سه‌ركوتگه‌رایى.. وێرانكردنى ره‌وشت

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 1 هەفتە

سه‌رچاوه‌: ئه‌لحیوار ئه‌لموته‌مه‌دین
وه‌رگێڕانى: دواڕۆژ

سه‌ركوتگه‌رایى خۆى ده‌سه‌پێنێت. بڕیارى له‌ ره‌فتارى خه‌ڵكى ده‌دات. فێرى كوڕنوش و گوێڕایه‌ڵییان ده‌كات نه‌ك ئازادى راده‌ربڕین. دیسپلین له‌ سایه‌ى سه‌ركوتگه‌راییدا مه‌سه‌له‌یه‌كى زۆره‌ملێیه‌. له‌ سیستمه‌ دیموكراسییه‌كاندا خۆڕسكه‌ و بژارده‌یه‌. له‌ سه‌ركوتگه‌راییدا كه‌س هیچ ناڵێت ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات لێى رازی نه‌بێت. هه‌تا قسه‌كه‌ نزیكتر بێت له‌ قسه‌ى دیكتاتۆره‌وه‌ و بگاته‌ راده‌ى كاوێژكردن و دووپاتكردنه‌وه‌ى، ئه‌وا زیاتر ره‌زامه‌ندى وه‌رده‌گرێ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى گه‌وره‌تر ده‌بن. 

دیكتاتۆر گوێچكه‌ و چاوى خۆى له‌ هه‌موو گۆشه‌یه‌كى كۆمه‌ڵگادا ده‌ڕوێنێت. ترس دروست ده‌كات. مرۆڤ واى لێ دێت نه‌وێرێت به‌ ئازادى و راشكاوانه‌ قسه‌ له‌سه‌ر هیچ شتێك بكات. له‌ خه‌ڵكانى تر ده‌ترسێت و سڵیان لێ ده‌كاته‌وه‌. ره‌نگه‌ سیخوڕ بن. ره‌نگه‌ به‌دزییه‌وه‌ هاوكارى رژێمى دیكتاتۆره‌كه‌ بن. رژێمى سه‌ركوتگه‌را ته‌نیا هه‌ر دیسپلینى ره‌هاى قبوڵه‌. به‌وه‌ نه‌بێت ئاسایش به‌ركه‌ماڵ نابێت. مرۆڤ ترسنۆك ده‌رده‌چێت. چۆن ده‌وێرێت ململانێ له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتى دیكتاتۆردا بكات. ناچار ده‌بێت به‌ سیخوڕ. هه‌رچییه‌ك ببینێت ده‌یگێڕێته‌وه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌و رووداوانه‌ش كه‌ به‌ رێكه‌وت رووده‌ده‌ن. ده‌بێته‌ به‌رپرسیار. ده‌بێته‌ چاوجنۆك. نازانێت سبه‌ى رۆژ چى ده‌بێت. ناتوانێت په‌نا بۆ هیچ كه‌سێك ببات. ئه‌گه‌ر كه‌سێك كێشه‌ى سیاسى بۆ دروست ببێت كه‌س به‌ هانایه‌وه‌ ناچێت.

گۆشتى هاوڕێكانى خۆى ده‌خوات. خه‌به‌ریان لێ ده‌دات و ناپاكییان به‌رامبه‌ر ده‌كات. هه‌ر ئه‌م رێگایه‌ هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى نه‌كوژرێت یان فڕێ نه‌درێته‌ زیندانه‌وه‌. ئه‌وه‌ كێشه‌ نییه‌ مرۆڤ له‌م سیستمه‌ نه‌ترسێت. كێشه‌كه‌ ئه‌وكاته‌ دروست ده‌بێت كه‌ لێى نه‌ترسێت. ئه‌وه‌ ملهوڕى و كه‌لله‌ڕه‌قییه‌كى گومانلێكراوه‌. به‌رژه‌وه‌ندى له‌وه‌دایه‌ كه‌ ملهوڕى نه‌كه‌یت. ئه‌گه‌ر پاڵپشتى ده‌ره‌كیت نه‌بێت چۆن ده‌وێریت ئینكارى له‌گه‌ڵ رژێمدا بكه‌یت. پاسه‌وانه‌كان ئه‌مه‌ بڕوایانه‌. له‌ دیموكراسى راسته‌قینه‌دا، له‌ دیموكراسى كۆمه‌ڵگاى كراوه‌دا هه‌موو كه‌سێك بێتاوانه‌ هه‌تا تاوانه‌كه‌ى به‌سه‌ردا نه‌سه‌لمێندرێت. له‌ سیستمى سه‌ركوتگه‌راییدا مه‌سه‌له‌كه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌یه‌ مرۆڤ تاوانباره‌ هه‌تا پێچه‌وانه‌كه‌ى نه‌سه‌لمێنێت. ئه‌مه‌ ئه‌ركێكى قورسه‌ له‌سه‌ر مرۆڤ. كه‌واته‌ باشتر وایه‌ هیچ نه‌كه‌ین بۆ ئه‌وه‌ى نه‌كه‌وینه‌ داوى رژێمه‌وه‌ و ناچار نه‌كرێین شتێك بسه‌لمێنین كه‌ رووىنه‌داوه‌. هاوكارى هیچ مانا و كه‌ڵكێكى نامێنێت. هه‌ر هه‌موو دژى یه‌كترین. رژێم گومانى له‌ هه‌مووان هه‌یه‌ و هه‌مووانیش گومانیان له‌ یه‌كترى هه‌یه‌. هاوڕێیه‌تییه‌كان هه‌رس دێنن، هاوڕێیه‌تییه‌كان ده‌مرن، په‌یوه‌ندییه‌ گشتییه‌كان له‌سه‌ر نزمترین ئاستیان ده‌مێننه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى مرۆڤ خۆى بپارێزێت. گرنگترین خاڵ له‌ ژیانى مرۆڤدا ده‌ستپێشخه‌رییه‌. لێره‌ ده‌ستپێشخه‌ریش ده‌مرێت. مرۆڤ رۆڵه‌كه‌ى كورت ده‌بێته‌وه‌ و ته‌نیا ده‌بێت به‌ وه‌رگرێك. تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ بارودۆخێكى مێژوویى گونجاودا هاتن. كاتێك كه‌ سه‌ركوتگه‌رایى گه‌یشته‌ لووتكه‌ ئیتر ئه‌ركى مرۆڤ ته‌نیا بوو به‌ وه‌رگرتنى لێشاوى زانیارییه‌كان. به‌رپرسیارى زانیارییه‌ هه‌ڵه‌كان یاخود كۆمێنته‌ نادادپه‌روه‌ره‌كان هه‌ڵه‌ى مه‌كینه‌كانه‌. خاوه‌نى مه‌كینه‌كان به‌رپرسیارى هیچ نییه‌. مرۆڤ ئه‌گه‌ر له‌ كردار و گفتاردا به‌رپرسیارى هیچ نه‌بێت سه‌لامه‌تییه‌كه‌ى مسۆگه‌ره‌. هه‌ڵه‌یه‌كى بچووك بكه‌یت تیا ده‌چیت. ئه‌گه‌ر رژێمى سه‌ركوتگه‌را ره‌نگێكى سوورى بینى پێویسته‌ تۆش بڵێیت سووره‌. ئه‌گه‌ر وتت مه‌یله‌وزه‌رده‌، ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ به‌ هه‌ڵوێستێكى سیاسى لێكبدرێته‌وه‌ و پێت بڵێن نه‌یارى رێبازه‌كه‌ى رژێمیت. هه‌موو شتێك ده‌خرێته‌ چوارچێوه‌ى سیاسه‌ته‌وه‌. یان له‌گه‌ڵ رژێمدایت یان دوژمنى رژێمیت. به‌م جۆره‌ سیاسه‌ت له‌ بناغه‌وه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێنرێت. ته‌نیا یه‌ك بیرو بۆچوون هه‌یه‌، یه‌ك تێڕوانین هه‌یه‌، یه‌ك راستى هه‌یه‌. ده‌ق لێكدانه‌وه‌ى پێویست نییه‌ ده‌ق ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دیكتاتۆر بڕیارى لێ ده‌دات. سه‌رپێچیكردن له‌ ده‌ق كفره‌. ئه‌وه‌ى ده‌ق ده‌یڵێت لووتكه‌ى سه‌ركوتگه‌راییه‌.

ره‌وشت ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤ هه‌ڵسوكه‌وتوو گفتارى بگونجێت له‌گه‌ڵ ویژدانیدا. ویژدان په‌یوه‌ندى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكیدا. له‌ ژیانى ته‌ندروست و دوور له‌ سه‌ركوتگه‌راییدا ئاساییه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ گفتوگۆ بكه‌ن له‌نێوان خۆیاندا ده‌رباره‌ى حاڵى خۆیان و بارودۆخى وڵات و ئابوورى و كۆمه‌ڵگا و سیاسه‌ته‌ ناوخۆیى و ده‌ره‌كییه‌كان و مه‌سه‌له‌ى به‌رگریكردن له‌ نیشتمان. دیكتاتۆر ده‌رگاى گفتوگۆ داده‌خات. هیچ بوارێك نییه‌ بۆ په‌یوه‌ندى نێوان خه‌ڵكه‌كان. په‌یوه‌ندییه‌ ئاسۆییه‌كانى ناو كۆمه‌ڵگا ده‌پچڕێن. یه‌ك په‌یوه‌ندى هه‌یه‌ ئه‌ویش په‌یوه‌ندى نێوان مرۆڤ و دیكتاتۆر و ده‌سته‌ودایه‌ره‌كه‌وه‌یه‌تى.

ئه‌و مرۆڤه‌ى كه‌ قه‌ده‌غه‌یه‌ ببێته‌ هاووڵاتى. ئه‌مه‌ وه‌كو په‌یوه‌ندى ئایینى وایه‌ له‌نێوان مرۆڤ و خودادا. په‌یوه‌ندى مرۆڤ به‌ دیكتاتۆره‌وه‌ شوێنى په‌یوه‌ندى مرۆڤ به‌ خوداوه‌ ده‌گرێته‌وه‌. ئایینبازه‌كان، زاناكانى بوارى ئایین ئاماده‌ن پاساو بۆ ئه‌م بارودۆخه‌ بهێننه‌وه‌. خودا گه‌وره‌كه‌ و خودا بچكۆله‌كه‌ وه‌كو یه‌ك وان. مه‌سه‌له‌كه‌ یه‌ك شته‌.

ئیتر كۆمه‌ڵگا به‌سه‌ر خۆیدا داده‌خرێت. پاش ئه‌وه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانى وێران ده‌كرێت ده‌بێته‌ كۆمه‌ڵێك دوژمن، یان لانى كه‌م كۆمه‌ڵێك مرۆڤ كه‌ كه‌س گوێناداته‌ ئه‌ویتر. گرنگترین شت ئه‌وه‌یه‌ خۆت رزگار بكه‌یت. ئه‌وه‌ى وا نه‌بێت ناشۆڕشگێڕه‌. ته‌نیا ده‌ستوپێوه‌نده‌كانى رژێم مافى شۆڕشیان هه‌یه‌. ئه‌مانه‌ ده‌مێكه‌ شۆڕشیان كردووه‌. ئێستا كاتى جێبه‌جێكردنى ئامانجه‌كانى شۆڕشه‌. دیكتاتۆر ئاوا ده‌ڵێت. هه‌رچییه‌كیش بكات كه‌س ناتوانێت لێى بپرسێته‌وه‌. خه‌ڵكه‌كه‌ ته‌نیا وه‌رگرن. 

شكسته‌كان زۆرن. مرۆڤ چۆن به‌شدارى ده‌كات له‌ به‌رگریكردن له‌ وڵاتێك كه‌ سه‌ركوتگه‌رایى داگیریكردووه‌ بۆ خۆى. خه‌ڵكه‌كه‌ زۆرجار ئه‌و هه‌سته‌یان لا دروست ده‌بێت كه‌ ئه‌مه‌ وڵاتى ئه‌وان نییه‌ به‌ڵكو ته‌نیا وڵاتى دیكتاتۆر و داروده‌سته‌كه‌یه‌تى. گیانى نیشتمانى و بگره‌ گیانى ده‌سته‌جه‌معى له‌ئارادا نامێنن چونكه‌ كۆمه‌ڵگا و په‌یوه‌ندییه‌ هاریكارییه‌كانى كۆمه‌ڵگا پێشتر وێران كراون. سه‌ركوتگه‌رایى له‌ هه‌موو رووداوێكدا سه‌ركه‌وتن و پێشكه‌وتنێك ده‌بینێت. دیكتاتۆر سیستمه‌كه‌ى له‌پێناوى ئه‌مه‌دا دروست كردووه‌ و پێویسته‌ سه‌ركه‌وتن و پێشكه‌وتنه‌كه‌ ببینن ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بوونیشیان نه‌بوو. هه‌قیقه‌ت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ته‌نیا له‌ مێشكى دیكتاتۆردایه‌. ئه‌و خاوه‌نیه‌تى و ئه‌و دابه‌شى ده‌كات به‌سه‌ر خه‌ڵكیدا. درۆ بڵاوده‌بێته‌وه‌. ئه‌م درۆیه‌ هاوواتاى ریاكارییه‌. خه‌ڵكه‌كه‌ راستییه‌كانى دكتاتۆر قبوڵ ده‌كه‌ن و ئه‌وه‌ى ناخى خۆیان له‌ناوده‌به‌ن. له‌وباوه‌ڕه‌دا ده‌بن كه‌ ئه‌قڵ و دڵیان به‌تاڵه‌. رژێم ده‌بێت به‌ مامۆستات، ئه‌ده‌بى هه‌ڵسوكه‌وتت به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت. له‌ڕاستیدا گوێڕایه‌ڵى و دیسپلین و جێبه‌جێ كردنى قسه‌كانى دیكتاتۆرت به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت. ئه‌مه‌ كۆیلایه‌تییه‌ به‌شێوه‌یه‌كى نوێ. كۆمه‌ڵگایه‌ك له‌ كۆیله‌. دیكتاتۆر كۆیله‌كانى به‌ پاره‌ ناكڕێت وه‌كو جاران، به‌ڵكو به‌ ئاسایش ده‌یانكڕێت. به‌نده‌ى كڵۆڵ ته‌نیا ئاسایشى به‌سه‌ بۆ پاراستنى ژیانى خۆى و مانه‌وه‌ى له‌ ده‌ره‌وه‌ى زینداندا. سه‌پێنه‌رانى ئه‌م كۆیلایه‌تییه‌ نوێیه‌ مڵك و ماڵى گشتى و تایبه‌تى خه‌ڵكه‌كه‌ داگیرده‌كات. 

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure