جیهان دووگیانە...چی دەخاتەوە؟

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 4 هەفتە

نووسینی: عەبدولڕەحمان شەلقەم
سەرچاوە: ئەلشەرق ئەلئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید


دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا دەرگا بێدەنگیلێكراوەكانی بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكانی كردەوە. بە دەستی ئابوریی لەو دەرگایانەی دا. بەڵام لەپشت ئەوانەوە سیاسەت و ستراتیژی سەربازی و ئامرازگەلی هێزی كارای نێودەوڵەتی، زۆر هەن. زۆربەی سیاسەتمەدارەكان وایان بەچاكترزانی كە پشتگوێیبخەن یاخود لێیهەڵبێن و بەرەنگاربوونەوەی بۆ ئەوانە جێبهێڵن كە دوای خۆیان دێن. 

وتارەكەی ئیمانوێل ماكرۆن سەرۆكی فرەنسا لە دیداری ساڵانەی باڵیۆزەكانی فرەنسا لە دەرەوە، سندوقی بێدەنگیلێكراوەكانی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا كردەوە، بە دیاریكراوییش لە نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكان و ئەوروپا و دەوڵەتانی تری خاوەن توانای ئابوری و سەربازیی سەر ئاستی نێودەوڵەتی. ماكرۆن باسی لەو راشكاوی و راستەوخۆییە كرد كە سەر بە قوتابخانەی ترەمپ-ە و ئەوەی لەمێشكیدایە بە دەنگی بەرز دەریدەبڕێت. 

سەرۆكی فرەنسا باسی لە جیهانی فرە جەمسەر كرد و داوای لە ئەوروپا كرد كار بكات بۆ دامەزراندنی سیستمی بەرگریی لەخۆكردنی و ئاماژەی دا بە پێكهێنانی جیهانێكی تازەی سیاسی و سەربازی و ئابوری كە تێدا ئەوروپا لە ژێر چەتری هەژموونی ئەمریكادا نەبێت. وتی ئەهریمەن لە وردەكارییەكاندا خۆی مەڵاس دەدات، بەڵام زۆرجار وردەكارییەكان بەهێزترن لە توانای ئەهریمەن بۆ ئەوەی خۆی بخاتە درز و كەلێنەكانیەوە.

 بە درێژایی مێژوو شەڕی جۆراوجۆر لە جیهاندا كراوە، بەڵام هەر سەردەمە چەك و زمان و گۆڕەپان و سەركردەی خۆیی هەیە. دوای جەنگی دووەمی جیهانی هێزە گەورەكان لە هەردوو جەمسەرەكەی خۆرهەڵات و خۆرئاوادا و لەژێر سەركردایەتیی یەكێتی سۆڤیەت و ویلایەتە یەكگرتووەكاندا گرد بوونەوە، دوای هەرەسی یەكەمیان جووڵە و هەژانەكانی جەنگی سارد نەمان. ئاشتییەكی سارد باڵی كێشا و پێكهاتەی نێودەوڵەتیی خاوەن پلە و توانای ئابوریی دامەزرێنران و ئەوروپایش بە دامەزراندنی یەكێتییە زەبەلاحەكەی تاجی لەسەرنا.

عەولەمە ناونیشانێكە و بەحوكمی پێشكەوتنە ئابوری و تەكنیكیەكە و گۆڕانی سروشتی بەرهەم و بەكاربردن لە جیهاندا، خۆی سەپاندووە. رێكخراوی بازرگانیی جیهانییش رێكخەری داهێنانی پەیوەندییەكان بوو لە جیهانی نوێی ئابوریی دا. دەركەوتنی هێزی نوێی ئابوری و بەدیاریكراوییش چین، پێدراوەكانی بەشێوەیەكی پێشترنەكراو گۆڕی، ئەمەیش هاوكێشەی تازەی سەپاند. ژمارەی حساباتی هێز و رێگەكانی جموجۆڵی دارایی لەجیهاندا گۆڕی. 

موعجیزەی ئابوریی ژاپۆن بووە نموونەیەك كە دیاردە چینی-یەكەی تێپەڕاند. ئەزموونی چین وانەیەكی سیاسی و بگرە كۆمەڵایەتیشی پێشكەشكرد لە گواستنەوە لە ئابوریی سوسیالیستیی ناوەندییەوە بۆ چالاكیی سەرمایەداریی جڵەوكراو، ئەمە لەكاتێكدا روسیا كە بۆ چەندین گرێ‌ لە شیوعیەتدا ژیا و حكومەت كۆنترۆڵی هەموو جومگەكانی ئابوریی كردبوو، لەپاشەكشەیدا. شیوعیەت لە هەریەك لە روسیا و چین فڕییە فەزای رابردووەوە، بەڵام نەهامەتیەكانی لەهەر یەكەیاندا جیاواز بوون، بۆچی؟ چونكە سیاسەت ئەو قەڵەمەیە كە بە دەستی كەسانی سەركردەی خاوەن شارەزایی تایبەت لە قۆناغە دیاریكراوەكانی بزووتنەوەی میلـلەتەكەیدا، نەخشەكانی ئابوریی دەكێشێت.

دنگ هسیاو بینگ-ی سەركردەی چین كە دوای ماو تسی تۆنگ هات، پێكهاتە و دروستبوویەكی تایبەتی چینی بوو. لە هەناوی حزبی ژێر سەركردایەتی ماو-دا ژیا بوو. بەڵام كەسێتیی سەركردە سوورەكە ئەوەی نەسڕییەوە كە لە ناخی پێكهاتەی فیكری و سیاسیی ئەمدا جێگیر بووبوو. هسیاو بینگ ماوەیەكی سەردەمانی گەنجێتیی لە یەكێتی سۆڤیەت ژیا، ئەو ماوەیەی ژیانی كاریگەرییەكی زۆری هەبوو لەسەر پێكهاتە و پێگەیشتنی. لە پلەكانی سەركردایەتیی چین-دا بەرز بووەوە و دەركەوت بەڵام لە شۆڕشی رۆشنبیرییدا كوتەكی پاكسازیی لێیدرا و گوازرایەوە بۆ ریزی كرێكارانی یەكێك لە كارگەكان. گەورە پیاوان چەندین گیان/رۆح-یان هەیە، بەرگریی دەكەن و خۆبەدەستەوەنادەن و سوود لە گورزەكانی مەینەتی و تەنگەتاوی وەردەگرن. دوای شۆڕشی رۆشنبیریی، هسیاو بینگ گەڕایەوە سەركردایەتی و بووە یەكەم جێگرەوەی ماو تسی تۆنگ.

بینگ مكوڕ بوو لەسەر پتەوكردنی پەیوەندیی لەگەڵ سەركردەكانی سوپادا، دڵنیابوو لەوەی كە سەرانی سوپا لە سەركردەكانی حزبی شیوعی بەهێزترن و بڕیارە یەكلاییكەرەوە نیشتمانییەكان لەدەستی ئەواندایە و گۆڕانكاریی ریشەیی لە وڵاتدا ناكرێت تەنیا بە رەزامەندیی تەواوی ئەوان نەبێت، بۆیە سوور بوو لەسەر ئەوەی كە لەناویاندا بێتوبچێت و پەیوەندیی بەهێز لەگەڵ هەموو رایەڵەكانیاندا دروست بكات. بینگ دۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتیی چین-ی دەستنیشان كردبوو، پێش هەموو شتێكیش بارە ئابورییەكەی. سەرەتا رەچەتەی چارەسەرەكانی لە مێشكی خۆیدا نووسی بوو، كە بریتی بوو لە: پێویستیی گواستنەوە بەرەو ئابوریی سەرمایەداری لەگەڵ هێشتنەوە و پاراستنی حزبی شیوعی وەك قەوارەیەكی رێكخستن كە یەكێتی نیشتمان مسۆگەر بكات و رۆڵی ئەفسەری ئاساییش ببینێت، چونكە چین لە رووی دانیشتوانەوە وڵاتێكی زەبەلاحە و فرە ئیتنیكە، بۆیە نابێتە شوێنێكی دیموكراتیی فرەیی/پلۆراڵ-ی هاوشێوەی ئەوەی ئەوروپا.

لە ساڵی 1979وە دەستەواژەی (خاوەندارێتیی تایبەت) لە وتارەكانی سەركردە چینییەكاندا دەركەوتووە. كاتێكیش هاووڵاتییەك چێشتخانەیەكی تایبەتی لە پەكین كردەوە، رووبەڕووی شەپۆلێكی رەخنە بووەوە و هەندێك لە توندڕەوە شیوعیەكان هاواریان دەكرد كە ئەوە ئابڕووچوونێكی ئاشكرای سەرمایەدارانەیە و هەردەبێت لەناوببرێت. زەنگ و بروسكەكە بۆ سەركردە نوێكە بوو، بۆیە بڕیاریدا سەرەتا هەردەبێت لە دەرەوەی شارەكانەوە بێت نەك لە پایتەختی پێگەی عەقڵە كۆنەكەدا، بەكردەوەیش بەرەو شار و گوندە دوورەكان جووڵا بۆ دەستپێكردنی كاروانی دووەمی گۆڕانكارییە گەورەكە.

لەو یەكێتی سۆڤیەتەدا كە لەڕووی سیاسی و ئابورییەوە لەتری دەدا، گۆرباچۆڤ-ی دێرین-نوێ‌ هات، دوای ئەوەی گەورە سەركردەكانی حزبی شیوعی سۆڤیەت گۆچانی تەمەنیان گرتەدەستەوە.

گۆرباچۆڤ بایەخ و گرنگییدا بە چاكسازی و گۆڕانكارییەكەی چین بەتایبەت لە بواری كشتوكاڵ-دا، بەڵام روسیا هەمان دۆخە مێژووییەكەی چین-ی نەبینی. شۆڕشی رۆشنبیری و ژانی هەژانە كشتوكاڵییەكە سەریاننەگرت، بۆیە گۆرباچۆڤ بە فراوانكردنەوەی رووبەری دیموكراتی و لەژێر دروشمی تیواری/شەفافیەتدا روویكردە ریفۆرمی سیاسیی. ململانێی سیاسی بەرفروانتر بوو و حزب هەڵوەشا و یەكێتی سۆڤیەت لەبەریەكترازا. 

ویلایەتە یەكگرتووەكان و ئەوروپا دوو هێزی دوور نەبوون لەوەی كە لە روسیا و چین دەگوزەرا. ئەمریكا داوای لە ئەڵمانیا كرد بڕی پێنج ملیار دۆلار قەرز بداتە یەكێتی سۆڤیەت، بەڵام ئەڵمانیا رەتیكردەوە و رازیی نەبوو. چین كەوتە سەر رێگایەكی سەرچڵ و چاونەترسانە، نەچووە ژێر باری هەموو پێشنیار و داواكارییەكانی خۆرئاواوە و هەروەها نەیشچووە بەركەوتن و ململانێ‌ لەگەڵیاندا، لەگەڵ ئەوەیشدا بەهەندێك لە یارمەتییەكانی خۆرئاوا رازیی بوو.
 
بەڵام بۆچی گۆرباچۆڤ نەبووە دنگ هسیاو بینگ-ی روسیا؟ چونكە ئەو شارەزایی و ئەزموونە سیاسییەی نەبوو كە دینگ تێیدا ژیابوو. هەروەها پەیوەندیی لەگەڵ سوپای سۆڤیەتدا توندوتۆڵ نەكرد و زانین و زانیاری و ناسینی بەرامبەر میكانیزمی سیاسەتی ئەوروپای خۆرئاوا و ئەمریكا سنوورداربوو. بەمجۆرە (چیرۆكی دووشار)ی نێوان روسیا و چین دووبارە بووەوە وەك ئەوەی رۆژانێك لە نێوان پاریس و لەندەن-دا هەبوو. وەك چۆن دوو ئەزموونە فرەنسی و بریتانی-یەكە لە سەردەمی گۆڕانكاریدا، پێچكردنەوە و بادانەوەیەكی سەرەكیی بوو لە ئاراستەوەرگرتنی رێڕەوی بزووتنەوەی جیهانیی بەرەو پیشەسازیی سەردەمی نوێ‌، وەرچەرخانەكانی روسیا و چین-یش سەرەتایەك بوون بۆ قۆناغێكی تازە لە كایە سیاسی و ئابوری و هاوسەنگیە ستراتیژییە سەربازییە نێودەوڵەتییە تازەكەدا.
 
سەرەڕای جیاوازیی ئەنجامەكان لە هەردوو وڵاتی چین و روسیا، بەڵام هەردووكیان بەشداربوون لە دروستكردن و داكوتانی بزمارە گەورەكەی سەر تابووتی شیوعیەت و هەژموونی سەرمایەداریی بەسەر ئابورییەوە. رۆڵی سەندیكاكان لە جیهاندا پاشەكشەیان كرد و خاتوونی سەرەك وەزیرانی بریتانیا سەركەوتوو و زاڵ بوو لە شەڕەكەی لەگەڵ كرێكارانی هێڵی ئاسنین-دا. رۆڵی سەندیكاكان لە ئیتاڵیا-یش لەدوای راماڵینی حزبی شیوعی، كەوتە پاشەكشە. سەروەری و دەسەڵاتی سەرمایە لە چەندین دەوڵەتی خۆرئاوادا بەسەر دیموكراتیدا زاڵ بوو. 

ئەمڕۆ جیهان ئاوس و دووگیانە و وەرچەرخانی گەورەی لە هەناودا هەڵگرتووە. ئەمریكای ترەمپ بە هەڵگەڕانەوەیەكی نوێ‌ و گەورە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا دادەنرێت، لەگەڵ چین و ئەوروپا و روسیا و ئەمریكای لاتین-یشدا. 

چین-ی زەبەلاحی ئابوریی، دوای ساڵانێك لە تاساویی ناوخۆی، كەتووەتە جموجۆڵی نێودەوڵەتیی لە رووی ئابوری و سیاسی و تەنانەت سەربازی-یشەوە. روسیا لە دەروازەكانی قەیرانەكەی سوریاوە و بە هێزێكی تازەوە، چووەتەوە ناو دیمەنە نێودەوڵەتییەكە. دۆناڵد ترەمپ-ی سەرۆكی ئەمریكا سیاسەتی "سزا خەلـلاق/خوڵقێنەرەكان"ی داهێناوە، ئایا ئەم سیاسەتە دەبێتە گێڕانەوەی بەرهەمەكانی تیۆرە ئابورییەكەی جۆزێڤ شۆمپێتەر "داڕووخانی خوڵقێنەرانە"؟. ئەی لە ساڵانی داهاتوودا پێگەی سیاسی و سەربازیی هندستان لە كوێدا دەبێت؟ 

شیوعیەت راماڵدرا و جەنگی سارد بارێكی قورسی دانا، یەكێتیی ئەوروپایش لەسەر لێواری لێكترازان و رەنگە كەوتن و رووخاندایە. ئەی دەبێت ئەوەی لەم دووگیانبوونە دەكەوێتەوە و لەدایكدەبێت و سیستمی نوێی نێودەوڵەتیی بەرجەستە دەكات، چی بێت؟ پرسیارێكە و رەنگە وەڵامدانەوەی هێندە دوور نەبێت.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure