په‌یوه‌ندى نێوان دیموكراسى و توندوتیژیى

بۆچوون / بیروڕا :: 10/06/2019

نووسینى: حه‌سه‌ن عادل
سه‌رچاوه‌: ئه‌لحیوار ئه‌لموته‌مه‌دین
وه‌رگێڕانى: دواڕۆژ

توندوتیژى سیاسى دیارده‌یه‌كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگاكانى مرۆڤ پێى ئاشنان به‌ ئاستى جۆراوجۆر و ئه‌گه‌ر جیاوازییه‌ك هه‌بێت له‌ هۆكار و ده‌رئه‌نجامه‌كانیدایه‌، واته‌ په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك و ده‌وڵه‌تێكى دیاریكراوه‌وه‌ به‌ڵكو هه‌میشه‌ له‌دواى شكستهێنانى رێكاره‌ ئاشتییه‌كان و سه‌رنه‌كه‌وتن له‌ گفتوگۆ و پێشبڕكێدا ناكۆكییه‌كه‌ ده‌گۆڕێت بۆ توندوتیژى. بۆ نموونه‌ له‌ سیستمه‌ تۆتالیتارییه‌كاندا په‌نا ده‌برێت بۆ توندوتیژى وه‌ك تاقه‌ رێگه‌یه‌ك بۆ گۆڕین چونكه‌ هیچ رێگه‌یه‌كى تر له‌ئارادا نییه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردن كه‌ به‌شداریكردنى سیاسى له‌خۆى بگرێت و له‌پشت ئه‌و توندوتیژییه‌وه‌ هێزێكى كۆمه‌ڵایه‌تى دیاریكراو هه‌یه‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كى دیاریكراوى هه‌یه‌ ده‌ویسترێت بهێنرێته‌ دى.

توندوتیژى سیاسى بریتییه‌ له‌ كاورلكارى و زیانگه‌یاندن و له‌توپه‌تكردن به‌جۆرێك كه‌ ئامانج و قوربانیى و بارودۆخ و كاریگه‌رییه‌كانى ئه‌و كرده‌وانه‌ ره‌هه‌ند و ئاماژه‌ى سیاسییان هه‌بێت و كاریگه‌رى دروست بكات له‌سه‌ر سیستمه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان. له‌ كورتترین پێناسه‌دا به‌كارهێنانى هێز و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ به‌دیهێنانى كۆمه‌ڵێك ئامانج و مه‌به‌ستى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى ئیتر گرنگ نییه‌ شێوازه‌كه‌ كه‌سێك ئه‌نجامى بدات یاخود كارێكى به‌كۆمه‌ڵ بێت، رێكخراو بێت یان رێكنه‌خراو، ئاشكرا بێت یان نهێنى.

قبوڵكردن و ره‌تكردنه‌وه‌ى توندوتیژى ته‌نیا هه‌ر مه‌سه‌له‌یه‌كى ئه‌خلاقى نییه‌ به‌ڵكو په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌ڵوێستى لایه‌نه‌كه‌ له‌و سیستمه‌ سیاسییه‌ى كه‌ هه‌یه‌. ده‌وڵه‌ت بۆى هه‌یه‌ هێز قۆرخ بكات بۆ خۆى به‌ڵام ده‌بێت ئه‌و قۆرخ كردنه‌ له‌چوارچێوه‌ى ده‌ستور و یاسادا بێت و ماف و ئازادییه‌كانى تاك پێشێل نه‌كات.

ئاشكرایه‌ كه‌ وڵاتانى پێشكه‌وتوو له‌ڕووى ئابوورییه‌وه‌ له‌ ئاستێكى به‌رزى چالاكى كۆمه‌ڵایه‌تییدان و ئاسایش و سه‌قامگیریى سیاسى تیایاندا زیاتر به‌ركه‌ماڵه‌.

كه‌واته‌ په‌یوه‌ندییه‌ك هه‌یه‌ له‌نێوان هه‌ژارى و توندوتیژیدا به‌جۆرێك كه‌ دواكه‌وتنى ئابوورى و كۆمه‌ڵایه‌تى به‌رپرسیارى نائارامییه‌. به‌ڵام نووسه‌رێكى وه‌كو سامۆئیل هانتینگتۆن ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ى نێوان هه‌ژاریى و توندوتیژى ره‌د ده‌كاته‌وه‌.

گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سیستمه‌ سیاسییه‌كه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك ده‌زگاى ده‌ستوورى و یاسایى دامه‌زرابێت كه‌ ده‌ستوور دیاریكردبن و هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تى و سیاسییه‌كان له‌سه‌رى رێككه‌وتبن. به‌تایبه‌ت له‌ روانگه‌ى ئه‌و ئامڕاز و رێوشوێنانه‌وه‌ كه‌ ده‌گیرێنه‌ به‌ر بۆ چاره‌سه‌ركردنى ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كان و ده‌ستاوده‌ستكردنى ده‌سه‌ڵات و دابه‌شكردنى پۆست و ئه‌ركه‌كان به‌شێوه‌یه‌كى یه‌كسان و فراوانكردنى به‌شدارى سیاسى بۆ هه‌موو هێزه‌ سیاسى و دام و ده‌زگا جیاوازه‌كانى كۆمه‌ڵگا.

له‌ وڵاتانى باشوورى گۆى زه‌ویدا قۆخكردنى ده‌سه‌ڵات و پێشێلكردنى ده‌ستوور و شه‌رعییه‌ت بوونه‌ته‌ هۆى ده‌ركه‌وتنى دیارده‌ى بۆشایى ده‌سه‌ڵات به‌جۆرێك كه‌ كه‌مایه‌تییه‌كى ده‌ستڕۆیشتوو ده‌سه‌ڵات قۆرخ ده‌كات بۆ خۆیى و هه‌موو هێزه‌ سیاسییه‌كانى دیكه‌ پاكتاو ده‌كات. ئه‌م په‌راوێزخستنه‌ى هێزه‌ سیاسییه‌كان ناچار ده‌بن په‌نا ببه‌نه‌ به‌ر كۆمه‌ڵه‌ رێكارێك كه‌ پشت به‌ توندوتیژى ده‌به‌ستن به‌ مه‌به‌ستى گه‌یشتنه‌ ده‌سه‌ڵات و به‌دیهێنانى ئامانجه‌كانیان.

بۆیه‌ زوربه‌ى توێژینه‌وه‌كان له‌و وڵاتانه‌دا كه‌ له‌ سیستمى دیكتاتۆرییه‌وه‌ بون به‌ سیستمى دیموكراسى جه‌خت ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ كێشه‌ى بنه‌ڕه‌تى توندوتیژى هۆكاره‌كه‌ى بریتییه‌ له‌ سروشتى ململانێ سیاسییه‌كه‌ى نێوان ده‌سته‌بژێره‌ سیاسییه‌كان كه‌ هه‌ندێكیان پاشماوه‌ى سیستمى پێشوون و هه‌ندێكیان ده‌سته‌بژێرى تازه‌ن.

هه‌ندێك بۆچوون ده‌ڵێت رژێمه‌ سیاسییه‌ كۆنه‌كان به‌ هه‌موو شێوازه‌كانیانه‌وه‌ سه‌قامگیر بوون و ئاستى توندوتیژى تیایاندا به‌رز نه‌بووه‌ به‌ڵام گۆڕینى سیستمه‌كه‌ له‌ دیكتاتۆرییه‌وه‌ بۆ دیموكراسى ده‌بێته‌ خوڵقێنه‌رى توندوتیژى. جیاوازى ئابوورى و كۆمه‌ڵایه‌تى و سیاسى له‌هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌كدا هه‌بێت ئه‌و هه‌سته‌ لاى تاكه‌كانى كۆمه‌ڵگا دروست ده‌كات كه‌ زوڵمیان لێ كراوه‌ و سه‌رئه‌نجام رقیان له‌ ده‌سه‌ڵات هه‌ڵده‌ستێ و سه‌رئه‌نجام ده‌نگى گۆڕانخوازیى به‌رز ده‌بێته‌وه‌ و په‌نا ده‌برێت بۆ توندوتیژى سیاسى.

ئه‌رستو ده‌ڵێت سته‌م و نایه‌كسانى هۆكارى شۆڕشن. له‌سه‌ر هه‌مان رێچكه‌ كارڵ ماركسیش ده‌ڵێت ئه‌و سته‌م و قۆرخكارییه‌ى كه‌ چینى ده‌سه‌ڵاتدار ئه‌نجامیان ده‌دات به‌رامبه‌ر چینه‌كانى دیكه‌ هۆكارى راسته‌قینه‌ى شۆڕشه‌.

كه‌واته‌ ده‌توانین بڵێین توندوتیژى سیاسى شێوه‌یه‌كه‌ له‌ شێوه‌كانى به‌شداریكردنى سیاسى چونكه‌ په‌یوه‌ندى هه‌یه‌ به‌ سروشتى بارودۆخه‌ سیاسى و ئابوورى و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه‌ و له‌ پله‌ى یه‌كه‌میشدا مه‌به‌ستیه‌تى چه‌ند ئامانجێكى سیاسى به‌ده‌ست بهێنێت.

توندوتیژى سیاسى له‌ وڵاته‌ دیموكراسییه‌كاندا بۆیه‌ ده‌گمه‌نه‌ چونكه‌ چه‌ندین دامه‌زراوه‌ى فه‌ڕمى و نافه‌ڕمى هه‌ن په‌یوه‌ندى نێوان حكومداران و حوكمكراواندا رێكده‌خات و ململانێ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ كۆنترۆڵ ده‌كات، به‌پێچه‌وانه‌ى سیستمه‌ دیكتاتۆرییه‌كانه‌وه‌ كه‌ دژى ئۆپۆزسیۆنى سیاسى ئاشكران. دیاره‌ بۆ ده‌ربازبوون له‌ بازى توندوتیژى سیاسى پێویسته‌ به‌هاكانى ئازادى و دیموكراسى و مافى مرۆڤ بچێنین و خۆمان رزگار بكه‌ین له‌ سه‌ركوتكردن و كه‌لتوورى پاوانخوازیى و چه‌ندین مافى دیكه‌.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure