سه‌ره‌ڕاى خوێنه‌كان هێشتا عێراق-ى عێراقیى هه‌ر گه‌نجه‌!

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 4 هەفتە

سه‌رچاوه‌: ئه‌لحیوار ئه‌لموته‌مه‌ندن
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
هه‌ڵوێسته‌یه‌كم هه‌یه‌ له‌سه‌ر حه‌قیقه‌تى (سه‌رانى عێراق خه‌ڵكى عێراقن) كه‌ به‌لاى زۆر كه‌سه‌وه‌ وه‌ك شتێكى ئاسایى تێده‌په‌ڕێت و له‌ڕاستیشدا وا نییه‌. ئه‌وه‌ى مێژوو بخوێنێته‌وه‌ تێده‌گات كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ى هه‌تا دامه‌زراندنى یه‌كه‌م كۆمارى عێراق سه‌رۆكایه‌تى عێراقیان كردووه‌، عێراقیى نه‌بوون.  
سه‌رانى عێراق هه‌تا 14ى ته‌موزى 1958 خه‌ڵكى عێراق نه‌بوون، ئه‌مه‌یش راستییه‌كى سه‌رسووڕهێنه‌، به‌ڵام شتێكى ئاساییه‌ چونكه‌ عێراق هه‌تا ساڵى 1921 وه‌ك ده‌وڵه‌ت، نه‌بووه‌. پێش ئه‌وكاته‌ سنوورى عوسمانى یان عه‌باسى یان ئه‌مه‌وى یان سه‌لجوقى یان مه‌غۆلى یان بابلى یان سۆمه‌رى یان ئه‌كه‌دى یان ئاشورى بووه‌ و لیسته‌كه‌یش درێژتر ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام هه‌رگیز عێراقى نه‌بووه‌. 
له‌ساڵى 1921ه‌وه‌ هه‌تا ساڵى 1958 پاشاكانى عێراق له‌ نه‌جد و حیجاز-ه‌وه‌ هاتوون و ته‌نانه‌ت عێراقییه‌كیشیان تێدا نه‌بووه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر باسى سه‌رۆكێكى عێراقى بكه‌ین كه‌ له‌ باوك و دایك-ه‌وه‌ كوڕى وڵاته‌كه‌ بووبێت و سه‌رۆكایه‌تیى عێراقى كردبێت، ئه‌وا به‌دیاریكراویى بریتین له‌م كه‌سانه‌:
ـ عه‌بدولكه‌ریم قاسم (به‌ كوده‌تاى سه‌ربازیى هات و سه‌رۆكایه‌تى وڵاتى كرد بێ ئه‌وه‌ى خۆى ناوبنێت پاشا یان سه‌رۆك).
ـ عه‌بدولسه‌لام عارف (به‌ كوده‌تاى سه‌ربازیى هات و نازناوى سه‌ركۆمارى به‌خۆى به‌خشى).
ـ عه‌بده‌لڕه‌حمان عارف (كه‌سێكى سه‌ربازیى بوو و سه‌رۆككۆماریى بۆ مایه‌وه‌).
ـ ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن ئه‌لبه‌كر (به‌ كوده‌تاى سه‌ربازیى هات و بووه‌ سه‌رۆك كۆمار).
ـ سه‌دام حسێن (هه‌ڵاتوویه‌كى خزمه‌تى سه‌ربازیى بوو، كوده‌تایه‌كى به‌سه‌ر ئه‌لبه‌كر-دا كرد و به‌رزترین پله‌ى سه‌ربازیى دابه‌خۆى و بووه‌ سه‌رۆك كۆمار).
ـ غازى عجێل ئه‌لیاوه‌ر (سه‌رۆك عه‌شیره‌تێك بوو، به‌ سازان له‌ ساڵى 2004 دا بووه‌ سه‌رۆكى عێراق). 
ـ جه‌لال تاڵه‌بانى (سیاسیه‌كى مه‌ده‌نیى شۆڕشگێر بوو، له‌ ساڵى 2006 دا و له‌ چوارچێوه‌ى سازانه‌كانى دواى بوومه‌له‌رزه‌كه‌ى 2003 كه‌ ده‌وڵه‌تى عێراقى تێدا رووخا و هه‌یكه‌له‌كه‌ى هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه‌، به‌ سه‌رۆكى عێراق هه‌ڵبژێردرا).
ـ فوئاد مه‌عسوم (سیاسیه‌كى مه‌ده‌نیى نه‌یار بوو، به‌ سازان له‌ ساڵى 2014 دا به‌ حه‌وته‌م سه‌رۆكى عێراق هه‌ڵبژێردرا).
ـ به‌رهه‌م ساڵح (سیاسیه‌كى مه‌ده‌نیى نه‌یار بوو، به‌ سازان له‌ ساڵى 2018 به‌ هه‌شته‌م سه‌رۆكى عێراق هه‌ڵبژێردرا). 
كه‌واته‌ هه‌تا ساڵى 1958 عێراق له‌لایه‌ن خه‌ڵكى خۆیه‌وه‌ فه‌رمانڕه‌وایى نه‌كراوه‌، ئه‌مه‌یش ماناى وایه‌ ته‌مه‌نى عێراق-ى عێراقیى ته‌نیا شه‌ست ساڵه‌.
ئه‌و سه‌رۆكانه‌ى عێراق كه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ ناویانهێنراوه‌، ئیتر كوده‌تاچیى خۆسه‌پێن بووبن یان به‌سازان هه‌ڵبژێردراو، عێراقیه‌كان پێیان رازیى نه‌بوون و له‌سه‌ریان رێككنه‌كه‌وتوون، بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان به‌رده‌وام رووبه‌ڕووى راپه‌ڕین و ناڕه‌زایى و ره‌تكردنه‌وه‌ى تائیفى یان ئیتنى یان سیاسى و كێشمه‌كێشى نێوده‌وڵه‌تى بوونه‌ته‌وه‌. 
ئه‌و قسه‌یه‌ ناواقیعییه‌ كه‌ ده‌ڵێت عێراق ده‌وڵه‌تێكه‌ ته‌مه‌نى 10 هه‌زار ساڵه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ باس له‌ ئاشورییه‌كان ده‌كات نه‌ك عێراق، باس له‌ سۆمه‌رییه‌كان ده‌كات نه‌ك عێراق، باس له‌ بابلییه‌كان ده‌كات كه‌ هه‌ندێكیان عێراقى بوون، هه‌روه‌ها كلدانییه‌كان كه‌ هه‌ندێكیان عێراقى بوون، هه‌روه‌ها ئه‌كه‌دییه‌كان كه‌ هه‌ندێكیان عێراقى بوون و هه‌روه‌ها ئه‌مه‌وییه‌كان كه‌ عێراقى نه‌بوون و هه‌روه‌ها عه‌باسییه‌كان-یش كه‌ عێراقى نه‌بوون. ئیتر ئاوا عێراق جێى مشتومڕه‌ به‌م نه‌خشه‌ نه‌گونجاوه‌یه‌وه‌ كه‌ بریتانیه‌كان له‌ دواى شۆڕشى بیست-ه‌وه‌ دروستیانكرد و سێ پێكهاته‌كه‌ى (ولایه‌تى موسڵ و ولایه‌تى به‌غدا و ولایه‌تى به‌سره‌)یان تێدا پێكه‌وه‌لكاند.
نه‌خشه‌ى عێراقیش به‌شێكه‌ له‌ نه‌خشه‌كانى ناوچه‌كه‌ كه‌ له‌ دواى سایكس پیكۆ و به‌پێى ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ كێشران. به‌ڵام جیاوازییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ عێراق له‌وه‌دا دواكه‌وت هه‌تا ساڵى 1958 خۆى حوكمى خۆى بكات، ئه‌مه‌یش لایخۆیه‌وه‌ ئاماژه‌ى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ عێراقییه‌كان هه‌رگیز ته‌با و رێككه‌وتوو نه‌بوون. هه‌وڵدان به‌قسه‌كردن له‌سه‌ر حكومه‌تێكى نیشتمانى، بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ئه‌م جیاوازیى و ناته‌باییه‌ى كه‌ هه‌یه‌، هه‌وڵێكى پووچ و بێ مانایه‌، چونكه‌ ماناى نیشتمانى له‌ حاڵه‌ته‌كه‌ى عێراقدا زۆر شێواو و ته‌مومژاوییه‌. 
عێراق پێویستى به‌ سه‌رۆكێكه‌ كۆیكاته‌وه‌ و هێما نیشتمانییه‌كانى دیاریى بكات، به‌ڵام خه‌مه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رێككه‌وتنى عێراقییه‌كان ده‌رباره‌ى ئه‌و سه‌رۆكه‌ و ئاماده‌ییان بۆ كۆبوونه‌وه‌ له‌ ده‌ورى، هه‌موو دیمه‌نه‌كه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ بۆ چوارگۆشه‌ى یه‌كه‌م... ئه‌ى كه‌وایه‌ باشتر نییه‌ باس له‌ عێراقێكى كۆنفیدراڵى به‌ سێ یاخود چوار قه‌واره‌ى یه‌كگرتوو بكرێت له‌ چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌تى میزۆپۆتامیا یان وڵاتى نێوان دوورووبار؟ به‌مه‌ ناكۆكییه‌كان له‌ سنوورى قه‌واره‌ كۆنفیدراڵیه‌كاندا راده‌وه‌ستن و به‌ رێگه‌یه‌ك، بۆ نموونه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ى سویسرا، چاره‌سه‌ر و یه‌كلایى ده‌كرێنه‌وه‌.


created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure