تره‌مپ و دیوار و باج و بازرگانى

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 3 هەفتە

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
دواى ئه‌و مشتومڕه‌ى له‌ نێوان سه‌رۆك دۆناڵد تره‌مپ و سه‌ركرده‌كانى (دیموكراته‌كان) دروست بوو، ئیداره‌ى ئه‌مریكا هه‌ندێك له‌ فه‌رمانگه‌كانى حكومه‌تى فیدراڵى له‌كارخست وه‌ك هه‌وڵێك بۆ دابینكردنى پاره‌ى ئه‌و دیواره‌ى كه‌ تره‌مپ ده‌یه‌وێت له‌سه‌ر سنوورى ئه‌مریكا و مه‌كسیك دروستى بكات. ئه‌وه‌ى له‌مه‌دا مایه‌ى سه‌رنجه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م دیواره‌ بیرۆكه‌یه‌كى ئه‌وپه‌ڕى گه‌مژه‌ییه‌، چونكه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر كه‌سێك زۆر زۆر دژى كۆچى یاسایى و نایاساییش بێت، به‌ڵام هێشتا هه‌ر خه‌رجكردنى ده‌یان ملیار دۆلار بۆ دروستكردنى به‌ربه‌ستێكى وا بۆ ئه‌وه‌ى شانازیى پێوه‌ بكات، نه‌ پێویسته‌ و نه‌ رێگه‌یه‌كى كاریگه‌ریشه‌ بۆ رێگریى له‌ هاتنى كۆچبه‌ران.


ئه‌ى كه‌واته‌ ئه‌م دیواره‌ بۆ؟ به‌پێى راپۆرته‌كان، خاتوو نانسى پیلۆسى كه‌ خه‌ریكه‌ بوونى به‌ سه‌رۆكى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران یه‌كلاده‌بێته‌وه‌، به‌ هاوڕێكانى راگه‌یاندووه‌ كه‌ دیواره‌كه‌ به‌لاى تره‌مپه‌وه‌ (مه‌سه‌له‌ى شكۆدارى)یه‌. له‌وه‌ده‌چێت ئه‌مه‌ وابێت و هه‌ر ئه‌مه‌یش هانده‌رم بوو بۆ ئه‌وه‌ى بیر له‌ سیاسه‌ته‌كانى تر بكه‌مه‌وه‌ كه‌ تره‌مپ پاڵده‌نێن بۆ ئه‌وه‌ى هه‌ست به‌ ئارامیى نه‌كات. ئاخۆ پاڵنه‌ره‌كانى سیاسه‌تى ئه‌م ئیداره‌یه‌ى ئێستا به‌ شێوه‌یه‌كى گشتى چین؟.

بۆ وه‌ڵامى ئه‌م پرسیاره‌ ده‌ڵێم: سێ پاڵنه‌رى گه‌وره‌ له‌پشت سیاسه‌ته‌كانى ئیداره‌كه‌وه‌ن كه‌ ده‌كرێت به‌ (شكۆدارى و ماكۆنێڵ و پاره‌) ناوببرێن. مه‌به‌ستم له‌ (ماكۆنێڵ) ئه‌جێندا نموونه‌ییه‌كه‌ى پارتى (كۆمارى)یه‌ ئه‌و ئه‌جێندایه‌ى له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ خزمه‌تى به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانى ئه‌و لایه‌نه‌ گه‌وره‌ ده‌وڵه‌مه‌ندانه‌ ده‌كات كه‌ پاره‌ به‌ حزبه‌كه‌ ده‌به‌خشن، هه‌م كه‌سه‌كان و هه‌م كۆمپانیاكانیش. ئه‌م ئه‌جێندایه‌ به‌گشتى پێكدێت له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ى باجه‌كانى توێژى به‌خشه‌ره‌كان و سنوورداركردنى به‌رنامه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ى داهاته‌ ون و نادیاره‌كان. هه‌روه‌ها كه‌مكردنه‌وه‌ى رێككاره‌ رێكخراوه‌ییه‌كانیش ده‌گرێته‌وه‌، به‌تایبه‌ت سه‌رباره‌ت به‌ كۆمپانیاكانى خه‌ڵووز و سووته‌مه‌نیى به‌ربه‌ردبووه‌كان/توخم-ى و كۆمپانیا داراییه‌كان و هێزه‌ نادیاره‌كانى ترى وه‌ك زانكۆ قازانجویسته‌كان.

 له‌ میانه‌ى هه‌ڵمه‌تى هه‌ڵبژاردنه‌ سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ى 2016 دا، تره‌مپ خۆى وه‌ك (كۆمارییه‌كى جیاواز) ناوبرد...كه‌سێك كه‌ تۆڕى پاراستنى كۆمه‌ڵایه‌تى ده‌پارێزێت و باج له‌سه‌ر ده‌وڵه‌مه‌ندان زیاد ده‌كات. كه‌چى كاتێك پۆسته‌كه‌ى وه‌رگرت سیاسه‌ته‌ تونده‌ ناوخۆییه‌كانى به‌ته‌واوى ده‌ركه‌وت. تاقه‌ سه‌ركه‌وتنى ته‌شریعیى ئه‌و له‌ یه‌كه‌م دووساڵى سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌یدا كه‌مكردنه‌وه‌ى باج بوو له‌به‌رژه‌وه‌ندیى ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان و هه‌رچى له‌ توانایدا بوو كردى بۆ نه‌هێشتنى چاودێریى ته‌ندروستیى ئه‌مریكیه‌كان له‌ هه‌ردوو چینى هه‌ژار و ناوه‌ند و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى یاساكانى تایبه‌ت به‌ پاراستنى ژینگه‌ و رێكخراوه‌ داراییه‌كان. 

سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌یش سیاسه‌ته‌ ده‌ره‌كیه‌كانى تره‌مپ به‌جۆرێك بوو كه‌ نه‌ك هه‌ر هاوشێوه‌ى سیاسه‌تى كۆماریه‌كانى پێشوو نه‌بوو به‌ڵكو وه‌ك هیچ شتێك له‌وانه‌ نه‌بوو كه‌ ئه‌مریكا نوێنه‌رایه‌تى ده‌كرد. ره‌نگه‌ سه‌رۆكه‌كانى پێشوو لێكگه‌یشتنى سیاسیى واقیعبینانه‌یان له‌گه‌ڵ سیستمه‌ نادیموكراتیه‌كاندا هه‌بووبێت به‌ڵام هه‌رگیز نه‌مانبینیوه‌ پاساو بۆ هه‌ر شتێك بیێننه‌وه‌ كه‌ ڤلادیمێر پوتین بیكات.

هه‌رچى ده‌رباره‌ى شكۆدارییه‌كه‌یشه‌ ئه‌وا دیواره‌كه‌ باشترین نموونه‌یه‌تى. ئه‌وه‌ى راگه‌یه‌نراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئیداره‌ ته‌ركیزى له‌ سه‌ر (جوانى و گه‌وره‌یى دیواره‌كه‌یه‌) نه‌ك سووده‌كانى. كاتێكیش ئاژانسى گومرگ و پاراستنى سنووره‌كان، داواى ده‌رخسته‌یان له‌ به‌ڵێنده‌ره‌كان كردووه‌، پێیانوتوون با دیواره‌كه‌ (به‌شكۆ و به‌سام) بێت و لاى باكورى (مه‌به‌ستم لاى به‌رامبه‌ر ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانه‌) مایه‌ى خۆشى و شادومانى بێت. ئه‌گه‌رچى ئاژانسه‌كه‌ داواى نه‌كردووه‌ كه‌ به‌ گه‌وره‌یى له‌سه‌ر دیواره‌كه‌ بنووسن (دیوارى تره‌مپ)، به‌ڵام ره‌نگه‌ له‌داهاتوودا ئه‌مه‌یش بكرێت!. 

واى بۆده‌چم ئاره‌زووى تره‌مپ بۆ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌ (شكۆدارى و به‌سام-ى خۆى) رۆڵى گه‌وره‌ له‌ بواره‌كانى تریشدا ده‌گێڕێت كه‌ ره‌نگه‌ گرنگترینیان سیاسه‌تى بازرگانى بێت. بێگومان به‌ وردى ئاگام له‌ رسوماتى گومرگیه‌كانیش هه‌یه‌ كه‌ تره‌مپ سه‌پاندوونى، به‌ڵام ئه‌وه‌ى سه‌رسامى كردم هه‌ر تێڕوانینى زۆرینه‌ى پسپۆرانى ئابوریى نییه‌ كه‌ پێیانوایه‌ ئه‌م رسوماتانه‌ بیرۆكه‌یه‌كى خراپن، به‌ڵكو ئه‌وه‌یشه‌ له‌ڕاستیدا شكستێكى سیاسیشه‌. ئه‌مه‌یش بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت پێشوازیه‌كى ئه‌وتۆ نییه‌ بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى هاوبه‌شه‌ بازرگانییه‌كانمان. 

كێ جه‌نگێكى بازرگانیى ده‌وێت؟ پپَناچێت مه‌سه‌له‌كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندیى كۆمپانیاكان بێت، چونكه‌ هه‌ركاتێك لێدوانه‌كان ده‌رباره‌ى بازرگانیى توند بن، پشكه‌كان كه‌مده‌بنه‌وه‌ و له‌ كورتى ده‌ده‌ن، كه‌ توندیه‌كه‌یش ره‌وییه‌وه‌ پشكه‌كانیش به‌رزده‌بنه‌وه‌. هه‌روه‌ها جووتیارانیش كه‌ زۆر زه‌ره‌رمه‌ند بوون له‌و رسوماته‌ گومرگییه‌ تۆڵه‌سێنه‌رانه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ بیانییه‌كان سه‌پاندیان، هه‌روه‌ها ده‌نگده‌ره‌كانى چینى كارگه‌رانى ویلایه‌ته‌ پیشه‌سازیه‌كانیش كه‌ رۆڵێكى گرنگیان گێڕا بۆ سه‌رخستنى تره‌مپ له‌ ساڵى 2016، چونكه‌ زۆرینه‌ى ئه‌و ده‌نگده‌رانه‌ى ئه‌و ویلایه‌تانه‌ ده‌ڵێن رسوماته‌ گومرگیه‌كان زیانیان له‌ خاووخێزانیان داوه‌. كه‌واته‌ ئه‌وه‌ روونبووه‌وه‌ كه‌ جه‌نگى بازرگانیى ته‌نیا و ته‌نیا تره‌مپ ده‌یه‌وێت و مه‌سه‌له‌كه‌یش ئه‌مه‌یه‌!

بێگومان له‌به‌ر رۆشنایى یاسا بازرگانیه‌كانى ئه‌مریكادا، سه‌رۆك ده‌توانێت به‌بێ ره‌زامه‌ندیى كۆنگرێس جه‌نگى بازرگانى به‌رپا بكات (پێچه‌وانه‌ى دیواره‌ سنووریه‌كه‌ بۆ نموونه‌). به‌ڵام  پاڵنه‌رى تره‌مپ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بازرگانیى كردووه‌ته‌ پرسى جه‌وهه‌ریى خۆى و پێیخۆشه‌ بڵێت كه‌ ده‌ستكه‌وتى گه‌وره‌ى به‌ده‌ستهێناوه‌. ئه‌مه‌یش له‌وانه‌دا روونده‌بێته‌وه‌ كه‌ پێداگریى ده‌كات له‌سه‌ر گۆڕینى ناوى سیاسه‌ته‌كانیش، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هه‌ر وه‌ك خۆیان بمێننه‌وه‌ و وازیشیان لێ بێنێت. به‌م رێگه‌ و شێوازه‌ ده‌ڵێت (رێككه‌وتنى ئه‌مریكا و مه‌كسیك و كه‌نه‌دا) رێككه‌وتنێكى ته‌واو جیاوازه‌ له‌ (نافتا) و سه‌ركه‌وتنێكى گه‌وره‌یشى به‌ده‌ستهێناوه‌. بۆیه‌، كاروباره‌ گرنگه‌كانى ده‌وڵه‌ت به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نیشتمانیه‌كان یه‌كلایان ناكاته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت به‌رژه‌وه‌ندیى توێژه‌ گه‌وره‌كانى ناو ده‌سه‌ڵاتیش یه‌كلاى ناكاته‌وه‌، به‌ڵكو به‌رژه‌وه‌ندییه‌ داراییه‌كان و حه‌ز و ویستى تاقه‌ كه‌سێك یه‌كلایان ده‌كاته‌وه‌.
 سه‌رچاوه‌: ئه‌لئتیحاد


created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure