گولەن....دیموكراسی رێگەچارەیە، ئیسلام ئایدیۆلۆژیا نییە

بۆچوون / بیروڕا :: 7 رۆژ پێش ئێستا

نووسینی: فەتحوڵـڵا گولەن
سەرچاوە: گویا پرێس
وەرگێڕان:  ئازوو محەمەد

بۆ دیموكراسی لە توركیا شكستیهێنا؟ 

لە زەمەنێكدا كە توركیا بە نموونەی باڵای دیموكراسی ئیسلامی مۆدێرن و پێشكەوتوو بە ئەژمار دەكرا، راستە كە لەسەرەتای هەزارەی نوێدا حزبی "داد و گەشەپێدان" دوای هاتنەسەركار ژمارەیەك چاكسازیی بە گوێرەی پێوەرەكانی دیموكراسی یەكێتی ئەوروپا ئەنجامدا و بارودۆخی وڵاتی لە بواری مافەكانی مرۆڤدا باشتركرد، بەڵام بەداخەوە ئەو چاكسازییانە زۆری نەخایاند و رەوتی چاكسازییەكان دوای ساڵی 2011 بە تەواوی وەستا و دوای سەركەوتنی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری ئێستای توركیا، ئەو وڵاتە بۆ سێیەمینجار  بەرەو دواوە گەڕایەوە.
ئەو گەڕانەوە بۆ نادادپەروەری و دیكتاتۆرییەت، كاریگەریی نەرێنی لەسەر توركیا بوو و ناسناوی نموونەی باڵابوونی، كە زۆربەی وڵاتانی ئیسلامی چاویان تێبڕیبوو،  لێ وەرگیرایەوە.
دیموكراسی شێوازێكی بەڕێوەبردنی حكومەتە كە تێیدا بە شێوەیەكی بەرچاو  بنەما ئیسلامییەكان  لەگەڵ حكومەتدا هاوسەنگی دەكەن، بەڵام لەئێستادا ژمارەیەكی زۆر بە ئاماژە بە توركیای ئەردۆغان هەوڵدەدەن ئەوە بسەلمێنن  كە بەها و بنەما  ئیسلامییەكان و بنەما دیموكراسییەكان یەكناگرنەوە و  لەگەڵ یەكدا  هاوسەنگ نین و تەنانەت دژ و پێچەوانەی یەكن.
جگە لەوەش ئەو كەسانەی لە دەرەوەی رووداوەكان چاو لە  كردەوەكانی ئەردۆغان دەكەن، دەبینن رژێمی تەیب ئەردۆغان بە ئاشكرا خیانەت لە ئیسلام  و یاسا ئیسلامییەكان دەكات و لەڕاستیدا ناكرێت بەها و بنەماكانی ئیسلامی راستەقینە بەشێوازی پۆشینی جلوبەرگ و كۆمەڵێك دروشمی ئایینی، نزم و بێ بەها بكرێنەوە. 
بەها ئیسلامییەكان زۆر بەرزتر و بەربڵاوترن لەم شتانە و سەروەریی یاسا، سەربەخۆیی سیستمی داد، لێپرسینەوە لە دەسەڵاتی بەڕێوەبردن، پاڵپشتتی لە ماف و ئازادییە سەركییەكانی گشت تاكەكان  لەخۆدەگرن.
ناكامبوون و بێ ئەنجامی ئەزموونی دیموكراسی لە توركیا ئەنجام و دەسكەوتی پابەندبوون بە یاسا ئیسلامییەكان نین بەڵكو بەپێچەوانەوە دەرئەنجامی خیانەت بەو یاسانەن.

دیموكراسی رێگەچارەیە
هەرچەند 99%ی هاووڵاتیانی توركیا ئایینیان ئیسلامە بەڵام بەشێوەیەكی ئاشكرا ئەو وڵاتە وڵاتێكی فرەباوەڕییە و چەندین جۆر ئایین و بیروبڕوای لەخۆدا حەشارداوە و هاووڵاتیانی تورك چەندین ئایدۆلۆژیا، بڕوا و فەلسەفەی جیاوازیان هەیە، ئەوان خۆیان بە عەلەوی، تورك، كورد، نەتەوەكانی دیكە، موسڵمان، ناموسڵمان و بێدین و دیندار و لائیك، دەناسێنن و لە كۆمەڵگەیەكی ئاوادا پەرەپێدانی ئایدیۆلۆژیایەكی تایبەت بێسوودە و دەستدرێژیی بۆ سەر كەرامەتی مرۆڤایەتییە.
 بەڵام باشترین شێوازی حوكمكردن بۆ وڵاتێكی فرە نەتەوە، ئایین و بڕوای وەكو توركیا، حكومەتی بنكە فراوانە كە ری بە هیچ گروپێكی كەمینە یان زۆرینە نەدات، دەسەڵاتدار بن و بەسەر هاووڵاتیاندا زاڵ بن و ئەم بابەتە بۆ سوریا و چەندین وڵاتی دیكەی ناوچەكە كارساز دەبێت.
فێڵێك كە رێبەران و دەسەڵاتدارە نادادپەروەرەكان لە مێژوودا و لە وڵاتانێكی وەك توركیا و ئەو وڵاتانەی كۆمەڵگەی فرەنەتەوە و فرەئایینیان هەیە، بۆ مانەوە و درێژە بە حكومەتە نادادپەروەرانەكانیان بەكاریانهێناوە و بەكاریدێنن، دروستكردنی ناكۆكی و ورووژاندنی ئەوان دژ بە یەكترە.
كەواتە هاووڵاتیان دەبێت بە لە چوارچێوەی بیركردنەوەیەكی مرۆڤانە و بەبێ لەبەرچاوگرتنی جیاوازیی نەتەوەیی، ئایینی و بڕوا و روانگە فەلسەفییەكانیان و بە بەكارهێنانی ئامراز و رێگەچارە دیموكراسیەكان رێ لە مافخورانیان و بەكراهێنانیان لەلایەن دەسەڵاتدارە حكومییەكان بگرن و دژیان بوەستنەوە.
بەرەنگاربوونەوە بەرامبەر نادادپەروەری ئەركی پێشكەوتنخوازانە و هەروەها ئەركێكی ئایینی هەرتاكێكی  موسڵمانە.
قورئانی پیرۆز فەرمان بە موسڵمانان دەكات لە بەرامبەر زوڵم و نادادپەروەری بێ دەنگ نەبن و خوداوەند لە سورەتی نیسائدا دەفەرموێت: "یاأیها الذین ئامنوا كونوا قوامین بالقس شهدا‌و لله ولوعلی أنفسكم أو الوالدین أو الاقربین".
ئەو شتەی كە لە كەسێك بوونەوەرێكی مرۆیی دروستدەكات، جیا لە موسڵمان بوون یان نەبوونی، ژیان بە گوێرەی بیروباوەڕەكانیەتی هەڵبەت بە مەرجێك لەسەر كەسانی دیكە كاریگەریی نەرێنی نەبێت و هەروەها سوودوەرگرتن لە گشت  ئازادییە سەرەكییەكان و لەوانە ئازادیی رادەربڕین، ئازادیی مافێكی ئیلاهی و دیاریی خوداوەندە بۆ مرۆڤ.

ئیسلام ئایدیۆلۆژیا نییە
بەپێچەوانەی ئەو كەسانەی بانگهێشت بۆ ئیسلامی سیاسی دەكەن، ئیسلام ئایدیۆلۆژیا نییە، بەڵكو ئایینە.
راستە كە كۆمەڵێك لە حوكم وسزاكانی تایبەت بەحكومەتی لەخۆگرتووە، بەڵام ئەو حوكمانە تەنانەت 5% لە بابەتەكانی كتێب و سوننەت ناگرنەوە.
سنوورداركردنی ئیسلام بۆ ئایدیۆلۆژیایەكی سیاسی تاوانێكی ئاشكرا دژ بە رۆح و بنەمای راستەقینەی ئیسلامە و گشت ئەو كەسانەی بڕیاریاندا ئیسلام بۆ چوارچێوەی سیاسەت و حكومەت دابەزێنن، سێ هەڵەیان ئەنجامداوە: 
یەكەم، ئیسلامێك كە كتێب و سوننەتی هێناوە لەگەڵ ئیسلامێك كە لە ئەزموونی مێژووی موسڵمانانە، تێكەڵ بوون و پێویستە بە گەڕان بەناو سەرچاوە سەرەكییە ئیسلامییەكان و شیكارییەكی رەخنەئامێزانە لەئەزموونی موسڵمانەكان و ئەو شێواز و یاسا و بنەمایانەی لەناو ئەو ئەزموونانە سەریانهەڵداوە،  بكرێت،  بۆ ئەوەی كە روانگەیەكی نوێ بۆ موسڵمانانی  جیهانی ئەمڕۆ لە بوارەكانی مافی مرۆڤ، دیموكراسی و بەشداری  و هاوپشكی كۆمەڵایەتی پێشنیار بكرێت. 
هەڵەی دووەم، بەكارهێنانی لێكدانەوەكانی قورئانی پیرۆز و ژمارەیەك لە فەرموودەكانی پێغەمبەری ئیسلام بۆ شەرعییەتدان بە ئایدیۆلۆژیا و ئەو كردەوانەی خەڵكیان بە ئەنجامدانی  ناچار كردووە، لە كاتێكدا تەنها دەتوانرێت بە لێكۆڵینەوە و بەدواداچوون و بە ئامانجی ناسین و تێگەشتن لەوەی  خواست و ویستی خوداوەندە، لە رۆحی قورئانی پیرۆز و فەلسەفەی رێ و رەوشی پێغەمبەران تێبگەین.
هەڵەی سێیەم لەم بوارەدا، پروپاگەندەی نەبوونی هاوسەنگی نێوان ئایین و دیموكراسییە، بەگوێرەی ئەوەی ئایین بە فەرمانڕەوابوونی خودا ئاماژە دەكات و دیموكراسی بە فەرمانڕەوابوونی مرۆڤ، لەكاتێكدا مرۆڤی موسڵمان هیچكات گومان ناكات كە خوداوەند فەرمانڕەوای رەهای هەستییە و ئەمە بە مانای ئەوە نییە ئێمە مرۆڤەكان ئیرادە و ویست و توانای هەڵبژاردنمان نییە یان ئەو ئیرادەیە هیچ نرخ و بەهایەكی لای خوداوەند نییە و فەرمانڕەوایی مرۆڤیش هیچكات بەو مانایە نییە فەرمانڕەوای رەها لە خوداوەند گیراوەتەوە و دراوەتە مرۆڤ، بەڵكو بەو مانایە خوداوەند ئەو دەسەڵاتەی وەكو ئەمانەتێك بەخشیوەتە مرۆڤەكان و لە هیچ بارودۆخێكدا هیچ دەسەڵات، كەس، كەمینەیەكی ئۆلگاریشی، ناتوانێت ئەوە  بۆ خۆی سنووردار بكات.

حكومەت ئەمرازە نەك ئامانج
ئەو شتەی كە ئێمە ناومان ناوە حكومەت هیچ شتێك نییە جگە لەسیستمێكی ساختەی دەستی مرۆڤ بۆ پاراستنی ماف و ئازادییە سەرەكییەكان و بەدێهێنانی ئاشتی و دادپەروەری نێوان مرۆڤەكان.
حكومەت بۆ خۆی ئامانج نییە بەڵكوو ئامرازێكی یاریدەرەی مرۆڤە بە گەیشتن بە بەختەوەری لەم جیهانە و جیهانی كۆتایی.
دیموكراسی لە جیهانی ئەمڕۆدا چەندین  شێوازی جیاواز و بەربڵاوی هەیە، بەڵام ئامانجی سەرەكی  كە گشت شێوازە جیاوازەكانی دیموكراسی بەدوایەوەن، نەبوونی دەسەڵات لە دەستی گروپێكی تایبەت و زاڵبوونیان بەسەر كەسانی دیكەیە و ئەمە ئەو شتەیە كە ئیسلام دەیەوێت.
ئیسلام جەخت لەسەر یەكسانی نێوان هاووڵاتیان و هەورەها رێزدانان بۆ كەرامەت و شكۆی مرۆڤەكان وەكو دروستكراوی دەستی خودا و بەلەبەرچاوگرتنی ئایەتی"ولقد كرمنا بنی ادم" دەكاتەوە و لەم رووەوە شێوەی حكومەتی بنكەفراوانی و كۆماریی زیاتر لە هەر شێوەیەكی فەرمانڕەوایی دیكە و لەوانە پاشایەتییەكان و ئۆلیگارشییەكان، لەگەڵ بنەماكانی ئیسلامیدا هاوتاییان هەیە.

 ئەردۆغان و چارەنووسی دیموكراسی
ئەردۆغان بەدەستبەسەرداگرتنی دامودەزگاکانی حکومەت و کۆمپانیا زەبەلاحەکان و هەروەها پاداشتدان بەو کەسانەی لەجێبەجێکردنی ئەم پیلانەدا هاوکاری بوون، دیموکراسی کە دەبووە هۆی خێروبەرەکەت بۆ تورکیا، لەناوبرد. ئەو هەروەها ئێمەی بە دوژمنی حکومەت ناوبرد و من و شوێنکەوتوانمی تۆمەتبارکرد بەوەی هۆکاری هەموو کێشەکانی تورکیا بووین لە چەند ساڵی رابوردوودا بۆئەوەی زیاتر جێگەی خۆی قایم بکات بەمەبەستی درێژەدان بە حوکمی خۆی و ئاراستەکردنی بیروڕای گشتی. ئەمە باشترین نموونەی قوربانیکردنی کەسایەتی یان گروپێکە بۆ مەبەستی تایبەتی .
رژێمی ئەردۆغان، سەدان هەزار کەسی لەوانەی رەخنەیان لە سیاسەتەکانی هەبوو دەسگیرکرد، بەتایبەت ئەو کەسانەی پەیوەندییان لەگەڵ بزووتنەوەی ئەشتیخوازانەی ئەلخدمە (خزمەت)دا بوو. هەرکەس رەخنەی لە سیاسەتەکانی ئەردۆغان بوو سەرکوتکرا، لە چالاکوانە ناڕازییەکانی بواری ژینگەپارێزی، رۆژنامەوانان، لێکۆڵەرانی زانکۆکان، کوردەکان، عەلەویەکان، هاووڵاتیانی ناموسڵمان (شوێنکەوتوانی ئایینەکانی تر جگە لەئیسلام) وهەندێک لە گروپە ئیسلامییەکان. ئەم دەسگیرکردن و دوورخستنەوەی زۆرەملێ و ستەمەکانی تر بوونە هۆی لەناوبردنی ژیانی زۆر بنەماڵە. 
بەهۆی ئەم ستەمە بەردەوامانە، هەزاران کەس لە چالاکانی بزووتنەوەی ئەلخدمە بەناچاری بوونە پەنابەر لە وڵاتانی ئەروپایی وەکو فڕەنسا. بەم پێیە کە ئەم کەسانە دەبنە کەسانی نیشتەجێبووی تازە لەم وڵاتانە، بەدڵنییایەوە لەگەڵ ئەم کۆمەڵگەیانە تێکەڵ دەبن و رێز لە یاسا و رێساکانی ئەم وڵاتانە دەگرن و بەبەشداریی کارا لە چالاکی و پڕۆژە بنیاتنەرەکاندا بەشداردەبن بەمەبەستی دۆزینەوەی رێگەچارەی گونجاو بۆ ئەو کێشانەی ئەم وڵاتانە لەگەڵیدا بەرەوڕوون، بەتایبەت کێشەی پەرەسەندنی خوێندنەوەی رادیکاڵانە بۆ ئیسلام لە ئەوروپا.
هێشتا دەسگیرکردنی بەکۆمەڵی هەزاران کەس بەتۆمەتی هاوکاریکردن لەگەڵ کەس یان گروپێکدا لە تورکیا بەردەوامە. 150هەزار کەس کارەکانیان لەدەست دا و200هەزارکەس لەزیندانە(ئیحتیات)ەکاندا راگیراون و50هەزار كەس زیندانیکراون. ئەو هاووڵاتیانەیش کە بەهۆکاری سیاسی کەوتوونەتە ژێر چاودێریی و دەیانەوێ لە وڵات بڕۆن، لەبەرئەوەی پاسپۆرتەکانیان لێ وەرگیراوەتەوە، بێبەشکراون لەو مافە سەرەتاییە لە بواری ئازادیی سەفەرکردندا کە رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان جەختی لەسەردەکاتەوە. 
ئەردۆغان بەکەڵکوەرگرتن لە پەیوەندییە دیپلۆماتیەکان کەڵکی زۆی وەرگرتوە لەناوبانگی جیهانی تورکیا کە لەدوای ساڵی 1923وە بەدەستیهێنا و سەرچاوەکانی حکومەت بۆ فشارخستنە سەر و رفاندنی شوێنکەوتوانی بزووتنەوەی ئەلخدمە لەسەرتاسەری جیهاندا بەکاردێنێ.

نەبوونی تیڕوانینی دیموکراتیک 
لەناوخۆی تورکیایشدا لەماوەی رابوردوودا داواکردنی دیموکراسی لەلایەن تورکەکانەوە لە حکومەت، بەشێوەیەکی بەرچاو کەمبووەتەوە کە لەوانەیە گرنگترین هۆکاری بگەڕێتەوە بۆ ترس و نیگەرانی لەناجێگیربوونی ئەو بارودۆخە رێژەییە ئابوریەی کە ئێستا هەیانە، بەڵام ئەمە هۆکارێکی مێژوویی هەیە، کۆماری تورکیا سیستمی دیموکراسی کردە ئامانجی لەپێشتری خۆی و هەوڵیدا بۆگەیشتن بەم ئامانجە، بەڵام پلانی پەروەردەیی نەبوو بۆ رەگداکوتانی بەها دیموکراتییەکان لە نێوخەڵکدا. گوێڕایەڵی کوێرانە لە حاکمی زۆردار و حکومەت بابەتێکە کە بەردەوام لە وانەکانی خوێندندا دووبارە بووەتەوە. ئەو کودەتایانەی کە نزیکەی هەر دەساڵ جارێک روویانداوە، پێشی لە پەرەسەندن و رەگداکوتانی دیموکراسی گرتووە. هاووڵاتییان لەبیریان کرد کە حکومەت بۆ خەڵکە نەک بەپێچەوانەوە. ئەردۆغان بەشێوەیەکی بەرچاو کەڵکی لەم نائاگاییە بەکۆمەڵە وەرگرت .
لەوانەیە بەهۆی رژێمی ئێستاوە دیموکراسی تورکی بێهۆش کرابێت بەڵام من هێشتا هیوام هەیە. سەرکوتكردن زۆردرێژە ناكێشێت و من دڵنیام کە تورکیا رێگای خۆی بەرەو دیموکراسی جارێکیتر درێژەپێدەدات. بەڵام ئەگەر رۆژێک دیموکراسی و جێگیری و رەگداکوتانمان ویست، پێویستە پلانی باشمان بۆی هەبێت.

رێگەچارەکان و پێشنیارەکان
پێش هەموو شتێ پێویستە پێداچوونەوە بە وانەکانی خوێندندا بکەین. بابەتگەلێکی وەکو یەکسانی لە نێوان هەموو هاووڵاتیان لەبەرانبەری یاسادا و بەرگریکردن لە ماف و ئازادییه سەرەتاییەکانی تاکەکان پێویستە هەر لە ساڵەکانی سەرەتای خوێندندا فێری قوتابیەکان بکرێت بۆ ئەوەی ببن بە کەسانێک کاتێک گەییشتنە تەمەنی پێگەیشتوویی ئەوا پارێزگاریی لێ بکەن.
پێویستە یاسای بنەڕەتی بەجۆرێک بنووسرێتەوە کە نەهێڵێت زۆرینە و کەمینە دەست بەسەر کەسانیتردا بگرن و مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ بەو جۆرەی لە جاڕنامەی گەردوونی مافی مرۆڤدا هاتووە گەرەنتی بکرێت. کۆمەڵگەی مەدەنی و رۆژنامەنووسیی ئازاد پێویستە لەلایەن ئەم یاسایەوە پشتگیریی بکرێت بۆ ئەوەی بتوانن رۆڵی چاودێری و رێکخستنیان هەبێت کاتێک دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە رێڕەوی خۆی لایدا و لەکۆتاییدا کەسانی ناسراو و رێبەرانی بیروڕای گشتی پێویستە لە نووسین و وتار و چالاکیەکانیاندا رێز لە بەهاکانی دیموکراسی بگرن. 
تورکیا لەئێستادا جێبەجێکردنی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤی راگرتووە و بەداخەوە تورکیا وەک دەوڵەتێک کە زۆربەی موسڵمانە چانسی خۆی لەگەییشتن بە دیموکراسی لەدەست دا کە دەکرا لە دەساڵی رابوردوودا پێی بگات.
 
هیوادارم ئەم ئەزموونە دڵتەزێن و بەئازارانە، کە تورکیا و زۆربەی ئەو وڵاتانە کە زۆرینە موسڵمانن لەکاتی ئەزموونکردنیدان، ببێتە هۆی دروستبوونی هۆشیاری و ئاگامەندیی کۆمەڵایەتی لەبارەی گرنگی پەرەسەندنی رۆحی دیموکراسی، سەروەری یاسا، بەڕێوەبردنی هەڵبژاردنی ئازاد و دادپەروەرانە و رێزگرتنی ئازادییەکان و مافە سەرەتاییەکانی تاکەکان.


created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure