هەشتا ساڵ پاش دەستپێكردنی جەنگی دووهەمی جیهانی

بۆچوون / بیروڕا :: 02/09/2019

سەرچاوە: ماڵپەڕی جیهانی سۆشیالیست
نوسینی : بیڵ ڤان ئۆكسین 
ئامادەكردن و وەرگێڕانی: دواڕۆژ
هەشتا ساڵ لەمەوبەر، واتە لە 1ی ئەیلوولی 1939 دا حكومەتە نازییەكەی ئەڵمانیا هەڵمەتی داگیركردنی پۆڵەندای دەستپێكرد. دوو ڕۆژ دواتر بریتانیا و فڕەنسا جەنگیان دژی ئەڵمانیا ڕاگەیاند، ئەمەش بووەهۆی هەڵگیرساندنی دووهەمین جەنگی جیهانی كە هەموو جیهانی گرتەوە و 4 ساڵی بەردەوامی خایاند و تا ئێستاش بە دڕندەترین و خوێناویترین ڕووداو دادەنرێت لە مێژووی مرۆڤایەتیدا تاوانی زۆر گەورە و ناخ هەژێن لە ماوەی ئەو جەنگەدا دژ بە مرۆڤایەتی ئەنجامدرا زیاتر لە 70 ملیۆن مرۆڤ كوژران، جەنگەكە سنوری نێوان جەنگاوەر و خەڵكی مەدەنی سڕییەوە پیاوانی بێ چەك و ژنان و منداڵان كە لەم جەنگەدا كوژران ژمارەیان دوو هێندەی ئەو سەربازانە بوو كە لە گۆڕەپانەكانی جەنگدا كوژران .
بۆمب باران كردنی كوێرانەی شارەكان و بڵاوبوونەوەی برسێتی و قات و قڕی و نەهامەتییەكانی دیكە مرۆڤیان بەرەو جەمسەرگیری و توندڕەوی برد.
تەنانەت بەر لەوەی كە ئەڵمانیا 1.5 ملیۆن سەرباز و دوو هەزار فڕۆكە و 2500 تانك بەكاربهێنێت بۆ داگیركردنی پۆڵەندا لە 1ی ئەیلوولی 1939 دا ئارەزووی بەرپاكردنی جەنگ قوربانی زۆری لێ كەوتبووەوە. ئیتاڵیا لەساڵی 1935 دا ئەسیوبیای داگیر كردبوو بەمەش بێ توانایی عوسبەتل ئومەمی سەلماند و لەماوەی 6 ساڵدا نزیكەی 400 هەزار هاوڵاتی مەدەنی ئەسیوبی كوشت لە ساڵانی نێوان 1937 و 1938 دا یابان چینی داگیركرد و 300 هەزار هاوڵاتی مەدەنی تەنیا لە یەك شاردا كۆمەڵكوژ كرد. بەرلەوەی جەنگەكە كۆتایی بێت 15 ملیۆن چینی كوژران .
جەنگی دووهەمی جیهانی كۆمەڵێك زاراوە و وشەی قێزەونی هێنایە ناو قاموسی سیاسی و سەربازییەوە: جینۆساید، هۆڵۆكۆست، كەمینەكانی مەرگ، جەنگی سەرتاپایی، دوكەڵی قارچكی، هیرۆشیما، ... هتد .
هێشتا زۆر لەو كەسانە لە ژیاندا ماون كە تاڵی و ترس و كوێرەوەرییەكانی ئەو جەنگەیان بینیوە. دەربازبوانی ئەو جەنگە چ سەرباز بوو بن یان كەسانی مەدەنی، تا ئێستاش برینە جەستەیی و ئەقڵی و دەروونییەكانی ئەو جەنگەیان پێوە ماوە. ئەزموونی تاڵی ئەم كەسانە ڕۆڵێكی گرنگی گێڕا لە دیاریكردنی شێوازی ژیانی منداڵ و نەوەكانیاندا كە لە چوارچێوەیەكی گشتیدا بریتیە لە ڕەتكردنەوەی جەنگ، ساڵیادی ئەم كارەساتە جیهانییە مێژووییە پێوستە وامان لێ بكات دەرس و پەندەكانی 80 ساڵ لەمەوبەر تاوتوێ بكەین و كاریان لەسەر بكەین بۆ ڕێگریكردن لە سەرهەڵدانی جەنگێكی تری جیهانی كە ئەگەر ڕووبدات كۆتایی دەهێنێت بە شارستانی مرۆڤایەتی. ڕاستیەكی ڕوون و ئاشكرایە كە ئەم مەسەلەیە دواین بابەتە سەركردە سەرمایەدارەكانی جیهان لە كۆبوونەوەكانی وارشۆدا لە یادی ئەو جەنگەدا بیری لێ بكەنەوە، بەڵكو بە پێچەوانەوە یادی هەشتا ساڵەی جەنگی دووهەمی جیهانی دەكەن بە ئاهەنگێك بۆ نمایشكردنی میلیتاریزم و نەتەوە پەرستی توندڕەوی وەك چۆن هەشتا ساڵ لەمەوبەریش ئەم دوو بابەتە لە برەودا بوون .
وارشۆ كە خانە خوێی ڕێ و ڕەسمەكانی ئەو بیرەوەرییە خوێناوییەیە ئێستا بەدەست حیزبێكەوە كە دەست درێژی دەكاتە سەر مافە دیموكراسیەكان و بیروباوەڕی دژ بە كەسانی بیانی بڵاودەكاتەوە، دەناڵێنێت.
دۆناڵد ترامپ كە بیروباوەڕە ناسیۆنالیستیە فاشستیەكانی و بڕیارە شۆڤێنیەكانی دژ بە پەنابەران بە هەمان ئەندازەی ڕاست ڕەوە شۆڤێنیەكانی دیكەی جیهانی سەرمایەداری دەست درێژی دەكاتە سەر مافە دیموكراسیەكان و ئەگەر بەهۆی سەرقاڵیەوە نەبوایە بە زریانەكەی (دۆریانەوە) خۆی بەشداری ڕێ و ڕەسمەكەی دەكرد. جێگرەكەی لەبری خۆی ناردووە و بڕیاری ژمارەی هێزە سەربازیەكانی ئەمریكا لە پۆڵەندادا زیاتر بكات كە ئێستا 4500 سەربازی ئەمریكی تێدا جێگیركراون. حوكمەتی پۆڵەندا ڕەزامەندی دەربڕیوە لەسەر خەرجكردنی دوو ملیار دۆلار بۆ دروستكردنی بنكەیەكی سەربازی بۆ هێزەكانی ئەمریكا .
لە كاتێكدا كە جێگری سەرۆكی ئەمریكا و ئەنجێڵا مێركڵ ڕاوێژكاری ئەڵمانیا بانگهێشت دەكرێن بۆ وارشۆ ، حوكمەت و سەرۆكی ڕووسیا بانگهێشت نامەیان پێ نەگەیشتووە . پۆتین ئەم پەراوێزخستنەی ڕووسیا بە ناڕەزایەیتیەوە وەردەگرێت چونكە فەرامۆشكردنی ئەو باجە گەورەیەیە كە یەكیچتی سۆڤیەت دای بۆ تێكشكاندنی ئەڵمانیای نازی دەرپەڕاندنی  هێزەكانی ئەڵمانیا لە پۆڵەندا .
نكۆڵی لەوە ناكرێت كە داگیركردنی پۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیای نازیەوە ئاسانتر ئەنجامدرا بەهۆی ئیمزاكردنی ڕێككەوتننامەی دوو قۆڵی نێوان ستالین و هیتلەرەوە سەبارەت بە دەستدرێژی نەكردنە سەر یەكتری لە 23ی ئابی 1939 دا. زیاتر لەوەش لە 17 ی ئەیلوولی 1939 دا یەكێتی سۆڤیەتیش لە بەری خۆرهەڵاتەوە پەلاماری پۆڵەندای دا، بەڵام ڕاستییەكی تریش لە ئارادایە كە نزیكەی 27 ملیۆن هاوڵاتی سۆڤێتی گیانی خۆیان لەدەستدا لە ماوەی 4 ساڵدا لە ئاكامی پەلاماردانی خاكی یەكێتی سۆڤیەتەوە لەلایەن نازیەكانەوە لە 22ی حوزەیرانی 1941 دا.
بەپێی ئامارەكان لە بەرامبەر یەك سەربازی كوژراوی ئەمریكیدا 80 سەربازی سۆڤیەتی لەو جەنگەدا كوژران جگە لەمەش لە %75 ی ئەو زیانانەی كە بە سوپاكانی هیتلەر گەیشت لەلایەن سوپای سوری سۆڤیەتیەوە بووە . بڕیاری بانگهێشت نەكردنی ڕووسیا لەم ڕێوڕەسمەدا بە هیچ شێوەیەك كاردانەوە نیە بەرامبەر هەڵوێستەكانی ستالین . نوێنەری ئیمپریالیزمی ئەڵمانیا وەك میوانێكی ڕێز لێ گیراو بانگهێشتی وارشۆ دەكرێت قسەكەری حوكمەتی پۆڵەندا ڕایگەیاند بانگهێشت كردنەكان لەسەر بنەمای پێوەرەكانی ئێستایە نەك پێوەرە مێژووییەكان . هەل و مەرجی ئێستاش مەبەستی لێی ئەوەیە كە هەموو زلهێزەكانی جیهان خۆیان بۆ جەنگ ئامادە دەكەن و پۆڵەندا خۆی كردووەتە نوكی ڕمە تیژەكەی ئەمریكا و ناتۆ كە ئابڵوقەی ڕووسیایان داوە واشنتۆن بە ڕەسمی ڕایگەیاندووە كە سیاسەتی ستراتیجی ئێستای خۆی ئامادەكردووە بۆ جەنگ دژی گەورە هێزەكانی وەك ڕووسیا و چین لەم پێناوەشدا بودجەی سەربازی ویلایەتە یەكگرتووەكانی بەرز كردووەتەوە بۆ زیاتر لە 700 ملیار دۆلار . بەم دواییەش ترامپ بڕیاری داوە هێزێكی سەربازی تایبەت بۆ فەزا دروست بكات ئاسمان بكاتە گۆڕەپانێكی تازەی جەنگ و بۆ سێهەمین جاریش لە چەند مانگی ڕابوردوودا بەجدی باس لەوە دەكات كە چۆن دەتوانێت بە كوشتنی 15 ملیۆن مرۆڤ جەنگی ئەفغانستان كۆتایی پێ بهێنێ كە ئەمە بە ئاشكرا تێپەڕاندنی تاوانەكانی هیتلەرە .
جەنگی دووهەمی جیهانی هەرگیز بەوە لێك نادرێتەوە كە تەنیا بەرپرسیاریەتی یەك وڵات و دەرەنجامی هەڵوێستی نائاسایی یەك تاكە كەس بێت، بەڵكو لەبنەڕەتدا ئەو جەنگە دەرەنجامی ناكۆكیە لەناو نەزمی جیهانی سەرمایەداریدا: واتە لەنێوان ئابووری جیهان و دەوڵەتە بەسەرچووە نێودەوڵەتیەكان لەلایەكەوە بەرهەمهێنانی سۆشیالستی و خاوەندارێتی تاكە كەسی ئەو بەرهەمانە لەلایەكی دیكەوە ئێستا كە دەبینین هێرشی سیاسی لە ئەڵمانیادا هەیە دەیەوێت پاساو بۆ تاوانەكانی هیتلەر بدۆزێتەوە، هەڕەشەیەكی جدی هەست پێدەكەین دژ بە چینی كرێكاری جیهان.
ئەو هێزە سیاسییە ڕەگەزپەرستانە ئێستا گەورەترین حیزبی ئۆپۆزسیۆنن لە پەرلەمانی ئەڵمانیادا شان بە شانی ئەمەش هەوڵێكی ئاشكرا لە ئارادایە بۆ جوانكردنی وێنای هیتلەر ئیمپریالیزمی ئەمریكا لەماوەی جەنگی دووهەمی جیهانیدا توانی ئامانجە ئیمپریالیستسەكانی بشارێتەوە لەژێر ڕووپۆشی مەیلێكی دیموكراسیدا، بەڵام ئێستا ئەو توانایەی لەدەستداوە و زۆربەی هەرە زۆری هاوڵاتیانی ئەمریكا دژی كردەوەی سەربازی وڵاتەكەیانن لە دەرەوەی سنووری ویلایەتە یەكگرتووەكان .
وەڵامی یەكلا كەرەوە بۆ ڕێگریكردن لە ڕوودانی جەنگێكی دیكەی جیهانیدا بریتیە لە سەرهەڵدانی سەركردایەتیەكی شۆڕشگێڕانە لەناو چینی كرێكارانی جیهانیدا. هەموومان دەزانین كە سەرهەڵدانی هیتلەر و بیروباوەڕی نازیزم لە پلەی یەكەمدا دەرەنجامی ئەو ناپاكیانە بوو كە حیزبە سۆشیال دیموكراتەكانی ئەڵمانیا و حیزبی كۆمۆنیستی سۆڤیەتی كردیان بەرامبەر چینی كرێكاران و بووەهۆی ئیفلیجكردنی ڕاپەڕین و ناڕەزاییە شۆڕشگێڕییەكانی چینی كرێكاری ئەڵمانیا.
جارێكی دیكەش بێ چارەسەربوونی قەیرانە ئابووری و داراییەكان و توندوتیژبوونی جەنگی بازرگانی و چەكداربوونی جیهان هەموویان پێشبینی ئەوەیان لێ دەكرێت كە ناكۆكی و ململانێیەكی وەها بەرپا ببێت بە كەس كۆنتڕۆڵ نەكرێت . هەمان قەیرانی سەرمایەداری بووەتەهۆی تازەبوونەوەی خەباتی چینایەتی و دەبینین وڵات لە دوای وڵات كرێكاران خەبات دەكەن دژی دەستدرێژی كرانە سەر بنەماكانی دیموكراسی و ئاستی ژیانیان لە پاڵ ئەمەشدا نادادپەروەری كۆمەڵایەتی هەتا دێت قوڵتر و فراوانتر دەبێت كە ئەمڕۆ لە هەموو ڕۆژێك زیاتر مەترسی سەرهەڵدانی جەنگێكی دیكەی جیهانی لە ئارادایە گەورەترین مەترسیش لە بارودۆخی ئێستادا بێ ئاگایی كۆمەڵانی خەڵكە لە قوڵیی و فراوانیی ناكۆكییە جیۆپۆلەتیكییەكان كە هێزە ئیمپریالیستیەكان پەلكێش دەكەن بەرەو جەنگ. هەروەك چۆن لە ساڵەكانی 1930 دا بینیمان ئێستاش ئەو ڕاستییە هەر بەرجەستەیە كە ڕێگریكردن لە جەنگ بە ئاوات و داواكاری ئەخلاقی نابێت و بە پاڕانەوە لە سەركردەكانی ئیمپریالیزم نایەتە دی.
دژایەتی كردنی جەنگ پێویستی بە یەكخستنی سیاسی چینی كرێكار هەیە لەسەر بناغەی بەرنامەیەكی سۆشیالیستی نێودەوڵەتی دژی سیستمی سەرمایەداری.

پێداچوونەوە: ئارام غەفور

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure