی كە مرۆڤ لە كۆتاییدا سەردەكەوێت. لەمەوە وشەی چەپ بوو بە هاو واتای بیرۆكەی شۆڕش و گۆڕینی بارودۆخەكە.
لە راستیدا چەپ زاراوەیەكە چوارچێوەیەكی فراوانی لەخۆ گرتووە و بریتییە لەو رەوتە فكری و سیاسییەی كە لە لیبرالیزم و سۆشیالیزم دەستپێدەكات هەتا سۆشیال دیموكرات و لیبرالیزمی سۆشیالیستی و كۆمۆنیزم. بە تێپەڕبوونی كات بەكارهێنانەكانی زاراوەی چەپ گۆڕانیان بەسەرداهات و لق و پۆلی زۆریان لێ بووە و ئاڵۆزتر بوون بە جۆرێك لەوە دەرچووە كە تەنیا چەمكێكی یەكگرتووی هەبێت بۆ وەسفكردنی رەوتە جیاوازەكان لەژێر یەك چەتردا. بۆ نموونە لە خۆرئاوادا چەپ ئاماژەیە بۆ سۆشیالیزم یان سۆشیال دیموكرات بە تایبەت لە ئەوروپادا، بەڵام لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا ئاماژەیە بۆ لیبرالیزم. لە رژێمە كۆمۆنیستیەكاندا چەپ ئاماژەیە بۆ ئەو رەوت و بزوتنەوانەی كە گوێڕایەڵی سیاسەتی ناوەندی حیزب نابێت و داوای دیموكراتی دەكات لە هەموو بوارەكانی ژیاندا. هەندێكجاریش مانایەكی دیكەی چەپ رەتكردنەوەی دەسەڵاتە واتە فەوزەویەت یان ئەناشیزم كە دەتوانین بڵێین ئەوپەڕی چەپە یان چەپی رادیكاڵە. دیارە مشت و مڕێكی گەورە هەیە لەسەر وشەی چەپڕەو و تەنانەت لەناو خودی چەپەكانیشدا هەندێكیان بە هیچ شێوەیەك قبوڵیان نییە چەپ پەیوەندییەكی هەبێت بە ماركیزم و كۆمۆنیزم و ئەناشیزمەوە، بەڵام هەندێكی دیكە دەڵێن چەپڕەوی ڕاستەقینە پێویستە یان كۆمۆنیست بێ یان سۆشیالیستی بە كورتییەكەی خەسڵەتەكانی چەپ بریتین لە:
1.ئارەزووی گۆڕینی خێرا تا ئەوپەڕی توانا.
2.باوەڕبوون بەوەی كە تەنیا هەر توندوتیژی دەتوانێت گۆڕین بدەستبهێنێت.
3.جەختكردنەوە لەسەر چەمكی مرۆڤ دۆستی. 
4.رەتكردنەوەی دین و جەختكردنەوە لەسەر ئەوەی كە پێویستە دین دەست وەرنەداتە كاروبار و بڕیاری سیاسی و هیچ دەسەڵاتێكی چاودێریش بەسەر سیستمی فێركردندا نەبێت، چەپ لە سەرەتاكانیەوە دژی دەستوەردانی دین بووە لە كاروباری سیاسیدا كاتێكیش كە تیۆریەكانی داروین سەریانهەڵدا، چەپ بە توندی پشتوانی لێكرد.
5.پاراستنی كۆمەڵگا پێشكەوتووەكان بەتایبەت كۆمەڵگا سۆشیالیستەكان لە گەندەڵی كە كاتێك دروست دەبێت ئەو كۆمەڵگایە بەركەوتنی هەبێت لەگەڵ كۆمەڵگا دواكەوتووەكاندا.
نكۆڵی لەوە ناكرێت كە چەپ كاریگەری گەورەی لەسەر كۆمەڵگا هەبووە بۆ نموونە لەسەر بزوتنەوەكانی ژیان و پێشكەوتنی عەلمانیەت و بەرگریكردن لە مافی كەمایەتیەكانی ناو كۆمەڵگا بەداخەوە ئێستا لە وڵاتانی جیهانی سێهەمدا چەپ لە پاشەكشەدایە و هەندێك دەڵێن چەپ لەم وڵاتانەدا ناسنامەكەی خۆی بزركردووەو بیر لەوە ناكاتەوە چاو بخشێنێتەوە بە كەلەپووری خۆیدا و بووەتە هێزێكی پەرش و بڵاو و پاشكۆی دوو پڕۆژەی ترسناك لە ناوچەكەدا كە بریتین لە پڕۆژەكەی ئەمریكا و پڕۆژە دژە ئەمریكایەكە كە زیاتر سروشتێكی ئیسلامی هەیە. 

پێداچوونەوە: ئارام غەفور 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure