ملهوڕیى ئه‌مریكا... كاتى ئه‌وه‌یه‌ رابگیرێت

بۆچوون / بیروڕا :: 27/09/2018

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
دیمه‌نه‌ ئیقلیمیه‌كه‌ له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستى عه‌ره‌بى و خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا، پێشبینیى ململانێى نێوده‌وڵه‌تیى له‌سه‌ر ناوچه‌كه‌ لێده‌كرێت، هه‌روه‌ها پێشبینیى ناچاربوونى كشانه‌وه‌ى ئه‌مریكاى لێده‌كرێت له‌ ئاماده‌یى و بوونى خۆیه‌وه‌ بۆ پاشه‌كردن و چوونه‌قاوغه‌كه‌ى خۆى له‌ ناوچه‌ى كه‌نداودا. زۆربه‌ى شرۆڤه‌كار و شیكه‌ره‌وانى تایبه‌ت به‌ كاروبارى ناوچه‌كه‌ به‌جدیى پێشبینى ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ گۆڕانكارییه‌كى دراماتیكى له‌م ناوچه‌یه‌دا رووده‌دات. ئه‌م گۆڕانكاریه‌یش ده‌بێته‌ هۆى كشانه‌وه‌ى ئه‌مریكا له‌به‌رامبه‌ر په‌لهاویشتنى روسیا و چین، ئه‌مه‌یش بۆخۆى گۆڕانكاریى دیكه‌ى له‌ ده‌وڵه‌ته‌ دیاره‌كانى ناوچه‌كه‌دا به‌دوادادێت و ململانێكانیش خۆیان له‌ دوو ته‌وه‌ردا ده‌بیینه‌وه‌: به‌رگرى و شوێنكه‌وته‌یى. 


به‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌زموونى كارلێكه‌ روسیه‌كه‌ (ئه‌وه‌ى سۆڤیه‌تى پێشوو) له‌ په‌نجاكان و شه‌سته‌كان و ته‌نانه‌ت له‌ ناوه‌ڕاستى حه‌فتاكانیشدا له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك له‌ ده‌وڵه‌تانى ناوچه‌كه‌، ده‌بینین كه‌ گواستنه‌وه‌یه‌كى جۆرایه‌تى له‌ ژیانى گه‌لانى ناوچه‌كه‌دا روویدا، له‌ نموونه‌ى دانانى به‌نداوه‌كان و راكێشانى كاره‌با و دامه‌زراندنى بنكه‌ى گه‌وره‌ى پیشه‌سازیى له‌ ده‌وڵه‌تانى ناوچه‌كه‌، به‌ ئامانجى به‌دیهێنانى پێشكه‌وتنى راسته‌قینه‌ له‌م ده‌وڵه‌تانه‌دا. 

كه‌واته‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م دوو ئه‌زموونى مامه‌ڵه‌ى نێوده‌وڵه‌تیین له‌گه‌ڵ ناوچه‌كه‌دا، یه‌كێكیان ئیستیعماریى خۆرئاواییه‌ له‌به‌رگێكى نوێدا كه‌ ئامانجه‌كه‌ى، وه‌ك ئه‌وسا، ئێستایش دووباره‌  به‌رهه‌مهێنانى دواكه‌وتووییه‌ به‌ بۆیاخكردنه‌وه‌ى دیواره‌ كۆنه‌كان نه‌ك دروستكردنى دیوارى تازه‌. دووه‌میش پێشكه‌وتنخوازییه‌كى خۆرهه‌ڵاتى-یه‌، به‌ ئامانجى روودانى گواستنه‌وه‌یه‌كى جۆرایه‌تى له‌ ژیانى وڵاتان و گه‌لاندا، ئه‌م ئه‌زموونه‌ له‌ میسرى عه‌بدولناسر و جه‌زائیر و سوریا و عێراق و لیبیا و هه‌ندێكجار سۆماڵ و ته‌نانه‌ت له‌ ئێرانى شۆڕشیشدا دواى 1979، تاقیكراوه‌ته‌وه‌.
راوه‌ستانى روسیاى پوتین له‌گه‌ڵ ئێران و پشتگیریكردنى له‌ پرۆژه‌ ئه‌تۆمیه‌كه‌یدا، هه‌روه‌ها رێككه‌وتنى (5+1)ى ساڵى 2015 و به‌رده‌وامیى پشتگیرییه‌كانى تائێستایش. له‌لایه‌نى ئه‌مریكایشه‌وه‌ كه‌ له‌ دواى هه‌ڵوه‌شاندنى یه‌كێتى سۆڤیه‌ت له‌ ساڵى 1991 و خستنه‌وه‌یه‌ك و بچووككردنه‌وه‌ى له‌ روسیادا كه‌ هێنده‌ى 70%ى قه‌باره‌ى یه‌كێتى سۆڤیه‌ته‌ له‌ڕووى رووبه‌ر و دانیشتوان و سه‌رچاوه‌ و...هتده‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌كورتیدانى رۆڵى جیهانیى بۆ هه‌ندێك كات، شێوازه‌كانى ملهوڕیى رۆژانى كلینتۆن و دواى ئه‌ویش بوشى بچووك (كوڕ) و ئینجایش ئۆباما-ن، هه‌تا ئه‌و كاته‌ى تره‌مپ هات و ملهوڕانه‌تر و زیاتر ناوچه‌كه‌ى له‌ جه‌نگه‌كاندا نقوم كردووه‌ (سوریا و عێراق و یه‌مه‌ن و لیبیا)، یان هه‌ڕه‌شه‌كانى له‌ ئێران. ئێستا له‌ دۆخ و هه‌لومه‌رجێكى هێنده‌ كاره‌ساتبارداین ئاماژه‌ى سه‌قامگیرییه‌ك دیار نییه‌ كه‌ له‌كاتێكى زوو یاخود به‌ خێرایى بێته‌دى. ئه‌مریكاى تره‌مپ، دواى ئه‌وه‌ى له‌ كانونى دووه‌مى 2017 دا هات، ئێستا هه‌وڵ ده‌دات بۆ پیاده‌كردنى ملهوڕى و هه‌ڕه‌شه‌كردن به‌ پارێزگارى و پاسه‌وانى له‌به‌رامبه‌ر ملیاره‌ها دۆلار یان چاوه‌ڕێى هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌موو ناوچه‌كه‌دا.
 
وڵاتانى ناوچه‌كه‌یش هه‌وڵده‌ده‌ن خۆیان دووربگرن له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى تره‌مپ، ئه‌مه‌یش به‌و ئومێده‌ى له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ى 2020 دا بكه‌وێت یاخود له‌به‌ر هۆكاره‌ زۆره‌كانى وه‌ك پاره‌دان و یامه‌تیه‌ ده‌ره‌كیه‌كانى هه‌ڵمه‌ته‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ى پێشوو، خۆى بڕوات و وازبێنێت، یان له‌به‌ر شكستهێنان و سه‌رنه‌كه‌وتنى له‌ هه‌موو بواره‌كاندا. له‌كاتێكدا هه‌ندێك پێیانوایه‌ كه‌ تره‌مپ سه‌ركه‌وتوو بووه‌ له‌ رووتاندنه‌وه‌ و راكێشانى پاره‌ى ناوچه‌كه‌ و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنى پاره‌ و پووڵى سه‌ركرده‌ عێراقیه‌كانى سه‌رده‌مى سه‌دام حسێن كه‌ نزیكه‌ى 700 ملیار دۆلاره‌، یان فرۆشتنى بێسنوورى چه‌كى ئه‌مریكى، كه‌چى له‌هه‌مانكاتدا به‌لاى هه‌ندێكى تره‌وه‌، كه‌ سه‌نگ و قورسایى خۆیان له‌ شرۆڤه‌كردن و لێكدانه‌وه‌ى سیاسه‌ته‌كانى ئه‌مریكادا هه‌یه‌، ئه‌مه‌ دۆڕان و شكستێكى گه‌وره‌یه‌. ده‌كرێت لێره‌دا بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ئه‌و بابه‌تانه‌ى كه‌ به‌تایبه‌ت له‌ رۆژنامه‌كانى واشنتۆن پۆست و نیویۆرك تایمز-دا نووسراون. بێجگه‌ له‌وه‌ راپرسیه‌ گشتیه‌كانیش كه‌مبوونه‌وه‌یه‌كى زۆرى جه‌ماوه‌رێتیى تره‌مپ، له‌دواى دوو ساڵ حوكمڕانى، ده‌رده‌خه‌ن، ئه‌مانه‌یش قورسایى خۆیان له‌ ئه‌مریكادا هه‌یه‌ و به‌جۆرێكه‌ له‌گه‌ڵ هیچ سه‌رۆكێكى ئه‌مریكادا به‌راورد ناكرێت.

زۆركه‌س پێیانوایه‌ كاتى كۆتایى تره‌مپ-ه‌، به‌زۆرییش نه‌ك له‌به‌ر شكسته‌كانى ده‌ره‌وه‌ى به‌ڵكو له‌به‌ر شكسته‌ ناوخۆییه‌كانى و هۆكارگه‌لى په‌یوه‌ست به‌ ساخته‌كردنى هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ى ئه‌مریكا و له‌به‌ر خراپیى هه‌ڵمه‌تى هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ى له‌ ساڵى 2016دا. هه‌روه‌ها سه‌رۆك تره‌مپ ملهوڕیى له‌ چه‌ندین دۆسیه‌ى ئیقلیمیشدا كردووه‌ كه‌ ره‌نگه‌ گرنگترینیان دۆسیه‌ى سوریا بێت، وه‌ك هه‌ڕه‌شه‌ى به‌رده‌وامیدان به‌ جه‌نگ و هه‌روه‌ها بانگه‌شه‌كردنى به‌ كارتى كیمیاوى كه‌ بۆ هه‌موو جیهان روونبووه‌وه‌، هه‌روه‌ها هاندانى ئیسرائیل بۆ گێچه‌ڵكردن به‌ سوریا و هه‌وڵدان بۆ لێدانى چه‌ندین ئامانج له‌ هێرشه‌ ئاسمانیه‌كاندا كه‌ دواترینیان به‌ئامانجگرتنى فڕۆكه‌یه‌كى روسیا و شه‌هیدكردنى 15 ئه‌فسه‌رى روسى بوو، ئه‌مه‌یش ده‌رهاویشته‌ى ترسناكى له‌ هه‌موو ناوچه‌كه‌دا لێكه‌وته‌وه‌ و هۆكاره‌كه‌یشى ملهوڕیى ئه‌مریكى-زایۆنى بوو. ره‌نگه‌ دانانى هه‌موو كایه‌ى ئاسمانى سوریا له‌لایه‌ن روسیاوه‌ به‌ بوار و كایه‌یه‌كى داخراو، بانگه‌وازى شه‌ڕێكى گه‌وره‌ بێت یان ناچاركردنى ئه‌مریكا و ئیسرائیل پێكه‌وه‌ و فره‌نسا و بریتانیاى شوێنكه‌وته‌یشیان بێت، بۆ ئه‌وه‌ى پاشه‌كشه‌ بكه‌ن، ئه‌مه‌یش بۆخۆى شكست و دۆڕانێكى ئه‌وانه‌.

ملهوڕیى ئه‌مریكا له‌م سه‌رده‌مه‌ى تره‌مپ-دا، ئیتر ئێستا كاتى راگرتنیه‌تى ئه‌گه‌ر به‌ دیپلۆماسیه‌ت و دووباره‌ خوێندنه‌وه‌ى دۆڕانى ئه‌مریكا نه‌بێت، ئه‌گه‌رنا لافاوى خوێنى زیاتر هه‌ڵده‌ستێت. بۆیه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تانى عه‌ره‌بى و خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست له‌ ناوچه‌كه‌دا، ئاگاربن كه‌ چى رووده‌دات. چونكه‌ ئه‌نجامى ئیدلب چ به‌ رزگاریى دیپلۆماسى یاخود به‌ رێگه‌ى سه‌ربازى، هه‌مان ئه‌نجامى ناوچه‌كه‌یه‌ له‌ ده‌ره‌نجامى ملهوڕیى ئه‌مریكادا.
سه‌رچاوه‌: ئه‌لئه‌هرام

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure