كه‌ى وشه‌ى SEXISM ته‌رجه‌مه‌ ده‌كه‌ین؟!

بۆچوون / بیروڕا :: 18/10/2018

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
(راسته‌ ژنه‌ به‌ڵام له‌ 100 پیاو باشتره‌). (گوێ به‌ قسه‌ى ژنان مه‌ده‌). (ئه‌ى ئافه‌رین.. ئه‌ڵێى پیاوى). (به‌زاتى خوا په‌چه‌ت پێده‌پۆشم و وه‌ك ژن له‌ماڵه‌وه‌ داتده‌نیشێنم)...

ئه‌مانه‌ چه‌ند نموونه‌یه‌كى ده‌ربڕین و ده‌سته‌واژه‌ى ئاسایین كه‌ زۆر جار له‌ قسه‌ى رۆژانه‌ماندا ده‌یانڵێین و له‌ ناو خه‌ڵكیدا ده‌یانبیستین و له‌ زنجیره‌ و دراما ته‌له‌فزیۆنیه‌كاندا ده‌یانبینین و گوێمان لێیان ده‌بێت كه‌ زۆرجار مایه‌ى ناڕه‌زایى نین ئه‌گه‌رچى رقێكى پڕ له‌ داخ-یان تێدایه‌ به‌رامبه‌ر ژن، به‌و مانایه‌ى كه‌ نموونه‌ى ترسنۆكى و بێتواناییه‌ و ده‌رخستنى پیاو-یشه‌ وه‌ك نموونه‌ى به‌هێزى و خۆڕاگرى و ئازایه‌تى. قسه‌گه‌لى له‌م جۆرانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى خۆرئاواییدا ره‌تده‌كرێنه‌وه‌ و به‌ وشه‌ى SEXISM داده‌نرێن كه‌ ماناى "بڕوابوون یان ده‌ربڕین یان ره‌فتارێكن له‌سه‌ر بنه‌ماى جیاكارى و هه‌ڵاوێریى ره‌گه‌ز و ده‌بنه‌ هۆى جیاوازیى له‌ مافه‌كان و توانا مرۆییه‌كاندا".

هێشتا ئه‌م زاراوه‌یه‌مان بۆ عه‌ره‌بى ته‌رجه‌مه‌ نه‌كردووه‌، چونكه‌، زۆر به‌ سانایى، ئێمه‌ به‌رده‌وام سووكایه‌تى به‌ژن ده‌كه‌ین و هیچ عه‌یب و شه‌رمێكیش له‌ به‌سووك ته‌ماشاكردنیاندا نابینین. بڕۆ مێژووى عه‌ره‌به‌ بخوێنه‌وه‌ ژماره‌یه‌كى بێشوومار له‌ سووكایه‌تیكرن به‌ ژن-ى تێدا ده‌بینیت. ئه‌وه‌تا كاتێك دوا پاشاكانى ئه‌نده‌لوس (ئه‌بو عه‌بدوڵـڵا محه‌مه‌دى دوانزه‌یه‌م) ده‌ركرا، بۆ دواجار كه‌ ته‌ماشاى غه‌رناته‌-ى شاره‌كه‌ى خۆیى كرد و گریا، له‌و كاته‌دا دایكى پێیوت: وه‌ك ژن بۆ پاشایه‌تییه‌ك بگرى كه‌ نه‌تتوانى وه‌ك پیاو دروستى بكه‌یت.
 

جارێكى تر كلتووره‌كه‌مان وێناى پیاوێكى ئازامان بۆ ده‌كێشێت كه‌ توانیویه‌تى نیشتمان بپارێزێت، له‌ هه‌مانكاتدا وێناى ژنێكى بێتواناى ناكه‌س-مان بۆ ده‌چه‌سپێنێت كه‌ هیچى له‌ده‌ستنایه‌ت بێجگه‌ له‌ گریان. له‌سه‌رده‌مه‌ كۆنه‌كاندا هه‌موو جیهان رق و بێزى له‌ ژن هاتووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام جیهانى پێشكه‌وتوو و شارستانى به‌ته‌واوه‌تى له‌م تێڕوانینه‌ نزم و خوارتر ته‌ماشاكردنه‌ى ژن رزگارى بوو كه‌چى هێشتا ئێمه‌ له‌ جیهانى عه‌ره‌بییدا پێوه‌ى گیرۆده‌ین. 

بێزاندن و رقبوونه‌وه‌مان له‌ ژن، هه‌روه‌ها بۆ كه‌له‌پوورى ئایینیشمان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ چونكه‌ راى زۆرینه‌ى فوقه‌هاكان له‌ ئیسلامدا وایه‌ كه‌ كچى پێگه‌یشتوو ناتوانێت خۆى خۆى به‌ هاوسه‌رگیریى بدات به‌ڵكو پێویستى به‌ له‌برییه‌كى پیاوه‌ تا به‌ شووى بدات. هه‌روه‌ك گه‌واهیدانى ژن له‌به‌رده‌م دادوه‌ر و بۆ گێڕانه‌وه‌ و گه‌واهیى تاوان نابێت. خۆ ئه‌گه‌ر گه‌واهیى له‌ ژنێك وه‌ربگیرێت ئه‌وا ده‌بێت ژنێكى تریش له‌گه‌ڵیدا گه‌واهى بدات. فوقه‌هاكان ئه‌م حوكمانه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ كه‌ ژن ده‌ماره‌كانى لاوازه‌ و كه‌م ئه‌قڵه‌، ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ هۆى ئه‌وه‌ى تووشى شڵه‌ژان و له‌بیرچوونه‌وه‌ ببێت، بۆیه‌ هه‌رده‌بێت گه‌واهیى دوو ژن پێكه‌وه‌ وه‌ربگیرێن.
  
راسته‌ ئیسلام مافى زۆرى به‌ ژن داوه‌، به‌ڵام به‌ پێوه‌رى سه‌رده‌مه‌ كۆنه‌كان. له‌م سه‌رده‌مه‌ى ئێستاماندا زۆربه‌ى حوكمه‌ فیقهییه‌كان (نه‌ك خودى ئایین) بۆ ژن زاڵمانه‌ و سته‌مكارانه‌ن. مایه‌ى پووچێتیه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ى بیستویه‌ك-دا باس له‌وه‌ بكرێت ئاخۆ مافى ژن و پیاو له‌ تواناكاندا وه‌ك یه‌كن یان نا. هێنده‌ به‌سه‌ ئه‌وه‌ بیربێنینه‌وه‌ كه‌ به‌هێزترین كه‌سێتیى سیاسیى ئه‌وروپا ئێستا خاتوو ئه‌نگێلا مێركل-ى راوێژكارى ئه‌ڵمانیا-یه‌. بریتانیا له‌ جه‌نگى ساڵى 1982 ى فۆكلاند-دا به‌ سه‌ركردایه‌تى خاتوو مارگرێت تاچه‌ر، ئه‌رژه‌نتین-ى زۆر به‌خراپى تێكشكاند كه‌ ئه‌و كاته‌ ژه‌نراڵگه‌لێك سه‌ركردایه‌تى ده‌كرد هیچ گومانێك له‌ پیاو-ه‌تى و نێرینه‌-یه‌تیاندا نه‌بووه‌.
پێوه‌رى رێزگرتنمان له‌ ژن له‌ تێڕوانینماندایه‌ بۆى. ئایا وایده‌بینین كه‌ ژن مرۆڤێكى ته‌واوى  مێیینه‌یه‌ وه‌ك چۆن پیاو مرۆڤێكى ته‌واوى نێرینه‌یه‌؟ ئایا كچه‌كانمان وا فێر و په‌روه‌رده‌ ده‌كه‌ین كه‌ كارى له‌پێشینه‌ى ژیان خوێندن و كاره‌، یان وا ته‌ڵقینیان ده‌ده‌ین كه‌ گرنگترین شت له‌ دنیادا دۆزینه‌وه‌ى زاوایه‌كى گونجاوه‌؟. ئه‌و گوشارانه‌ى له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌ و خێزانه‌وه‌ رووبه‌ڕووى كچێكى ته‌مه‌ن سى ساڵه‌ى عه‌ره‌ب ده‌بێته‌وه‌ كه‌ هاوسه‌رگیریى نه‌كردبێت، ئه‌و تێڕوانینه‌ خراپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ى ده‌رباره‌ى ژنى جیابووه‌وه‌ له‌ مێرده‌كه‌ى هه‌مانه‌ كه‌  وایده‌بینین ژنێكى سه‌رنه‌كه‌وتوو و ئاسان خۆبه‌ده‌سته‌وه‌ده‌ره‌، به‌ گه‌وره‌بینینى وێنه‌ى بێوه‌ژنێك له‌ زیهنى خۆماندا كه‌ ده‌ستبه‌ردارى پێداویستیه‌كانى خۆى ده‌بێت و خۆى بۆ به‌خێو و په‌روه‌رده‌كردنى منداڵه‌كانى ته‌رخان ده‌كات، هه‌موو ئه‌م دیاردانه‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ هێشتا دوورین له‌وه‌ى وه‌ك مرۆڤێكى ته‌واو له‌ توانا و مافه‌كانیدا رێزى ژن بگرین.  

له‌ كۆتایى سه‌ده‌ى نۆزده‌-وه‌ ژنى عه‌ره‌ب تێده‌كۆشێت له‌پێناو رزگاربوونى له‌ كۆتوبه‌ندى دواكه‌وتوویى، تا له‌ میسردا مافه‌كانى خۆیى له‌ خوێندن و كاركردن و ده‌نگدان به‌ده‌ستهێنا. ژنى میسر، له‌ ئاهه‌نگێكدا كه‌ سه‌عد زه‌غلول-ى سه‌ركرده‌ ئاماده‌ى بوو و تێیدا وته‌یه‌كى پێشكه‌ش كرد و جه‌ختى له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ میسر رزگارى نابێت به‌بێ رزگاربوونى ژنانى میسر، ژنى میسر په‌چه‌ و رووپۆشى توركیى له‌ خۆى داماڵى و ئیتر له‌ ساڵى 1933یشدا هه‌موو میسر  به‌ ئاهه‌نگ و خۆشیى خۆشحاڵیى خۆى ده‌ربڕى بۆ لوتفیه‌ ئه‌لنادى-ى یه‌كه‌م ژنه‌ فڕۆكه‌وان له‌ میسر و ئه‌فریقادا.

له‌ ساڵى 1952 دا عه‌سكه‌رییه‌كان ده‌ستیان گرت به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتدا له‌ میسر و هه‌مان شت له‌ چه‌ندین وڵاتانى عه‌ره‌بى روویدا. داگیركاریى بیانى كۆتاییهات و داگیركاریى نیشتمانى له‌ڕێى دیكتاتۆریه‌ته‌وه‌ (پاشایى بووبن یان سه‌ربازى) جێى گرته‌وه‌. ئینجا له‌ ده‌ره‌نجامى جه‌نگى ئۆكتۆبه‌ر، له‌ حه‌فتاكاندا نرخى نه‌وت به‌رزبووه‌وه‌ و ئه‌مه‌یش هێزێكى گه‌وره‌ى ئابوریى فه‌راهه‌مكرد بۆ رژێمه‌كانى كه‌نداو كه‌ پێكهێنراوى هاوپه‌یمانێتیه‌كانى نێوان ده‌سه‌ڵاتداران و شێخه‌ وه‌هابیه‌كان بوون. ملیۆنه‌ها دۆلار بۆ بره‌ودان به‌ بیرى وه‌هابیه‌ت خه‌رجكرا، ئه‌و بیره‌ى كه‌ به‌لایه‌وه‌ ژن سه‌رچاوه‌یه‌كه‌ بۆ گوناهـ و گومڕایى و له‌رێگه‌لادان و ئامرازێكه‌ بۆ چێژى سێكسى و ئامێرێكه‌ بۆ منداڵبوون و خزمه‌تكارێكى ماڵه‌مێرده‌. ئیدى هه‌ر ئه‌ركێكى ترى بێجگه‌ له‌وانه‌ هه‌بێت، بێ سوود و بێ بایه‌خه‌.
 
ئایا ده‌كرێت ژن له‌ نیشتمانێكدا ئازاد بێت كه‌ خودى وڵاته‌كه‌ له‌ ژێر سته‌م و چه‌وساندنه‌وه‌دا بێت؟ ده‌بێت جیاوازیى بكه‌ین له‌ نێوان ئه‌و ئازادییه‌ راسته‌قینه‌یه‌ى ژن كه‌ هاوشانى رابوون و هه‌ستانه‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ئازادییه‌ رووكه‌شه‌ى ژن-دا كه‌ وه‌ك رێكارێكى ده‌سه‌ڵات دیكتاتۆر ده‌یكات بۆ رتووشكردنى رووى سه‌ركوتكه‌ر و داپۆڵسێنه‌رانه‌ى رژێمه‌كه‌ی بێ ئه‌وه‌ى ببێته‌ هۆى هیچ گۆڕانكارییه‌كى راسته‌قینه‌ له‌ كلتورى كۆنه‌په‌رستانه‌ى باو و په‌یڕه‌وكراودا.

جێنشینى سعودیه‌ چه‌ند بڕیارێكى ده‌ركردووه‌ كه‌ هه‌ندێك ماف بۆ ژنان دیاریى ده‌كه‌ن و جۆرێك له‌ كرانه‌وه‌یان تێدایه‌، به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا رێوشوێنه‌كانى داپڵۆسین و سه‌ركوتكردنى له‌ دژى نه‌یاره‌كانى توندتر كردووه‌ته‌وه‌ و به‌ ناپاك/خائین تۆمه‌تبارى كردوون و له‌ زیندانه‌كانى توندكردوون. ئه‌مانه‌ ژماره‌ك ژنى تێكۆشه‌رى سعودى-یشیان تێدایه‌ له‌وانه‌ى كه‌ چه‌ندین گرێیه‌ داواى مافه‌كانى ژن ده‌كه‌ن. هه‌مان شت له‌ میسر-یش روویداوه‌، سیسى كه‌ سه‌ركوتكارییه‌كى بێ وێنه‌ له‌ دژى نه‌یاره‌كانى په‌یڕه‌و ده‌كات، چه‌ندین پۆستى داوه‌ به‌ ژنان بۆئه‌وه‌ى خۆى وه‌ك رۆشنگه‌رێك ده‌ربخات. 
ناكرێت له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كى سه‌ركوتكراودا ته‌نیا ژنان ئازاد بن. ناكرێت دۆزى ژن له‌ دۆزه‌كانى ترى ئازادى و مافه‌كانى مرۆڤ داببڕین. خه‌بات و تێكۆشانى راسته‌قینه‌ بۆ رزگاركردنى ژنان هه‌رگیز له‌ خه‌بات و تێكۆشان بۆ رزگاركردنى گه‌ل له‌ سته‌م و چه‌وساندنه‌وه‌ دانابڕێت و جیاناكرێته‌وه‌.
 سه‌رچاوه‌: DW


created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە