سێ‌ پیاو... سێ‌ دیمەن

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 4 هەفتە

نووسینی: غەسان شەربل
سەرچاوە: ئەلشەرق ئەلئەوسەت
وەرگێڕان: د.شێركۆ عەبدوڵـڵا 


دۆناڵد ترەمپ لە قاموسێكەوە هاتە كۆشكی سپی جیاواز لەو قاموسەی سەرۆكەكانی پێش خۆیی بەرهەمهێنا. ئەو خۆی بەسەر حیزبدا سەپاند و سەركایەتیی بەدەستهێنا. بە سروشت كەسێكی تاكڕەوە و زۆر سەرسامە بە بلیمەتیی خۆی لە هونەری گرێبەستدا. بڕوای بەخۆی زیاترە وەك لە دامەزراوەكان. متمانەی زیاتر بە جەنەڕاڵ تویتەر هەیە نەك بە جەنەراڵەكانی پێنتاگۆن. هەر بەم شێوەیەیش دوژمنان و هاوپەیمانان و كاربەدەستە گەورەكانی تێدا غافڵگیركرد بە بڕیاری كشانەوەی تەواو لە سوریا.

بڕیارەكانی ترەمپ قسەكانی فەریقی یەكەمی روكن نزار خەزرەجی بیرهێنامەوە كە چەند ساڵێك لەمەوپێش بۆی كردم سەبارەت بە بڕیاری كشانەوەی داگیركارییەكەی عێراق لە كوەیت، ئەگەرچی جیاوازیی زۆر هەیە لەنێوان هەردوو وڵات و هەردوو سیستم و هەردوو پیاوەكەدا. من لە خەزرەجی-م پرسی رۆڵت چی بوو لە پەلامارەكەدا؟ وەڵامی دامەوە:"شەوی رووداوەكە لە ماڵەوە خەوتبووم. سكرتێری سەركردایەتی گشتی، بەیانییەكەی پەیوەندیی پێوەكردم و داوای لێكردم بچم بۆ بارەگای ئەو سەركردایەتیە. كە چوومە نووسینگەكەی پێی وتم داگیركردنی كوەیت-مان تەواوكرد. پرسیم چۆن؟ وتی پاسەوانی كۆماری و هێزی ئاسمانی و فڕۆكەوانیی سوپا كوەیتیان بە تەواوی داگیركرد. پاش چارەكەسەعاتێك وەزیری بەرگری عەبدولجەبار شەنشەل گەیشت و بە هەمان شێوە هەواڵەكەی پێڕاگەیەنرا. بیهێنەرە بەرچاوی خۆت سوپا بخرێتە سەركێشییەكی لەوجۆرەوە بەبێ‌ ئەوەی وەزیری بەرگری و سەرۆكی ئەركان ئاگاداربن".

بێگومان من ترەمپ ناشوبهێنم بە سەدام حسێن. هەر یەكەیان لە جیهانێكەوە هاتووە جیاواز لە جیهانی ئەوەكەی تر لە سەرچاوەیەك دەخواتەوە جیاواز لە سەرچاوەكەی ئەویتر. هەروەها ترەمپ لە ژیاننامەی خۆیدا بارە قورسەكانی وەك هەڵەبجە و ئەنفال و داگیركردنی كوەیت و چارەسەركردنی یاخیبوانی بە چەكی كیمیایی هەڵنەگرتووە. هەروەها ناڵێم دروشمی (یەكەمجار ئەمریكا) هاوچەشنی دروشمی (نەتەوەیەكی یەكگرتووی عەرەبی خاوەن پەیامێكی نەمر)ە. تەنیا ویستم ئاماژە بۆ ئەوە بكەم كە خاوەن دەسەڵات ئەگەر راوێژ بە خاوەن ئەزموونی ناو دامودەزگاكانی نەكات چ جۆرە كار و بڕیارێكی لێدەوەشێتەوە.
تەنیا چەند رۆژێك پێش بڕیارەكەی ترەمپ قسەوباسەكان تا دەهاتن زیاتر دەبوون سەبارەت بە بایەخی هەبوونی سەربازیی ئەمریكی لە خۆرهەڵاتی فورات و منبەج و تەنەف. لێكۆڵینەوەكان زیاتر و زیاتر دەبوون. دەوترا بوونی ئەمریكا لەو ناوچەیە جۆرێك هاوسەنگیی سەربازی و سیاسیی یەكلاكەرەوە دابین دەكات بەرامبەر روسیا لە سوریا. هەروەها پێگەیەك دەستەبەر دەكات بۆ رێگرتن لە هەژموونی ئێران و هەوڵەكانی باڵكێشان بەسەر نەخشەی سوریادا. جگە لەوەیش رۆڵی سوریا سنووردار دەكات لەڕێی دەستەبەركردنی چەترێكی پارێزگاریی بۆ كوردەكان كە دوایین هاوپەیمانی ویلایەتە یەكگرتووەكانن لەو وڵاتەدا. لەسەروو هەموو ئەمانەیشەوە كارتێكی گوشار دەبێت بۆ وەبیرهێنانەوەی ناوەرۆكی رێككەوتننامەكەی جنێف پاش ئەوەی كە ڤلادیمێر پوتین جەوهەری رێككەوتننامەكەی ئاستانا-ی زاڵكردووە بەسەر پرۆسەی چارەسەری سیاسیدا. هەر ئەم خاڵانە بوون بریتانیا و فرەنسا و ئیتاڵیایان بەشدار كرد لە خۆرهەڵاتی فورات-دا كە لەگەڵیدا هیوای ئەوە دەخوازرا ناوچەیەكی نموونەیی بكرێتە بەڵگە بۆ هەر گفتوگۆیەكی داهاتوو سەبارەت بە چارەنووسی سوریا.

بەڵام لەپڕێكدا هەموو ئەم سیناریۆیانە بوون بە هەڵم. ترەمپ بڕیاریدا بكشێتەوە. جەنراڵ جێمس ماتیس وەزیری بەرگریی هەوڵیدا سەرۆك پەشیمان بكاتەوە. ئەو قبووڵی نەكرد و داوای لێكرد نەخشەكانی ئەو كشانەوەیە ئامادە بكات. بلێهودەییانە ماتیس هەوڵیدا لەگەڵ ئەو ژەهرەدا بژی كە بەزۆر دەرخواردی دراوە، بەڵام ژەمەكە لە تواناكانی ئەو بەهێزتر بوو بۆیە دەستی لەكاركێشایەوە. ماتیس كوڕێكی حەڵاڵزادەی دامەزراوە ئەمریكیەكەیە، زۆر زیرەكانە مەسەلەی هەبوونی سەربازیی ئەمریكای لە خۆرهەڵاتی فورات دا بەڕێوەبرد و بەهەمان شێوەیش مامەڵەی كرد لەگەڵ پێشێلكارییەكانی پوتین و بەرزبوونەوەی غەڵبەغەڵبی زەبەلاحە چینی-یەكە. ماتیس پێیوابوو بڕیاری كشانەوە هەڵەیەكی سەربازی و سیاسیە. كوردەكان بە خیانەتێكی دەزانن بەرامبەریان و دۆستەكانیش دەیكەن بە بەڵگەیەك كە هاوپەیمانیكردن لەگەڵ واشنتۆن دا پڕ سەرئێشە و گرانە و مسۆگەریش نییە.
پیاوێكی تر كە نەیتوانی بەرگەبگرێت، بریت ماكگۆرك نێردراوی ترومپ بوو بۆ هاوپەیمانە نێودەوڵەتیەكەی دژی داعش. ئەمیش دەستی لەكاركێشایەوە.
لە گەرمەی سەرقاڵییەكانی ئەمریكا و هاوپەیمان و دۆستەكانیدا بەم بڕیارە چاوەڕواننەكراوەوە، گەورە پیاوەكەی كرملین كۆنگرە رۆژنامەوانیە ماراسۆنیە ساڵانەكەی خۆی بەست. ئەمە نەریتێكی سەرنجڕاكێشە. جێگری قەیسەرەكان لەبەرامبەر شاشەكاندا دادەنیشێت و وەڵامی پرسیاری حەشاماتێك لە رۆژنامەنووس و هاووڵاتی دەداتەوە و كۆمەڵەنامەیەك دەنێرێت بۆ جیهان كە جەخت لەوە دەكەنەوە روسیای ئێستا بەهیچ شێوەیەك لەو روسیایە ناچێت كە لە سەرەتاكانی ئەم سەدەیەدا پوتین وەریگرت. ئێستا لەوێ‌ تیمێكی ئاسنینی یەكگرتوو لەكاردایە كە وەزیری بەرگرییەكەی دەست لەكارناكێشێتەوە و وەزیری دەرەوەیش جانتاكەی ئامادە ناكات بۆ كۆچێكی غافڵگیر.

پوتین دەتوانێت زەردەخنەی سەركەوتوو لەسەر لێوی بنەخشێنێت هەرچەندە ئەو لە كەی بی جی-دا فێربووە كە پێویستە هەستەكانی بشارێتەوە. ئەو قۆناغێكی زۆری بڕیوە لە هەژاندنی یەكگرتوویی هاوپەیمانە خۆرئاواییەكە و وێنەی ئەمریكا. پوتین نیشانیدا كە دۆشەكە روسییەكە دەكرێت مایەی دڵنیایی بێت و دەتوانێت هاوپەیمانەكان بپارێزێت و هەڵەكانیان دابپۆشێت و مانەوەیان زامن بكات. باشترین بەڵگەیش ئەوەیە كە كوردەكانی سوریا هیچ چارێكیان نەماوە جگە لەوەی كە داوای یارمەتی لە بنكەی (حمێمیم)ی روسیی بكەن و رەنگە لە رژێمی سورییایش، بەرامبەر بە ئازادكردنی دەستی توركیا لە ناوچەكانیاندا.

سێیەمین پیاو و سێیەمین دیمەنیش لە ئارادایە. لە هۆڵە گەورەكەی گەل لە پەكین سەرۆك شی جی بینگ سەرۆكایەتی ئاهەنگی یادی 40ەمین ساڵەی سیاسەتی كرانەوەی ئابوریی كرد لەوڵاتدا و جەختیكردەوە هیچ كەسێك ناتوانێت زۆر لە چین بكات كە چی بكات و چی نەكات. بەهێزیی دەركەوتنەكەی شی لەوەدایە كە ژمارەكان پشتگیریی لە قسەكانی دەكەن. چل ساڵ سیاسەتی چاكسازی و كرانەوە سەدان ملیۆن چینیی رزگاركرد لە هەژاری و ئەو وڵاتەی كردە دووەمین ئابوریی لە جیهاندا. سەرۆك لە قسەكانیدا ئاشكرا بوو. وڵاتەكە چاكسازیی زیاتر بە خۆوە دەبینێت بەڵام لەژێر عەبای پارتی كۆمۆنیست-دا. ئەو وتی:"سەركردایەتی پارتی كۆمۆنیستی چین خەسڵەتی بنەڕەتیە بۆ سۆشیالیزمی موتووربەكراو بە تایبەتمەندییەكانی چین-ەوە و نیشانەیەكی هەرە گەورەی سیستمی ئەو سۆشیالیزمەیە كە خەسڵەتە چینییەكانی پێوەیە".

چاوگێڕانێكی هێمن بەسەر رووداوەكانی چەند رۆژی رابردوو لە واشنتۆن و مۆسكۆ و پەكین پێمان دەڵێت كە پێویستە دەوڵەت و حكومەتە جیهانییەكان زۆر بەوردی سەرنج بدەن لەوەی كە چی لە نێوان گەورە زلهێزەكاندا روو دەدات. مەسەلەكە تەنیا پەیوەست نییە بە ئێستاوە بەڵكو پەیوەستە بە نەزمی نوێی جیهانەوە كە ئاماژەكان رۆژ بەڕۆژ زیاتر و زیاتر جەخت دەكەنەوە لەوەی ئەو نەزمە گۆڕانی جدیی بەسەردا دێت. ئەمەیش راستەوخۆ پەیوەندیی بە ئاسایش و سیاسەت و ئابوری و ناوچە نائارامەكانی جیهانەوە هەیە.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure