لەگەڵ دووەم سەد ساڵەی لەدایكبوونی كارڵ ماركس-دا

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 2 هەفتە

نووسینی: كەرەم ئەلحلو 
سەرچاوە: ئەلحەیات
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

دەمرێت و بووختانی بۆ دەكرێت، جیهانیش رقێكی ئەوەندەی لێی بوو كە لە سەردەمی خۆیدا لە كەسی نەبوو، بەڵام ژیانی هەوڵدانێكی بێووچان بوو بۆ تێڕوانینی پێكهیاتن و هەڵسەنگاندنی هەموو مێژوو و كلتور و دانانی ئایدیۆلۆژیا و تێڕوانینێكی گشتگیرانەی هەموو جیهان و شارستانیەتێكی باشتر و بەرزتر و پێكەوتووتر.

بەو وشانەی سەرەوە، ئەنگلز ستایشی ماركس-ی هەڤاڵ و هاوڕێی تەمەنی دەكات كە ئەمساڵ رێكەوتی دووەم سەد ساڵەی لەدایكبوونیەتی. بیروباوەڕە ریشەییەكانی ئەم فەیلەسوفە و هەروەها تێڕوانینی بۆ بەدیهێنان و جێبەجێكردنی لە بوارەكانی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا، بوونە گەورەترین ئاڵنگاریی لە بەرامبەر بیری باو و چینی بۆرژوازیی خۆسەپێن و رژێمە دەسەڵاتدارەكانیش. ماركس خۆی خستە كاری سیاسی و كۆمەڵایەتیەوە وەك بەرگریكارێك لەم بیروباوەڕانە، چووە سەر رێبازی هیگڵ و چووەپاڵ هیگڵییە چەپڕەوەكان و لە رۆژنامەیشدا كاری كرد لە دژی ئۆتۆكراسیی ئەڵمان و چووە پاریس و لەوێ‌ رێبازە سۆسیالیستیەكانی ناسی و ئابوریی سیاسیی خوێند.
 
كە دەسەڵاتدارانی فرەنسایش دەریانكرد لە ساڵی 1845 دا چوو بۆ برۆكسل، لەوێش دەركرا و چووە ئەڵمانیا و لەگەڵ ئەنگلز بەشداریی شۆڕشی 1848ی كرد، پاشان ساڵی 1849 چووە لەندەن و باقی ژیانی لەوێ‌ ژیا، بەڵام ژیانێكی نەدارانە، تەنیا لەسەر ئەو هاوكارییە داراییە دەژیا كە لەلایەن ئەنگلز-ی زەنگینەوە دەیدرایە، لەگەڵ پاداشتی هەندێك لە نووسینەكانی كە بۆ رۆژنامە ئەمریكیەكانی دەنووسین.   

پرەنسیپەكانی رێبازی ماركسی وردە وردە لە نێوان ساڵانی 1843 و 1846 دا هاتنە دامەزراندن، یەكەم گوزارشتی لە (بەیاننامەی شیوعی)دا هات كە ساڵی 1848 دەرچووێنرا. تێیدا هاتووە مێژووی كۆمەڵگەكانی مرۆڤایەتی مێژووی خەباتی نێوان چینەكانە، كۆمەڵگە دابەشی دوو چینی دژبەیەك بووە: بۆرژوازی و پرۆلیتاری. ماركس پەیامی رووخانی سەرمایەداریی و كۆتایی كۆمەڵگەی چینایەتیی بەستەوە بە چینی پرۆلیتاریاوە، ئەمەیش لەو سۆنگەیەوە كە قۆناغی سەرمایەداریی یەكێكە لە قۆناغەكانی پێشكەوتن و پەرەسەندنی مێژوویی و ناكۆكی و جیاوازییە خودیەكانی دەبنە هۆی كۆتاییپێهێنانێكی سەددەرسەد.

ماركس تا رادەی هەڵوەشاندنەوە و بەتاڵكردنەوەی ریشەیی ئایین رۆیشت بە ماتریالیزمی مێژوویی كە پێیوایە هەموو بوون مادەیە و گۆڕان و وەرچەرخانێكی پەیوەستە بە مادەوە تا دەگاتە مرۆڤ كە بەنرخترین رووی ئەم پێشكەوتنەیە. مێژووی مرۆڤایەتیش، بەگوێرەی ئەمە، پەیوەستی هەلومەجە مادییەكەیە كە بەهۆیەوە شێوازی ژیانی كۆمەڵایەتی و سیاسی و فیكریی دیاریدەكرێت. واتا ئەوە بیركردنەوەی خەڵك نییە كە شێوازی بوونی كۆمەڵایەتییان دیاری دەكات بەڵكو چۆنیەتیی ئەم بوونەیە كە شێوازی بیركردنەوەكە دیاریی دەكات. لێرەدا بە پشتبەستن بەم پرەنسیپە ناوەندییە، ماركس تێڕوانینی خۆیی بۆ كۆمەڵگە و ئایین و ئابوری و شۆڕش دیاریكردووە. 

بەڵام لەم دووەمین سەد ساڵەی لەدایكبوونەیدا، ئەگەر ماركس بەم تێڕوانینەیدا بچێتەوە، دەزانێت كە مێژوو هەندێك لە قسەكانی سەلماندووە و هەندێكی تری نا. هەروەها بەشێكی زۆر لە پێشبینیەكانی، خۆیان لەبەردەم گۆڕانكاریی بەرەوپێشچوون و وەرچەرخانەكاندا نەگرتووە. هەروەها دەیزانی كە تیۆرەكەی هەڵە و پۆخڵەواتی زۆری تێئاڵێنراوە تەنانەت لەلایەن ئەوانەیشەوە كە خۆیان بە پابەند و بەرگریكاری دەزانن.  

ئەوەی بۆ ئاشكرا دەبێت كە وێنەی بۆرژوازیی وەك ئەوەی لە بەیاننامە شیوعیەكەدا باسیكردووە، راست دەرچووە، چونكە بۆرژوازیەت بەڕاستی هەموو پەیوەندییە دەرەبەگایەتی و پەتریاركی و سۆزداریەكانی راماڵیوە و پایەكانی لە هەموو شوێنێكدا داكوتیوە و هەموو نەتەوەكانی راكێشاوەتە ناو رەوت و تەوژمی مەدەنیەتەوە، تەنانەت ئەوانەیشی كە زۆر توندوتیژ  و دڕندەبوون. خاوەندارێتی لە دەستی چەند كەسێكی كەمدا كۆكردووەتەوە. بە كورتیەكەی، بۆرژوازیەت جیهانێكی لەسەر شێوە و نمونەكانی ئەو خوڵقاندووە. 

رەوتی مێژوو راستیی تێڕوانینی ماركس-ی نەك هەر دەرخست بەڵكو سەلماندیشی. سەرمایەداریی بە بەرهەمەكانی و شێوازی رەفتارەكانیەوە، هەموو جیهانی داگیركردووە، بەجۆرێك مرۆڤایەتی لەڕێی كۆمپانیاكانی گواستنەوە و ئامێرەكانی پەیوەندیكردنەوە پەیوەستكردووە بەیەكەوە و سەرمایە لە دەستی چەند كەسێكی كەمدا كۆبووەتەوە. ئەوەتا راپۆرتەكانی گەشەی مرۆیی لە نەوەدەكانەوە ئاماژە بە فراوانبوونی بۆشایی و كەلێنی نێوان دەوڵەمەند و هەژاران دەدەن و سامان وا لە دەستی كەمینەیەكی دارادا و لەولایشەوە ملیارەها نەدار و هەژار هەن. ماركس هەمان ئەو گوزارشتەی ناو بەیاننامەكەیی دووپات دەكردەوە كە دەڵێت "لەئێستا بەدواوە بوونی بۆرژوازیی وایلێهاتووە كە لەگەڵ بوونی كۆمەڵگەدا ناگونجێ‌ و نایەتەوە". 

بەڵام لەبەرامبەر ئەمەدا ماركس ئەوەیش دەبینێتەوە كە وێناكردنی بۆ (نیشتمان) و (ئایین) لەگەڵ پەرەسەندنی سەرمایەداریدا، راست دەرنەچوون و ئەو خەمڵاندنەی بۆ هەردوو رەهەندی نیشتمانی و ئایینی لە مرۆڤدا نەكردووە، هەورەها بۆ ئەو بایەخ و گرنگییانەیش كە لە دوو سەدەی رابردوودا سەلماندوویانە. چونكە ئایین و نیشتمان بە مرۆڤەوە لكاون و بوونەتە پێشەنگی بزاڤە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكان و سروشبەخشی زۆرینەی بزاوتە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی جیهانن، بەدیاریكراویی لە جیهانی سێیەمدا. 

دەبینێت كە گرەوكردن لەسەر پرۆلیتاریا بۆ بونیاتنانی كۆمەڵگەیەكی نوێی بێ‌ چین و چینایەتی، خەیاڵێك بووە و هێندە نەماوەتەوە كە كاروانی مێژوو پووچی كردووەتەوە. چونكە ئاشكرایكرد كە هەموو سامانەكان بوونە هۆی ئەوەی چینێك جێگەی چینێكی تر بگرێتەوە و دەستی بەسەردابگرێت. دەبینێت فەلسەفەكەی، كە دەیویست سەردەمێكی تازەی ئازادیی بكاتەوە، گۆڕاوە بۆ پاساوی دیكتاتۆری و لەناوبردنی سادەترین پرەنسیپەكانی لیبراڵی كە لە كۆمەڵگەی بۆرژوازیدا دانی پێدانراوە، ئەویش ئازادیی عەقیدە و بیروڕایە. 

ماركس دەبینێت كە بەرپرسیارە بەرامبەر گەورەكردنی فاكتەری ئابوری و زاڵكردنی بەسەر فاكتەرە مێژوویەكاندا. چونكە بیرە باوەكانی سەردەمێك لە سەردەمەكان، با پەیوەندیی بە بیری چینی زاڵ-یشەوە هەبێت، هەر تەنیا نین، وەك ئەوەی وایدانابوو، بەڵكو ئەوە میراتێكی مرۆیی دوورترە لەو هەلومەرجەی كە لە سایەیدا بڵاوبووەتەوە. هەروەها دەبینێت كە بەرپرسیارە لەو توندوتیژییە خوێناوییەی كە لە دوای خۆی بزووتنەوە ماركسیەكانی پێدەناسرێتەوە و بنەما و پاساوەكانی لەو دیكتاتۆریەتی پرۆلیتاریەوە وەرگرتووە كە بە توندوتیژیی پەیڕەو كرا بۆ لەناوبردنی پەیوەندیی بۆرژوازییانەی بەرهەم و سەرەنجام توندوتیژیی هەموو بەها لیبرالیەكانی فەوتاند. 

ماركس ئەوەی بۆ دەردەكەوێت كە سەرمایەداریی توانیویەتی قەیرانەكانی تێپەڕێنێت و سەرەڕای هەموو قەیرانەكانی لە پشت هەموو دەستكەوتە تازەكانی فیكر و فەلسەفە و زانستەوەیە. هەوەك توانیویەتی خۆی وا دەربخات كە هەڵگری بنەماكانی مافی مرۆڤ و بەرگریكاری پێشكەوتن و نوێگەرییە، كەچی پرۆلیتاریا گلاوەتە توندوتیژی و تیرۆر و پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤەوە. 

سەرمایەداریی توانیویەتی شۆڕش لە بەرهەم و راگەیاندندا بەرپا بكات و بە متمانە و دڵنیابوونەوە نەخشەی ئاییندە داڕێژێت، كەچی گرەوەكان لەسەر دەوڵەتی پرۆلیتاریا كەوتنێكی خراپ كەوتن. ئاخۆ ئەمە مانای بەتاڵبوونەوەی وتەكەی ماركس-ە سەبارەت بە حەتمیەتی رووخانی بۆرژوازیەت و سەركەوتنی پرۆلیتاریا؟ ئایا فەلسەفەكەی ماركس وەك رێبەری توێژینەوەی مێژوو، شكتیهێنا؟ ئایا ماركس-یش لۆمەی ماركسییە تەمبەڵەكان دەكات، ئەوانەی كە ماتریالیستی مێژوویی دەكەنە بیانوو بۆ ئەوەی توێژینەوە لە مێژوودا نەكەن و پێداگریی لەسەر ئەوە دەكەن كە فەلسەفەكەی ئەو هێشتا رێبەری بەرەوپێشچوون و پێشكەوتنی مێژووە؟ 

جیاوازیی بەردەوام و بەدوای یەكداهاتوو لە دابەشكردنی سامانی جیهان و بەرزبوونەوەی ژمارەی بێكار و برسی و پەراوێزخراوان، هاوشانی قەیرانەكانی ژینگە و داڕمانی بەهای رۆشنگەریی لیبرالی، مرۆڤایەتی بەرەو ئەوە دەبات بە دوای گۆڕانێكی ریشەیی سیستمی جیهانیدا بگەڕێت كە مەحاڵە ئەم ئاراستەی ئێستای پەرەسەندنی سەرمایەداریەی لەگەڵیدا بەردەوام بێت. ئەمەیش نرخ و بەها بۆ وتەكەی ماركس دەگێڕێتەوە كە دەڵێت "ئێستا زیاد لەهەر كاتێكی پێشوو، بوونی سەرمایەداریی نەگونجاوە و لەگەڵ بوونی كۆمەڵگەدا نایەتەوە". 


created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure