كاتێك شاعیره‌كان باس له‌ پیشه‌كه‌ى خۆیان ده‌كه‌ن

بۆچوون / بیروڕا :: 26/09/2018

سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید


واراهاتووین كه‌ پێناسه‌گه‌لى جیاجیاى شیعر، له‌ زمانى شاعیران و ره‌خنه‌گرانه‌وه‌ بخوێنینه‌وه‌، به‌ڵام ره‌خنه‌گران پشكى زیاتریان له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌بووه‌. له‌ كۆندا پێناسه‌گه‌لێكى شیعر باو و بڵاوبوو كه‌ زانایانى كۆنى عه‌ره‌ب بۆ شیعر كردوویانه‌ و بووبووه‌ (مانیفێست) له‌ نێوه‌نده‌كه‌دا. وه‌ك قسه‌كه‌ى قه‌دامه‌ بن جه‌عفه‌ر كه‌ ده‌ڵێت "شیعر قسه‌یه‌كى هاوسه‌نگى سه‌روا و ماناداره‌". ئه‌م پێناسه‌یه‌ له‌سه‌ر زارى ره‌خنه‌گران و ئه‌دیبان ده‌هاتوده‌چوو، هه‌ندێن له‌گه‌ڵ و هه‌ندێك له‌ دژى بوون.

شیعر پێناسه‌ى زۆرى له‌لایه‌ن ره‌خنه‌گرانه‌وه‌ بۆ كراوه‌ كه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ى ره‌وانبێژى و فه‌لسه‌فیى خۆیانه‌وه‌ هێناویانه‌، وه‌ك پێناسه‌كانى حازم ئه‌لقرتاجنى و ئه‌لسكاكى و ئه‌بو هیلال ئه‌لعه‌سكه‌رى و ..هتد.

شاعیران له‌ سۆنگه‌ى ئه‌و په‌نده‌ به‌ناوبانگه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت (ئه‌وه‌ى به‌ غه‌یرى خۆى رازیى بوو به‌خته‌وه‌ره‌) به‌رده‌وام ئه‌م ئه‌ركه‌یان داوه‌ته‌ ره‌خنه‌گران. هه‌ر بۆ زانیارییش زۆربه‌ى پێناسه‌ى ره‌خنه‌گران ده‌رباره‌ى شیعر له‌ خولگه‌كانى ره‌وانبێژى و جوانى و فه‌لسه‌فى و ریتمى شیعردا ده‌خولێنه‌وه‌. ئه‌م خولگانه‌یش خولگه‌ى ئیستاتیكا و فیكرین و ره‌خنه‌گر تواناى خۆیى بۆ ناساندنى تێدا به‌كارهێناوه‌، ئیتر ئێمه‌یش راهاتووین ئه‌و پێناسانه‌ بخوێنینه‌وه‌ كه‌ ره‌خنه‌گر بۆ شیعرى كردووه‌. به‌ڵام كاتێك ئه‌و پێناسانه‌ى شیعر ده‌خوێنینه‌وه‌ كه‌ له‌لایه‌ن خودى شاعیرانه‌وه‌ كراون، تێده‌گه‌ین ئێمه‌ له‌به‌رده‌م چاوگ و سه‌رچاوه‌ى جیاوازى داڕشتنى پێناسه‌یه‌كداین كه‌ جیاوازیه‌كى زۆرى هه‌یه‌ له‌ چاو پێناسه‌ى ره‌خنه‌گردا بۆ شیعر. 

به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان شتێكى جیاواز بووه‌، ئه‌وه‌تا دكتۆر سوهه‌یر ئه‌بوجلود-خاتوونى ره‌خنه‌گر، له‌ كتێبێكیدا به‌ ناونیشانى (شیعر چییه‌؟) پێناسه‌گه‌لێكى زۆرى بۆ شیعر كۆكردووه‌ته‌وه‌. من وامده‌زانى كتێبێكى ره‌خنه‌ییه‌ و له‌ شیعر ده‌كۆڵێته‌وه‌، به‌ڵام كاتێك لاپه‌ڕه‌كانیم ئه‌مدیودیو كرد تازه‌گه‌رییه‌كى به‌رزم تێدا بینى، ئه‌م خانمه‌ دكتۆره‌، ئه‌و پێناسانه‌ى كۆكردووه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌لایه‌ن خودى شاعیره‌كانه‌وه‌ بۆ شیعر كراون. له‌ڕاستیدا كتێبه‌كه‌ زیاتر له‌ گیانى شیعرى په‌خشانئامێزه‌وه‌ نزیكه‌، به‌ڵام ئامانج و مه‌به‌سته‌كه‌ى تێڕوانینى شاعیرانه‌ بۆ شیعر. خاتوو ئه‌بوجلود-ى ره‌خنه‌گر هه‌وڵیداوه‌ ئه‌و شاعیرانه‌ بێنێته‌ قسه‌، ئیدى چ له‌ دیداره‌ ته‌له‌فزیۆنیه‌كانه‌وه‌ بێت یان له‌ گفتوگۆى رۆژنامه‌وانى و یاخود چاوپێكه‌وتنى راسته‌وخۆ یان له‌و دێڕه‌ شیعرانه‌وه‌ كه‌ شاعیران ده‌رباره‌ى شیعر نووسویانه‌. بۆیه‌ سه‌رچاوه‌ى پێناسه‌كان جۆراوجۆرن، ئه‌مه‌یش هه‌وڵێكى باشى بواره‌كه‌یه‌ كه‌ خاتوونى ره‌خنه‌گر ئه‌و ئاخاوتنانه‌ تۆمار بكات و له‌ دووتوێى كتێبێكى سه‌ربه‌خۆدا كۆیان بكاته‌وه‌. مه‌ى ئه‌بوجلود-ى خوشكیشى هه‌موو كتێبه‌كه‌ى رێكخستووه‌ته‌وه‌ و هه‌ر لاپه‌ڕه‌یه‌كى تایبه‌ت كردووه‌ به‌ شاعیرێك و پێناسه‌ى شیعر له‌لایه‌ن ئه‌و شاعیره‌وه‌ و دانانى له‌هه‌مان لاپه‌ڕه‌دا.
  
ئه‌و ماوه‌یه‌ى بۆ شاعیره‌كانى داناوه‌ ره‌نگه‌ له‌ سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى بیست-ه‌وه‌ بێت هه‌تا ئه‌م كاته‌ى تێیدا ده‌ژیین. پێناسه‌ى جوبران خه‌لیل جوبران بۆ شیعر و پێناسه‌ى ئه‌نسى ئه‌لحاج و هه‌روه‌ها پێناسه‌كانى مه‌حمود ده‌روێش و ره‌عد عه‌بدولقادر-ى بۆ شیعر تێدا ده‌خوێنینه‌وه‌.

هه‌روه‌ها جۆرایه‌تى شاعیره‌كان یان نموونه‌ جیاجیاكانیان، واتا له‌ ده‌وڵه‌تانى جیاجیاى عه‌ره‌بى و له‌ فۆرمى شیعریى جۆراوجۆر و له‌ قوتابخانه‌ى فیكرى و ئیستاتیكیى جیاوازه‌وه‌. هه‌یانه‌ ته‌قلیدى/نه‌ریتى و هه‌یشیانه‌ نوێگه‌ریین.

ئه‌وه‌ى جێى سه‌رنجه‌، ئه‌م پێناسانه‌ تا ئاستێك پێشبینیى ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ وتویانه‌ و ده‌كرێت خشته‌ یان چوارچێوه‌یه‌ك دابنرێت و شاعیره‌كانى تێدا پۆلێن بكرێن، ئه‌مه‌یش له‌ڕێى پێناسه‌كانیانه‌وه‌ بۆ شیعر. رۆمانسیه‌كانیان تێدان كه‌ له‌ تێڕوانینى تایبه‌ته‌وه‌ پێناسه‌ى شیعر ده‌كه‌ن. بۆ نموونه‌ میخائیل نه‌عیمه‌ وا پێناسه‌ى شیعر ده‌كات كه‌ "زاڵبوونى رووناكییه‌ به‌سه‌ر تاریكى و راستى به‌سه‌ر ناڕاستى دا. چریكه‌ى بولبول و لاواندنه‌وه‌ى لاپه‌ڕه‌یه‌. چێژبینینه‌ له‌ ژیان".

له‌ میانه‌ى ئه‌م پێناسه‌یه‌وه‌ ده‌توانین گۆشه‌نیگاى میخائیل نه‌عیمه‌ دیارى بكه‌ین كه‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ رۆمانسیه‌تێكى پاڵفته‌یه‌. هه‌روه‌ها جوبران خه‌لیل جوبران-یش وایده‌بینێت كه‌ شیعر "سه‌رچاوه‌یه‌كى شیرینه‌ و ده‌روونه‌ تینووه‌كان لێیده‌خۆنه‌وه‌، فریشته‌یه‌كه‌ خواوه‌ند ناردوویه‌تى بۆ ئه‌وه‌ى خواوه‌ندیى فێرى خه‌ڵك بكات، رووناكییه‌كى دره‌وشاوه‌یه‌ كه‌ تاریكى نایبه‌زێنێت". هه‌روه‌ها ئه‌مین نه‌خله‌-یش ده‌ڵێت "شیعر جۆشوخرۆشێكه‌ وه‌ك گۆرانییه‌كى به‌جۆش ده‌تجووڵێنێت". 

ئه‌م نموونانه‌ و ئه‌وانى دیكه‌ى ناو كتێبه‌كه‌، چه‌ند نموونه‌یه‌كى رۆمانسیانه‌ى پێناسه‌كردنى شیعر و هه‌ڵوێسته‌ى ئه‌وانن له‌سه‌ر شیعر كه‌ ئه‌مه‌یان گرنگتره‌ چونكه‌ به‌لاى رۆمانسییه‌كانه‌وه‌ شیعر ته‌نیا ختووكه‌دانى هه‌سته‌كانه‌ بێ ئه‌وه‌ى هه‌ڵوێستێكى له‌به‌رامبه‌ر هه‌موو گه‌ردوون/كه‌ون-دا هه‌بێت. به‌ڵام شاعیرانێكى تر هه‌ن ته‌واو پێچه‌وانه‌ى ئه‌م تێڕوانینه‌ن. به‌لاى ئه‌مانه‌وه‌ شیعر هاوارى به‌شداربوونه‌ له‌ پیشه‌سازیى ژیان و بنه‌ماكانى ده‌سه‌ڵاته‌كان و لایه‌نه‌كانى ترى ئه‌م بار و بوارانه‌. ئه‌وه‌تا نزار قه‌بانى وایده‌بینێت كه‌ "شیعر تووڕه‌ییه‌كى نینۆك هاتووه‌". هه‌روه‌ها ئه‌حمه‌د مه‌ته‌ر-یش پێوایه‌ "شیعر دوانه‌ى كرداره‌، ئه‌و هونه‌ره‌یه‌ كه‌ ئه‌ركه‌كانى بریتین له‌ هاندان و ئاشكراكردن و گه‌واهیدان له‌سه‌ر واقیع و ته‌ماشاكردنى ئه‌وپه‌ڕى دوورییه‌". به‌ڵام محه‌مه‌د عوسمان-ى شاعیرى سۆدانى ده‌ڵێت "شیعر خه‌بات و تێكۆشانه‌". ته‌میم ئه‌لبه‌رغوسى-یش شیعر وا پێناسه‌ ده‌كات كه‌ "قسه‌یه‌كى زۆر لێوه‌شاوانه‌یه‌ چونكه‌ به‌شدار ده‌بێت له‌ پێكهێنانى خه‌یاڵێكى بڕیارلێدراودا كه‌ ده‌سه‌ڵاتى فه‌رمانڕه‌وا ده‌له‌رزێنێت".
  
ئه‌م جۆره‌ بۆچوون و تێڕوانینانه‌ بۆ رۆڵى شیعر، شیعر ده‌كات به‌ ئامرازێكى به‌كارهێنراو بۆ مه‌رامى سیاسى و كۆمه‌ڵایه‌تى. به‌لاى ئه‌مانه‌وه‌ شیعریش هه‌مان رۆڵ و ئه‌ركى وتار و گوتارى هانده‌رانه‌ى هه‌یه‌. مه‌رامى سیاسیانه‌ به‌ ئاشكرا به‌ پێناسه‌كردنیان بۆ شیعر دیاره‌ و خه‌مى ئه‌مانه‌ هێنده‌ى سیاسیه‌ هێنده‌ جوانى و ئیستاتیكى نییه‌. به‌لاى ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ زۆره‌وه‌ى شاعیرانه‌وه‌، شیعر كار و ئه‌ركه‌، ئه‌گه‌رنا ئه‌وا بریتى ده‌بێت له‌ وڕێنه‌ و هه‌ڵبزڕكاندنى قسه‌. بزووتنه‌وه‌ سیاسیه‌كانیش رۆڵیان هه‌بووه‌ له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ى ئه‌م رێباز و تێڕوانینه‌ لاى ئه‌و شاعیرانه‌ى كه‌ شیعریان به‌لاوه‌ ته‌نیا چه‌ك-ێكه‌ و هیچى تر.
 
هه‌ندێك له‌م پێناسانه‌ بۆ شیعر وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ وێنه‌ى كه‌سیى خاوه‌ن پێناسه‌كه‌ (شاعیره‌كه‌)ى تێدا بێت و سیماى خاوه‌نه‌كه‌یى له‌خۆگرتووه‌. ئه‌وه‌تا به‌لاى حه‌سه‌ب ئه‌لشێخ جه‌عفه‌ر-ه‌وه‌ "شیعر ته‌نیا له‌ سایه‌ و سێبه‌ردا ده‌ژى، هه‌ر له‌وێشدا گیان ده‌خرۆشێ و رووتده‌بێته‌وه‌". پێده‌چێت ئه‌م پێناسه‌یه‌ به‌ ته‌واوه‌تى به‌سه‌ر خودى حه‌سه‌ب ئه‌لشێخ جه‌غفه‌ر-دا جێبه‌جێ ببێت، كه‌ هه‌ر له‌ سایه‌دا ده‌ژى و ته‌نیا له‌ ته‌نیاییدا ده‌خرۆشێ. ئه‌مه‌یش ده‌رباره‌ى خۆى و ژیانى ئه‌و زانراوه‌ و ئاشكرایه‌. حه‌سه‌ب، سه‌ره‌ڕاى بایه‌خ و گرنگیى به‌رهه‌مه‌ شیعریه‌كانى له‌ نه‌خشه‌ى شیعرى عه‌ره‌بیدا، به‌ڵام ئه‌و ته‌نیا و ته‌نیا له‌ سایه‌دا ده‌ژى، به‌ڵام ئه‌و شاعیرانه‌ى تر كه‌ له‌ كۆشك-دا له‌دایكبوون و تێیداژیاون و تێدا مردوون، وایده‌بینن كه‌ شیعر ئه‌ركى دیكه‌ى نییه‌، په‌یوه‌ندیى به‌ شۆڕشه‌كان و بیروباوه‌ڕیانه‌وه‌ نییه‌ هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیى به‌ غه‌ریبى و په‌ژاره‌یه‌وه‌ نییه‌. ئه‌حمه‌د شه‌وقى-ى شاعیر ده‌ڵێت "شیعر ئه‌گه‌ر بیره‌وه‌رى و سۆز و دانایى تێدانه‌بوو ئه‌وا بڕگه‌بڕگه‌كردنى كێش-ه‌كانه‌ و هیچى تر". لێره‌دا ژیانى شه‌وقى-یش له‌ تێڕوانینى ئه‌ودا بۆ ئه‌رك و رۆڵى شیعر، ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌.
    
له‌مباره‌یه‌وه‌ قسه‌ زۆره‌، هه‌روه‌ها پێناسه‌كانیش زۆرن، ئه‌گه‌رچى راى هه‌موو شاعیره‌كان له‌خۆناگرێت، چونكه‌ زه‌حمه‌ته‌ هه‌رچى ده‌رباره‌ى شیعر نووسراوه‌ بنووسرێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ى له‌م كتێبه‌ دانسقه‌ و جوانه‌دا سه‌رنجى راكێشام ئه‌و بژاردانه‌ى شاعیره‌كان بوو كه‌ ده‌رباره‌ى شیعر وتوویانه‌ و لێره‌دا كۆكراونه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها تواناى گه‌ڕان به‌ناو سه‌رچاوه‌كانى ئه‌و شاعیرانه‌دا له‌ڕێى پێناسه‌كانیانه‌وه‌ بۆ شیعر. چونكه‌ دابه‌شیكردوون له‌ نێوان رۆماسیه‌كان و ریالیستیه‌كاندا و له‌ نێوان ره‌وانبێژان و پیشه‌وه‌ره‌ لێهاتووه‌كاند و له‌ نێوان ئه‌وانه‌ى وایده‌بینن كه‌ شیعر هیچ ئه‌ركێكى نییه‌ جگه‌ له‌ شیعرێتى.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure