چەمكی كۆمەڵگەی مەدەنی لەنێوان هیگڵ و ماركسدا

بۆچوون / بیروڕا :: 08/06/2019

نووسینی: ئەلفرفار ئەلعەیاشی
سەرچاوە: ئەلیحوار ئەلموتەمەدین
وەرگێڕانی: دواڕۆژ

دیارە هیچ چەمكێك بێ‌ لایەن نییە، بەڵكو وێناكردنێكی تایبەتە كە رەنگدانەوەی بۆچوونێكی دیاریكراوە لە گۆشەنیگایەكی دیاریكراوەوە.


دیارە لەگەڵ شەپۆلی سێهەمی دیموكراسیدا لە ساڵانی نەوەدەكاندا كۆمەڵگەی مەدەنی بوو بە فاكتەرێكی تازە لە گۆڕەپانی سیاسەتە گشتییەكاندا. هەموو لێكۆڵینەوەكان دەڵێن سەرەتای كۆمەڵگەی مەدەنی هاوكاتە لەگەڵ سەردەمی رێنەسانس و كۆتاییهاتنی دەسەڵاتی كەنیسەدا. واتە چەمكی كۆمەڵگەی مەدەنی لەم داڕشتنەی ئێستایدا پەیوەست بووە بە پڕۆژەی چینی بۆرجوازی ئەوروپا لە سەدەی حەڤدەهەمدا. ئاماژەیەكیشە بۆ سەرەتای گۆڕانكاری و دروستكردنی تێڕوانینێكی نوێ‌ لە مرۆڤ و كۆمەڵگە و دەوڵەت و ئابووری، كە تیایدا ئازادی بووە كۆڵەكەی ژیانی گشتی دوور لە دەسەڵاتی دین و كەنیسە و دەسەڵاتی رەهای دەوڵەت.
ئەم چەمكە بەتەواوی ناكۆكە لەگەڵ گوزارشتەكانی وەك بیانیی و فەڕمیی و سەربازیی و ئاینیی و تەواو دژی رێكخراوە ئاینییە داخراو و جیهادییەكانە، چونكە كەلتوور و ناسنامەی كۆمەڵگەیەكە سەر بە ئەقڵانییەتە.
چەمكی كۆمەڵگەی مەدەنی چەمكێكی نەگۆڕ نییە، بەڵكو پەیوەستە بەو پێكهاتە كەلتوورییەی كە تیایدا سەریهەڵداوە. لەهەمان كاتیشدا چەمكێكی مێژووییە پەیوەستە بە مەرج و دیاریكەرە مێژووییەكانەوە.
بەدڵنیاییەوە بەشداریكردنی بنەڕەتیی بۆ خەمڵاندنی ئەم چەمكە لەلایەن پێشەنگەكانی تیۆریی گرێبەستی كۆمەڵایەتییەوە بووە. كە تێڕوانینێكی تازەیان هێنایە ئاراوە دەربارەی كۆمەڵگە و دەوڵەت.
كەواتە چەمكی كۆمەڵگەی مەدەنی چەمكێكی مێژووییە پەیوەستە بە رەوتێكی كۆمەڵایەتیی و كەلتووری دیاریكراوی ئەو كۆمەڵگەیەی كە بەرهەمی هێناوە.
هەندێك كەس دەڵێن كۆمەڵگەی مەدەنی بریتییە لە زنجیرەیەك دامەزراوەی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و كەلتووری كە بەشێوەیەكی نیمچە سەربەخۆ لە دەسەڵاتی دەوڵەت كار لەناو گۆڕەپانە جیاجیاكان دەكات بۆ چەند مەبەستێك وەك بەشداریكردن لە دروستكردنی بڕیاردا لەسەر ئاستی نیشتمانی، واتە وەك حیزب و سەندیكا و كۆمەڵە جۆراوجۆرەكان. هەروەها لە چالاكییە كەلتوورییەكانیشدا بەشێوەی یەكێتییەكانی نووسەران و رۆشنبیران و هەروەها لە چالاكییە كۆمەڵایەتییەكانیشدا بەمەبەستی بەشداریكردن لە هەوڵە كۆمەڵایەتییەكاندا بۆ بەدیهێنانی گەشەكردن.
لەمەوە بۆمان دەرئەكەوێت كە توخمە بەرجەستەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بریتین لە حیزبە سیاسییەكان و سەندیكا كرێكارییەكان و رێكخراوە پیشەییەكان و كۆمەڵە كەلتووری و كۆمەڵایەتیەكان. دوور لەو دامەزراوانەی كە لەسەر بناغەی عورف و دابونەریتە بۆماوەییەكان رێكخراون. دیارە كۆمەڵگەی مەدەنی چوار مەرجی سەرەكی تێدایە كە بریتین لە خۆبەخشی، دامەزراوەیی و ئامانجدارێتی و خۆڕاییبوون. كەواتە كرۆكی كۆمەڵگەی مەدەنی ئەوەیە رۆڵی هەبێت لە رێكخستن و چالاك كردنی بەشداریكردنی خەڵك لە دیاریكردنی چارەنووسیاندا و رووبەڕووبوونەوەی ئەو سیاسەتانەی كە كار دەكەنە سەر گوزەرانیان و زیاتر هەژاریان دەكەن. هەروەها رۆڵی هەیە لە بڵاوكردنەوەی كەلتووری دەستپێشخەریی و داهێنان و كەلتووری دروستكردنی دامەزراوەكان و جەختكردنە سەر ورەی هاووڵاتییان و راكێشانیان بۆ ناو گۆڕەپانی مێژوو.
لەمەوە دەتوانین بڵێین كۆمەڵگەی مەدەنی ئەم ئەركانەی لەسەرشانە:
1- كۆكردنەوەی بەرژەوەندییەكان.
2- یەكلاییكردنەوە و چارەسەركردنی ناكۆكییەكان.
3- زیادكردنی سامان و باشكردنی بارودۆخ.
4- پێگەیاندنی سەركردایەتی نوێ‌.
5- بڵاوكردنەوەی رۆشنبیری دیموكراسی.
هیگڵ دەڵێت كۆمەڵگەی مەدەنی ئەو پانتاییە كۆمەڵایەتی و ئەخلاقییەیە كە دەكەوێتە نێوان خێزان و دەوڵەتەوە. هەموو ئەو كەسانەش لەخۆدەگرێت كە لەپێناوی بەرژەوەندییەكانی خۆیاندا كێبڕكێ‌ دەكەن لەگەڵ یەكتریدا بۆیە پێویستی بە چاودێری بەردەوام هەیە لەلایەن دەوڵەتەوە. چونكە هەر دەوڵەت زامنی یاسا و رێسا و هاوسەنگییە لەنێوان ركابەرەكاندا.
هیگڵ لەسەر پرینسیپی ناسراوی خۆی لە بواری فەلسەفەدا دەڵێت هەر شتێك دەوڵەت و خێزان نەبێت ئەوا كۆمەڵگەی مەدەنییە.
هەرچەندە هیگڵ دەوڵەتی بە دامەزراوەیەكی پێویست زانیوە بەڵام دەڵێت بەو مەرجەی كە دەوڵەتێكی ئەقڵانی بێت و ئازادی و سەربەستی زامن بكات. هیگڵ جەخت دەكاتەوە كە ئەركی كۆمەڵگەی مەدەنی هاوئاهەنگیكردنە لەنێوان داواكاریی و چاوەڕوانییەكانی كۆمەڵگەی مەدەنیی لەلایەكەوە و یاسا و بڕیارەكانی دەوڵەت لەلایەكی ترەوە.
هیگڵ پێی وایە خێزان بێ‌ توانایە لە چاندنی بەها پێویستەكاندا چونكە لەسەر ئاستی خزمایەتی و نزیكیی دامەزراوە و دامەزراوەیەكی خۆبەخش نییە. 
كارڵ ماركس دەڵێت كۆمەڵگەی مەدەنی بناغەی ماددی و واقیعی دەوڵەتە، واتە ماركس لەگەڵ هیگڵدا تەواو هاوڕا نییە و دەڵێت كۆمەڵگەی مەدەنی لەڕاستیدا دەرهاویشتەی ژێرخانی كۆمەڵگەیە نەك ئەنجامێكی هوشیاری ئەخلاقی و كۆمەڵایەتی بێت.
هیگڵ پێی وایە دەوڵەت نوێنەری بەرژەوەندییەكانی گەلە و قۆناغی هەرە باڵای پێشكەوتنی كۆمەڵگەیە. بەڵام ماركس دەڵێت دەوڵەت نوێنەری بەرژەوەندییەكانی بۆرجوازی سەرمایەدارییە كە لە ئاكامی ناكۆكی چینایەتیدا سەریهەڵداوە و داوا لە چینی كرێكار دەكات درێژە بدات بە خەبات لەپێناوی ئازادی و هەڵوەشاندنەوەی مەرج و پێكهاتەكانی چەوساندنەوە كە خۆی لە هەژموونی چینی بۆرجوازیدا دەبینێتەوە بەسەر ئامڕازەكانی بەرهەمهێناندا.
بەكورتییەكەی كۆمەڵگەی مەدەنی لای ماركس بریتییە لە وەرگێڕانی پێویستییەكان و مەرجەكانی ژێرخانی تایبەت بە پەیوەندی و ئامڕازەكانی بەرهەمهێنانەوە. واتە كۆمەڵگەی مەدەنی لەیەك كاتدا بناغەی دەوڵەتە و دژیشیەتی.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure