تیرۆركردنه‌ سیاسیه‌كان.. ئاراسته‌ى مێژوو ده‌گۆڕن؟

بۆچوون / بیروڕا :: 29/09/2018

سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید


ئه‌م كتێبه‌ خۆش و به‌سووده‌ ده‌كرێت وه‌ك رۆمانێكى پۆلیسیى تامه‌زرۆ بخوێنرێته‌وه‌. كتێبه‌كه‌ دانراوى دوو توێژه‌رى به‌ناوبانگى فره‌نساییه‌، یه‌كه‌میان جان لاكۆتێر-ى خاوه‌نى كتێبه‌ زانراوه‌كانه‌ ده‌رباره‌ى جیهانى عه‌ره‌بى به‌ مه‌غریب و مه‌شریقیه‌وه‌، به‌تایبه‌تى میسر. به‌ڵام دووه‌میان جان كلود غیبۆ-ى قاڵبووى بوارى فه‌لسه‌فه‌ و پسپۆرى ره‌خنه‌ى نوێگه‌ریى فره‌نساییه‌ به‌ هه‌موو به‌دبه‌ختى و توندڕه‌وییه‌كانیه‌وه‌، بێئه‌وه‌ى لایه‌نه‌ ئه‌رێنیه‌كانى له‌بیر بكات. 

راسته‌ كتێبه‌كه‌ به‌هاوبه‌شى نووسراوه‌، به‌ڵام به‌دوو قه‌ڵه‌مى ته‌واو له‌یه‌كجیا، نه‌ك پێكه‌وه‌. هه‌ر یه‌كه‌یان راسپێردراوه‌ بۆ نووسینى چه‌ند به‌شێك به‌ وردییه‌كى جیاواز له‌و به‌شانه‌ى كه‌ ئه‌ویتریان نووسیوویه‌تى. بۆ نموونه‌: جان لاكۆتێر ئه‌و به‌شانه‌ى نووسیون كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ تیرۆركردنى هه‌ر یه‌ك له‌ جۆن كه‌نه‌دى و رۆبێرت كه‌نه‌دى-ى براى و ئه‌نوه‌ر سادات و ئۆلۆف پاڵمه‌ و محه‌مه‌د بوزیاف و ئیسحاق رابین و ره‌فیق حه‌ریرى. به‌ڵام جان كلود غیبۆ ئه‌و به‌شانه‌ى نه‌خشاندووه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییان هه‌یه‌ به‌ تیرۆركردنى بێنه‌زیر بۆتۆ و مارتن لۆسه‌ر كینگ و ئه‌لدۆ مۆرۆ و ئه‌ندێرا غاندى و به‌شیر جه‌میل و ئه‌وانیتر. ناونیشانى كتێبه‌كه‌یش به‌مجۆره‌یه‌ "ئایا له‌پێناوى هیچدا مردن؟ نیوسه‌ده‌ له‌ تیرۆرى سیاسى".
 
له‌ پێشه‌كیى كتێبه‌كه‌دا، هه‌ردوو نووسه‌ر مه‌به‌سته‌كانى خۆیان باس ده‌كه‌ن و ده‌نووسن: ئه‌وه‌ى لێره‌دا ده‌مانه‌وێت روونى بكه‌ینه‌وه‌ ته‌نیا هه‌ر هۆكارى تیرۆركردن و هه‌لومه‌رجه‌كه‌ى و ورده‌كارییه‌كانى نییه‌ و به‌س، به‌ڵكو به‌ پله‌ى یه‌كه‌م كاریگه‌رى و ره‌نگدانه‌وه‌یه‌تى له‌سه‌ر سیاسه‌تى ناوخۆیى و هه‌روه‌ها جیهانى-یش. چونكه‌ ئامانجى هه‌ر كرده‌وه‌یه‌كى تیرۆركردنى كه‌سێتیه‌كى دیاریكراوى سیاسى، ئه‌نجامدانى گۆڕانكاریى یاخود راستكردنه‌وه‌ى سیاسه‌تى باو و په‌یڕه‌وكراوه‌، ئه‌گه‌رنا بكوژه‌كانیان ئه‌و كاره‌یان ئه‌نجام نه‌ده‌دا و نه‌یانده‌كوشتن. با ئه‌م پرسیاره‌ بكه‌ین: ئه‌و گولـله‌ بكوژانه‌ى دالاس تا چ ئاستێك بوونه‌ هۆى گۆڕینى سیاسه‌تى ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان و ئینجایش مێژووى هه‌موو جیهان؟ هه‌مان پرسیار ده‌كرێت ده‌رباره‌ى ئه‌و فیشه‌ك-انه‌ى بوونه‌ هۆى گیانله‌ده‌ستدانى فه‌رمانده‌ى تێكۆشه‌ر و هه‌ڵكه‌وتوو مارتن لۆسه‌ر كینگ، دواى چوار ساڵ له‌ رووداوه‌كه‌. به‌هه‌مانشێوه‌ ده‌رباره‌ى سه‌رۆك سادات-یش به‌ده‌ستى توندڕه‌وه‌ ئیسلامیه‌كان.

با لێره‌دا ئیستێك بكه‌ین ئه‌گه‌ر بۆ ساتێكیش بێت، له‌و به‌شه‌دا كه‌ جان كلود غیبۆ به‌ ناونیشانى "مارتن لۆسه‌ر كینگ: مه‌رگى خه‌وبینێكى مه‌زن و سه‌ركه‌وتنى" نووسیویه‌تى، پێیوایه‌ دواى ته‌نیا چل ساڵ، مارتن لۆسه‌ر كینگ به‌سه‌ر جه‌لاده‌كانى یاخود به‌سه‌ر بكوژه‌كانیدا سه‌ركه‌وت، چۆن؟ به‌وه‌ى كاتێك له‌ ساڵى 2008 دا ئه‌مریكا یه‌كه‌م سه‌رۆكى ره‌شپێستى له‌ مێژووى خۆیدا هه‌ڵبژارد. ئه‌و سه‌ركرده‌ مه‌زنه‌ ره‌شپێسته‌ى كه‌ ساڵى 1968 كه‌وته‌ به‌ر گولـله‌ى رقى كوێرانه‌ى ره‌گه‌زپه‌رستى، راسته‌وخۆ بووه‌ هۆى هه‌ڵبژاردنى باراك ئۆباما له‌ ساڵى 2008 دا. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌یان نه‌بوایه‌ ئه‌مه‌یشیان نه‌ده‌بوو. ئه‌گه‌ر خه‌بات و تێكۆشانه‌كانى مارتن لۆسه‌ر كینگ نه‌بوایه‌ ملیۆنه‌ها ره‌شپێست مافه‌ مه‌ده‌نى و كۆمه‌ڵایه‌تى و ته‌ندروستى و په‌روه‌رده‌یى و له‌كۆتاییشدا سیاسییه‌كانیان به‌ده‌ستنه‌ده‌هێنا. هیچ شتێكى مه‌زن له‌ مێژوودا به‌بێ خه‌بات و تێكۆشان و قوربانیدان به‌دینایه‌ت. ئه‌مه‌ فه‌لسه‌فه‌ى مێژووه‌، من واى تێیده‌گه‌م و بڕوام پێیه‌تى. ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ شتێك ده‌ڵێت به‌ ماناى: راسته‌ سته‌م و زۆرداریى له‌ جیهاندا هه‌یه‌. راسته‌ هه‌ندێك جار ئه‌وه‌نده‌ زۆر و قورسه‌ كه‌ بێئومێد ده‌بیت له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى یاخود بووێریى ئه‌وه‌ت نابێت رووبه‌ڕووى ببیته‌وه‌، به‌ڵان پیاوه‌ مه‌زنه‌كان، له‌ نموونه‌ى مارتن لۆسه‌ر كینگ، له‌ به‌زه‌یى خوا نائومێد نابن و ده‌سته‌مۆ دانانیشن. چونكه‌ له‌ دڵى ئه‌واندا باوه‌ڕێكى وه‌ك كێو خۆڕاگر هه‌یه‌ و ئه‌مه‌یش هانیان ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ى قوربانیى به‌ هه‌موو شتێك بده‌ن و ته‌نانه‌ت ژیانى خۆیشیان ببه‌خشن له‌پێناو راستى و ره‌وایى و دادپه‌روه‌ریدا.

له‌به‌ر ئه‌مه‌ پێویسته‌ هه‌موو ره‌شپێستێك سوپاسى بكات. ده‌بێت كڕنۆش به‌رن بۆ لاشه‌ خوێناویه‌كه‌ى رۆژى 4ى نیسانى ساڵى 1968ى ژێر گولـله‌ى غه‌در و ناهه‌قى. ئه‌و به‌گیانى خۆى قوربانییدا له‌پێناو كه‌سانى تردا، له‌پێناو ئه‌و كه‌سانه‌دا كه‌ له‌به‌ر ره‌نگى ره‌شى قژیان یان پێست و رووخساریان، سته‌میان لێده‌كرا و سووكایه‌تیان پێده‌كرا. یه‌كێكیان له‌ پاریس پێیوتم: براكه‌م، من ره‌نگم ره‌شه‌ به‌ڵام رۆحم ره‌ش نییه‌! رۆح نه‌ سپییه‌ و نه‌ ره‌ش. به‌م قسه‌یه‌ى سه‌رسام بووم و سه‌رم سوڕما.

ئینجا با بچینه‌ سه‌ر چیرۆكى تیرۆركردنه‌كه‌ى سه‌رۆك ئه‌نوه‌ر سادات. ئایا ئه‌و تاوانه‌ ره‌وتى مێژووى عه‌ره‌ب و جیهانى گۆڕیى؟ هه‌رگیز نه‌خێر. چونكه‌ رێككه‌وتننامه‌ى كامپ-ده‌یڤید تا ئه‌م ساته‌یش به‌ركاره‌. ئاشكرا كابرا به‌هۆى واژۆكردنه‌كه‌یه‌وه‌ كوژرا و خه‌ڵتانى خوێنكرا، به‌ڵام ئه‌وه‌ى رێڕه‌وى مێژووى گۆڕى سه‌ركێشیه‌كانى خودى سادات و رۆیشتنى بوو بۆ كنێستى ئیسرائیلى و پێشكه‌شكردنى وته‌ مێژووییه‌كه‌ى بوو له‌وێوه‌، به‌ به‌رچاوى ئه‌و جیهانه‌وه‌ كه‌ هه‌ناسه‌ى له‌خۆى بڕیبوو و بڕواى به‌وه‌ نه‌ده‌كرد كه‌ ده‌گوزه‌را. ئه‌م رووداوه‌ بوو كه‌ ئه‌نوه‌ر ساداتى كوشت. هه‌ر له‌و ساته‌وه‌ وه‌ك نیوه‌ مردوویه‌كى لێهاتبوو. ئه‌و ژیانى خۆیى كرده‌ قوربانى ئه‌و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ شێتانه‌ییه‌ى كه‌ بووه‌ هۆى پێچكردنه‌وه‌یه‌كى گه‌وره‌ له‌ مێژووى ناوچه‌كه‌دا. ئێمه‌ چ به‌ هه‌ڵه‌ یان به‌ راست حوكمى له‌سه‌ر بده‌ین هیچ له‌ مسه‌له‌كه‌ ناگۆڕێت. سادات چووه‌ مێژووه‌وه‌ چونكه‌ گه‌وره‌ترین قه‌ده‌غه‌كراوه‌كانى مێژووى به‌زاند. پێشێلكردنى قه‌ده‌غه‌كراوه‌كان  یان (موحه‌ڕه‌ماته‌ مه‌زنه‌كان)یش، به‌ زۆریى باجه‌كه‌ى خوێن یان فرمێسكه‌. ئه‌مه‌ هه‌روه‌ها یه‌كێكه‌ له‌ یاساكانى فه‌لسه‌فه‌ى مێژوویش. به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان ده‌كرێت بگوترێت، كه‌ سادات به‌و كرده‌وه‌ غافڵگیر و ترسناكه‌ى كون و كه‌له‌به‌رێكى كرده‌ دیوارى هه‌ڵچنراوى مێژووى عه‌ره‌بییه‌وه‌. چۆن وێراى بیكات؟ چۆن خۆى فڕێدایه‌ باوه‌شى نادیارییه‌وه‌؟ چۆن وێراى ئه‌و دیواره‌ سایكۆلۆژیه‌ قورسه‌ بڕووخێنێت كه‌ عه‌ره‌ب و جووله‌كه‌ له‌یه‌كتر جیا ده‌كاته‌وه‌؟. كه‌یركیگارد-ى فه‌یله‌سوف ئه‌م گوزارشته‌ جوانه‌ى هه‌یه‌: چركه‌ساتى یه‌كلاكردنه‌وه‌ى بڕیار چركه‌ساتێكى شێتانه‌یه‌! به‌ڵام باجه‌كه‌ى هه‌موان ده‌یده‌ن. 

شرۆڤه‌یه‌كى تریش هه‌یه‌ ده‌ڵێت: ره‌نگه‌ سادات له‌ كه‌سێتیه‌ مه‌زنه‌ قاره‌مانێتیه‌كه‌ى جه‌مال عه‌بدولناسر-ه‌وه‌ تووشى گرێ بووبێت، هه‌روایش بوو. بۆ ئه‌وه‌یش كه‌ له‌و حاڵه‌ته‌ ئاڵۆزه‌ و له‌ سایه‌ و له‌ژێر پاڵتۆكه‌ى ئه‌و ده‌ربچێت، هه‌رده‌بوو كارێكى وا بكات كه‌ عه‌قڵ بڕواى پێنه‌كات. 
ئه‌وه‌ى نه‌كردایه‌ له‌ژێر پاڵتۆكه‌ى جه‌مال عه‌بدولناسر رزگاریى نه‌ده‌بوو. واینه‌كردایه‌ به‌ سه‌رۆكێكى بچووك یان ده‌توانم بڵێم كورته‌بنه‌ ده‌مایه‌وه‌، به‌راورد به‌ سه‌رۆكه‌كه‌ى نه‌ته‌وه‌ى عه‌ره‌ب. ته‌نانه‌ت دواى ئه‌وه‌یش كه‌ مه‌ترسیدارترین جۆره‌كانى قه‌ده‌غه‌كراوه‌كانى به‌زاند به‌ڵام هه‌ر نه‌گه‌یشته‌وه‌ به‌ به‌ژنى جه‌مال عه‌بدولناسر، به‌ڵام له‌وه‌دا چووه‌ هاوشانى و خه‌ریك بوو تێیشیپه‌ڕێنێت كه‌ بووه‌ سه‌رۆكێكى راسته‌قینه‌ و توانیى ترسناكترین بڕیار بدات له‌ مێژووى سیاسیى میسر و عه‌ره‌ب-یشدا. كه‌واته‌ چووه‌ مێژووه‌وه‌، به‌ڵام چۆن چوونێك! ده‌ڵێن له‌ ناشیرینترین ده‌رگاكانیه‌وه‌ چووه‌ ناو مێژووه‌وه‌، ره‌نگه‌ وابێت، به‌ڵام چوو. تا ئێستایش سیاسه‌تى عه‌ره‌ب له‌و رێبازه‌ ده‌رنه‌چووه‌ كه‌ ئه‌و دایناوه‌ و شوێنیكه‌وتووه‌ و كاریگه‌ربووه‌.

ئینجا مۆڵه‌تم بده‌ن تا بچمه‌ سه‌ر چیرۆكێكى تر كه‌ وه‌ك بوومه‌له‌رزه‌یه‌ك جیهانى هه‌ژاند. مه‌به‌ستم تیرۆركردنه‌كه‌ى سه‌ركرده‌ى ئیتاڵى و پزیشكى خۆشه‌ویست ئه‌لدۆ مۆرۆ-یه‌. جان كلود غیبۆ-ى فه‌یله‌سوف پێیوایه‌ كه‌ ئه‌لدۆ مۆرۆ سه‌ركرده‌یه‌كى مێژوویى پێشكه‌وتووخوازى دیموكرات مه‌سیحییه‌كانى ئیتاڵیا بوو، یه‌كێك بوو له‌و كه‌سێتیانه‌ى كه‌ له‌ دواى دووه‌مین جه‌نگى جیهانییه‌وه‌ زۆرترین بایه‌خ و گرنگیى له‌ ئه‌وروپادا هه‌بوو، زۆرترین رێز و پێزانینى بۆ ده‌رده‌بڕدرا. ئه‌و پێش رفاندنى، له‌ قۆناغى گه‌یشتنه‌ چاره‌سه‌رى مێژوویى نێوان حزبى دیموكرات مه‌سیحى و حزبى شیوعى-دا بوو. رفاندنه‌كه‌ى رووداوێكى یه‌كجار مه‌ترسیدارى مێژووى سیاسیى ئیتاڵیا بوو. ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ به‌ره‌و ئه‌وه‌ بوو كه‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژووى ئیتاڵیادا چه‌ند وه‌زیرێكى شیوعى بچنه‌ حكومه‌ته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و ده‌ستپێشخه‌رییه‌ كه‌ خۆى كردى و خۆیشى به‌رپرسیارێتیه‌كه‌ى له‌ئه‌ستۆگرت، له‌ گه‌رمه‌ى جه‌نگى سارد-دا بوو، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى زۆر نیگه‌ران كرد. له‌وه‌یش مه‌ترسیدارتر ئه‌وه‌بوو كه‌ هه‌واڵگریى ناوه‌ندى ئه‌مریكاى زیاتر هه‌راسان كرد. نابێت لێره‌دا ناڕه‌زایى و دژایه‌تى توندى پاپا پۆڵسى شه‌شه‌م-یش له‌بیر بكه‌ین. به‌مه‌یش رووبه‌ڕووى دوو زلهێزترین هێزى جیهانى وه‌ستایه‌وه‌: ئه‌مریكا و ڤاتیكان. له‌و ساته‌وه‌ ئیتر چاره‌نووسى ئه‌و كه‌وته‌ ناوده‌ستى دێو-ه‌وه‌ و گورزیكى له‌خۆى گه‌وره‌ترى وه‌شاند و هه‌موو هێڵه‌ سووره‌كانى به‌زاند. باجێكى قورسیشى دا. هێنرى كێسنجه‌ر (خاوه‌نى خه‌ڵاتى نۆبڵى ئاشتى!) زیاد له‌ جارێك هه‌ڕه‌شه‌ى ئه‌وه‌ى لیكرد كه‌ له‌ شیوعیه‌كان نزیك نه‌بێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و ده‌ستبه‌رداریان نه‌بوو.

رفاندنه‌كه‌ى ئه‌لدۆ مۆرۆ 55 رۆژ درێژه‌ى كێشا، به‌ته‌واوه‌تى له‌ 16ى ئازارى 1978 ه‌وه‌ هه‌تا 9ى ئایارى 1978. به‌درێژایى نزیكه‌ى سێ مانگ میدیا گه‌وره‌كانى جیهانى به‌خۆیه‌وه‌ سه‌رقاڵكرد، ئینجایش كرایه‌ زنجیره‌ى به‌شبه‌شى رۆژانه‌ى ته‌له‌فزیۆنى. هه‌موو جیهان كه‌وته‌ هه‌له‌كه‌سه‌ما به‌دواى هه‌واڵه‌كان و دوا گۆڕانكارى و پێشهات و ده‌ره‌نجامه‌كانى رووداوه‌كه‌وه‌ وه‌ك جۆره‌ تراژیدیایه‌ك له‌ڕێى كوشتنێكى تاوانكاریى قێزه‌ونه‌وه‌. ئه‌ى ئه‌نجامى كرده‌وه‌كه‌ چى بوو؟ ئامانجى كرده‌وه‌ى تیرۆركردنى كه‌سێتیه‌ گه‌وره‌كان، وه‌ك وتمان، روودانى گۆڕانكارییه‌كى دیاریكراوه‌ له‌ سیاسه‌تى جیهانیدا. له‌ڕاستیدا، تیرۆركردنى ئه‌لدۆ مۆرۆ به‌رهه‌مى خۆى هه‌بوو، ئه‌گه‌ر گوزارشته‌كه‌ ره‌وا بێت، چونكه‌ "چاره‌سه‌ره‌ مێژوویه‌كه‌" كه‌ ده‌یویست له‌گه‌ڵ حزبى شیوعى-دا سه‌ربگرێت، له‌باربرا، ئه‌مه‌یش ئه‌وه‌بوو كه‌ دڵى ئه‌مریكاى ئاودا و فێنكى كرده‌وه‌. به‌ڵام به‌رهه‌مێكى ترى، كه‌ گرنگیى و بایه‌خه‌كه‌ى زۆره‌ و كه‌م نییه‌، له‌ده‌ستدانى متمانه‌ى چه‌پى توندڕه‌و بوو نه‌ك ته‌نیا له‌ ئیتاڵیا به‌ڵكو له‌ هه‌موو لایه‌كى جیهاندا. راسته‌ ئه‌مه‌ راسته‌وخۆ یاخود به‌یه‌ك كه‌ڕه‌ت رووینه‌دا و ورده‌ورده‌ و به‌شێنه‌یى بوو، به‌ڵام هه‌ر روویدا. دواى ئه‌وه‌، ئیدى شیوعیه‌ت لیستى نه‌ما و دیوارى به‌رلین رووخا و هه‌موو جیهانى شیوعیه‌ت هه‌ره‌سیهێنا، ئه‌مه‌یش له‌ دواى ته‌نیا ده‌ ساڵ له‌ تاوانه‌كه‌ى ئه‌لدۆ مۆرۆ. یه‌كێك له‌ (ژنه‌ تێكۆشه‌ره‌كان)ى سوپاى سوور، دواتر دانى به‌ راستییه‌كه‌دا ناو وتى:"ئه‌و ئایدیۆلۆژیا كوێره‌ ئێمه‌یشى كوێركردبوو. كردبووینى به‌ دڕنده‌یه‌كى راسته‌قینه‌. له‌ مرۆڤ و مرۆڤایه‌تیى ده‌ركردبووین".  

دوا خاڵ كه‌ ماوه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، هه‌موو به‌ڵگه‌كان ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ هه‌واڵگریى ناوه‌ندى ئه‌مریكا به‌شێوه‌یه‌كى راسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ یاریى به‌ رفێنره‌كان كردووه‌، ئه‌گه‌رچى ئه‌وان دوژمنى مێژووییان بوون. به‌ڵگه‌ى ئه‌مه‌یش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خودى ئه‌لدۆ مۆرۆ خۆى، ئه‌م قسه‌ تۆقێنه‌ره‌ى به‌ رفێنه‌ران و بكوژه‌كانیى وتووه‌ "ئایا ئه‌مریكاییه‌كان داوایان لێكردوون كه‌ له‌ناومبه‌رن؟". ته‌ماشا چۆن چه‌پى توندڕه‌وى شیوعى گۆڕاوه‌ بۆ ئامێرێك به‌ده‌ستى ئیمپریالیزمى ئه‌مریكییه‌وه‌! ئاى چ گاڵته‌جاڕییه‌كه‌... ئایا ئه‌وه‌ فێڵ و ته‌ڵه‌كه‌بازیى مێژووه‌، وه‌ك هیگڵ ده‌ڵێت؟!

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure