وریاى (ته‌ڵه‌ى ناوبانگ!) به‌

بۆچوون / بیروڕا :: 13/09/2018

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
زۆر زاراوه‌ و ده‌سته‌واژه‌ى وه‌ك: ئیداره‌دانى قه‌یران و ئیداره‌دانى كار و ئیداره‌دانى ده‌وڵه‌ت و ئیداره‌دانى دارایى و هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ى پێیده‌ڵێن ئیداره‌دانى سیاسى و ته‌نانه‌ت ئیداره‌دانى ئیداره‌یش و جۆره‌ها ئیداره‌دانى دیكه‌ى جیاجیا ده‌بیستین و ده‌خوێنینه‌وه‌، به‌ڵام ئایا تا ئێستا زانستى ئیداره‌دانى ناوبانگ-مان بیستووه‌؟ ره‌نگه‌ هه‌بێت و له‌وانه‌یشه‌ نه‌بێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یشدا ژیانى كه‌سى ناودار یان به‌ناوبانگ، بێگومان، پێویستى به‌ ئیداره‌دانێكى تایبه‌ت هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت بۆ كه‌سه‌ به‌ناوبانگه‌كانمان له‌ جیهانى عه‌ره‌بیدا، به‌ میسر-یشه‌وه‌.

به‌م دواییانه‌ تێبینى ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ هه‌ندێك له‌ كه‌سه‌ ناوداره‌كانمان له‌ چه‌ندین بوارى هونه‌رى و وه‌رزشى و زانستى-دا، ناوبانگ ئیداره‌ى سه‌ر-یان ده‌دات! و له‌ میدیا و تۆڕه‌ جیاجیا كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه‌ به‌ قسه‌ و ڤیدیۆ و وێنه‌ و نووسینى وڕێنه‌ئامێز و بزڕكاندنه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌ون، ئه‌مه‌یش به‌خراپ به‌سه‌ریاندا شكاوه‌ته‌وه‌ و تیرى ره‌خنه‌ و سه‌رزه‌نشتییان تێگیراوه‌ و بووه‌ته‌ هۆى په‌كخستنیان و راگرتنى به‌ره‌وپێشچوون و په‌ره‌پێدانى كار و به‌رهه‌مه‌كانیان، ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیان بوارى كاره‌ سه‌ركه‌وتووه‌كه‌ى خۆى، كه‌ مایه‌ى ناوبانگه‌كه‌یه‌تى، جێهێشتووه‌ و خۆى ته‌رخاكردووه‌ بۆ ته‌ماشاكردن و به‌دواداچوون و وه‌ڵامدانه‌وه‌ى ئه‌و كۆمێنت و جریوانه‌ى ده‌رباره‌ى ده‌نووسرێن.

ئایا ده‌كرێت وێناى هه‌ندێك له‌و پایه‌ و بنه‌مایانه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌م زانسته‌ نوێیه‌(زانستى ئیداره‌دانى ناودارى)یان له‌سه‌ر به‌نده‌؟.. وه‌رن با هه‌وڵێكى له‌گه‌ڵدا بده‌ین:
 

ره‌نگه‌ كۆڵه‌كه‌ى یه‌كه‌مى ئه‌م بابه‌ته‌ ئه‌وه‌ بێت كه‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر كه‌سى ناودار، درك به‌ راستییه‌كى سه‌لمێنراو بكات و وه‌ك ئه‌ڵقه‌ بیكاته‌ گوێچكه‌ى، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌: ئامرازه‌كانى راگه‌یاندن كه‌ تۆى خستووه‌ته‌ سه‌ر عه‌رش، هه‌رخۆیشى ده‌توانێت و هه‌ندێك جار هه‌وڵیش ده‌دات كه‌ جارێكى تر بتخاته‌وه‌ ژێرى ژێره‌وه‌/بنى بنه‌وه‌. بۆچى؟ چونكه‌ میدیا هه‌ر به‌ سروشت-ى خۆى به‌دواى شتى تازه‌ و ورووژێنه‌ر و تامه‌زرۆدا وێڵه‌ بۆ ئه‌وه‌ى جه‌ماوه‌رى پێڕابكێشێت تا زیاتر سه‌یرى بكه‌ن، له‌پێناو بانگه‌شه‌ و ریكلامه‌ مه‌به‌ستداره‌كانى خۆیى و ده‌ستكه‌وتى زۆرى دیكه‌یش. بۆیه‌ ئه‌ى كه‌سى زیره‌ك و چالاك، وریابه‌ نه‌كه‌ویته‌ به‌ر چنگى ئامرازه‌كانى راگه‌یاندن (به‌ نووسراو و بینراو و بیستراو و شاشه‌ى مۆبایل)یشه‌وه‌. 
وریابه‌ ئه‌ى كاپتنى كاپتنه‌كان، خۆت نه‌خه‌یته‌ هه‌ڵه‌وه‌ یان خۆت هه‌ڵه‌ به‌خۆت نه‌كه‌یت، چونكه‌ بێ ئه‌وه‌ى بزانیت ده‌بیته‌ كۆیله‌ى میدیا و عه‌یب و خه‌وشه‌ زیره‌كه‌ حه‌شوه‌دراوه‌كانى به‌ فێڵ و ته‌ڵه‌كه‌بازى-یه‌وه‌. خۆت ببه‌ به‌ گه‌وره‌ و خاوه‌نى، ئه‌مه‌یش به‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ نه‌یكه‌یته‌ چه‌ق و ته‌وه‌رى بایه‌خ و گرنگیپێدانه‌كانت. ده‌بێت چه‌قى بایه‌خپێدانه‌كانت ته‌ركیز خستنه‌ سه‌ر باشكردنى كار و به‌رهه‌مانى خۆت بێت ئه‌و كار و به‌رهه‌مانه‌ى كه‌ تۆیان به‌و ناوبانگه‌ گه‌یاندووه‌. ده‌بێت له‌خۆبردوانه‌ و بێ ماندووبوون و ته‌مبه‌ڵى و دواكه‌وتن و پشتگوێخستن، كاریان تێدا بكه‌یت. چونكه‌ ئه‌و ناوبانگه‌ى كه‌ له‌ میدیاوه‌ راده‌كێشرێت، ناو و ناوبانگێكى درۆزنانه‌یه‌ و وه‌ك دراوى ساخته‌ وایه‌، به‌ڵام ئه‌و ناو و ناوبانگه‌ى كه‌ ده‌رئه‌نجامى زه‌حمه‌ت و خۆڕاگرى و ئارامگرتن و كۆڵنه‌دانه‌، ئه‌وه‌ ناوبانگێكى ره‌سه‌نه‌ و ده‌مێنێته‌وه‌.  

دووه‌م: تۆ ئه‌ى كه‌سى ناودار، پێویسته‌ له‌سه‌رت و ده‌بێت پێش ئه‌وه‌ى هیچ وشه‌ یان لێدوانێك له‌ ده‌مته‌وه‌ ده‌رچێت، تۆزێك بیربكه‌یته‌وه‌، چونكه‌ تۆ هى خۆت نیت و ده‌بێت بزانیت كه‌ زۆركه‌س-به‌تایبه‌ت له‌ناو لاواندا- وه‌ك پێشڕه‌وێك داتده‌نێن و لێت ده‌ڕوانن، بۆیه‌، بیكه‌ به‌خاترى خوا، زماندرێژى و چه‌نه‌بازى مه‌كه‌ و مه‌فه‌لسه‌فێنه‌. له‌به‌رئه‌وه‌یش ئه‌و كه‌سانه‌ كه‌من كه‌ خوا خۆشیویستوون و قسه‌ و وته‌ى پێگه‌یشتوو  و كامڵ و هاوسه‌نگ-ى پێبه‌خشیوون، باشتره‌ تۆ بێده‌نگ بیت ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر دانه‌ڕۆكه‌ى ناچاركردنیشیان بۆ  رشتوویت بۆ ئه‌وه‌ى بتهێننه‌گۆ و قسه‌ بكه‌یت. مامه‌ گیان، با بیرۆكه‌كانى خۆت بۆ خۆت بن و بهێڵه‌ با كاره‌كانت له‌بریى به‌ڕێزت بدوێن و قسه‌ بكه‌ن. خۆزگه‌یش وته‌كه‌ى به‌رناردشۆ-ت بیرده‌كه‌وته‌وه‌ كاتێك پرسیاریان ده‌رباره‌ ناوبانگ لێكرد، وه‌ڵامیدایه‌وه‌ "خه‌ڵكى عاده‌ته‌ن له‌ساڵێكدا دوو یان سێ جار بیرده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ڵام من ناو و ناوبانگیى خۆمم وه‌رگرتووه‌ چونكه‌ هه‌موو هه‌فته‌یه‌ك دووجار یان زیاتر بیرده‌كه‌مه‌وه‌"!. 

سێیه‌م: وریابه‌ به‌ قسه‌ى شیرینى ئه‌وانه‌ى چوارده‌ورت نه‌خه‌ڵه‌تێیت، ئه‌وانه‌ى كه‌ وا وێنه‌ت ده‌كه‌ن وه‌ك ئه‌وه‌ى شاى پاشاكان و چه‌قى گه‌ردوون بیت. هه‌میشه‌ به‌ چپه‌ به‌خۆت بڵێ: من هیچ نیم ته‌نیا ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ یه‌كێكم له‌و هه‌موو كه‌سه‌ ناودار و به‌ناوبانگه‌ و تاق و ته‌نیا هه‌ر خۆم نیم، چه‌ندین كه‌سانى دیكه‌ى به‌ناوبانگ پێش من هه‌بوون و چه‌ندینى تریش دواى من دێن. ئه‌مه‌ پێویستیى ئه‌وه‌ت لادروست ده‌كات كه‌ دید و بۆچوونى كه‌سانى دیكه‌یش وه‌ربگریت و به‌لاته‌وه‌ په‌سه‌ند بێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵیشتدا جیاواز بن و پێیشیان خۆشحاڵ نه‌بیت. بزانه‌ ستایش و پیاهه‌ڵدان زۆرى كوشتووه‌، واتا سه‌ركه‌وتن و ده‌ركه‌وتنى كتوپڕ و له‌ناكاو، تام و چێژێكى واى هه‌یه‌ كه‌ له‌ززه‌ته‌كانى دیكه‌ نایانگه‌نێ و عه‌قڵ ده‌خولێنێته‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌ى ئه‌ستێره‌، وریا و ئاگادارى ته‌ڵه‌ى چێژى سه‌ركه‌وتن به‌ و تامى ماندوو بوون و هه‌وڵدان و تێكۆشان و كۆڵنه‌دان بچێژه‌.

چواره‌م: ئه‌ى زیره‌كى زیره‌كه‌كان، ته‌نیا به‌ ته‌ماشاكردنى ئاوێنه‌ى خۆت وازمه‌هێنه‌ و خۆت له‌سه‌ر تێڕوانین و ته‌ماشاكردنى ئاوێنه‌ى ئه‌وانى دیكه‌یش رابهێنه‌، چونكه‌ ته‌نیا خودا بێخه‌وشه‌. خۆزگه‌ (ئه‌گه‌ر نووسینت خۆشده‌وێت) هه‌ندێك كاتت بۆ خودى خۆت ته‌رخان ده‌كرد (ئه‌گه‌ر هه‌فته‌ى تاقه‌ جارێكیش بێت) و ئه‌و شتانه‌ت تۆمار ده‌كرد كه‌ به‌هه‌ڵه‌یان ده‌زانیت و تێیانكه‌وتوویت و نه‌ده‌بوو بیانكه‌یت. لێره‌دا ره‌نگه‌ ئه‌وه‌یش باش و به‌سوود بێت كه‌ داواى هاوكاریى له‌ كه‌سانى شاره‌زا و تایبه‌تمه‌ندى هه‌موو بواره‌ زیندوو و كاریگه‌ره‌كانى ژیانت بكه‌یت و ئامۆژگاریت بكه‌ن (ئه‌گه‌ر به‌ كرێ-یش بێت). مه‌گه‌ر نه‌تبیستووه‌ كه‌ ناودارانى خۆرئاوا پشت به‌ پسپۆره‌ ده‌روونییه‌كان ده‌به‌ستن و پاره‌یه‌كى زۆریان ده‌ده‌نێ بۆ ئه‌وه‌ى ئامۆژگارییه‌كیان بكه‌ن.( بۆ زانیارییش ئه‌وه‌ هیچ عه‌یبه‌یه‌كى تێدا نییه‌).

پێنجه‌م: هه‌رگیز له‌بیرت نه‌چێت كه‌ ئه‌م سه‌ركه‌وتنه‌ت به‌ هاوكاریى ئه‌وانى دى له‌گه‌ڵتدا، دێته‌دى، چونكه‌ كارى به‌كۆمه‌ڵ و هه‌ره‌وه‌زى و گیانى تیمگه‌رى نهێنیى سه‌ركه‌وتنن، ئینجا ناو و ناوبانگ. كه‌واته‌ به‌رده‌وامبه‌ له‌سه‌ر ئه‌م رێبازه‌ (رێبازى یاریى به‌كۆمه‌ڵ) ئیدى چالاكییه‌كه‌ت هه‌رچییه‌ك بێت كه‌ تێیدا ده‌ركه‌وتوویت و رێگه‌ به‌ ئه‌هریمه‌نه‌كانت مه‌ده‌ هه‌ڵتخه‌ڵه‌تێنن و وا بیرت پێ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ سه‌ركه‌وتنه‌كه‌ت ته‌نیا به‌خۆت كراوه‌ و هه‌ر خۆت و به‌س، چونكه‌ ئه‌مه‌ راست نییه‌. هه‌ڵبه‌ت پێویست ناكات ئه‌وه‌ بیربێنینه‌وه‌ كه‌ ئه‌و نه‌رمانده‌یه‌ى به‌ په‌نجه‌ره‌وه‌ جێگیركراوه‌ دروستكراوى ته‌نیا كه‌سێك نییه‌، هه‌رچه‌نده‌ كه‌سه‌كه‌ شاره‌زا و لێهاتوویش بێت، به‌ڵكو ده‌ستكرد و دروستكراوى تیمێكى ته‌واوه‌.
  
بنه‌ماى شه‌شه‌م، به‌دڵنیاییه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ خاكیبوون و خۆبه‌زلنه‌زانى/ته‌وازوع. لێره‌دا ئاشكرایه‌ كه‌ جۆره‌ خاكێتییه‌ك هه‌یه‌ دروستكراو و رووكه‌شه‌، واتا راسته‌ تۆ به‌ زمانێكى خاكییانه‌ قسه‌ ده‌كه‌یت به‌ڵام نه‌ستى شاراوه‌ و رۆح و ناخت وه‌ك تاوس نه‌خشاوه‌ (وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ فیز و له‌خۆباییبوون)، ئه‌مه‌یش ئازیزه‌كه‌م، سه‌ره‌تاى كۆتایى، خۆیى تێدا حه‌شارداوه‌. خاكیبوونى ره‌سه‌ن و راسته‌قینه‌، ئازیزم، ده‌ستت ده‌گرێت و ده‌تبات بۆ باشتركردنى ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌یكه‌یت و هه‌ستى ئه‌وه‌ت لا دروست ده‌كات كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ى كردووته‌ و به‌ده‌ستتهێناون ته‌نیا هه‌نگاوێكه‌ له‌و رێگه‌یه‌ى كه‌ گرتووته‌ته‌به‌ر. به‌ڵام ئه‌و خاكیبوونه‌ فێڵاوى و ساخته‌یه‌، سه‌ره‌نجامه‌كه‌ى -خوانه‌خواسته‌- قایلبوونت ده‌بێت به‌وه‌ى كه‌ هه‌ته‌ و له‌ده‌ستتدایه‌، ئه‌مه‌یش راتده‌گرێت و له‌ كاروانه‌كه‌ت جێده‌مێنیت. دانایى له‌وه‌دایه‌ كه‌ به‌رده‌وام دانایى نه‌نه‌/دایه‌گه‌وره‌ت بیربكه‌وێته‌وه‌ (رۆڵه‌ به‌ زۆرى مه‌زانه‌..رۆژانێكى زۆر ماون).

هه‌رچى كۆڵه‌كه‌ و بنه‌ماى حه‌وته‌م-یشه‌ كه‌ ره‌نگه‌ زۆربه‌ى ناوداره‌كان تێبینیى نه‌كه‌ن و نه‌یزانن، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناودارى و ناوبانگ-یش خێروبه‌ره‌كه‌تێكه‌ وه‌ك باقى خێروبه‌ره‌كه‌ته‌كانى تر، بۆیه‌ بیپارێزه‌ بۆئه‌وه‌ى په‌روه‌ردگار ئه‌و خێروبه‌ره‌كه‌ته‌ت لێ نه‌بڕێت و لێتى نه‌گرێته‌وه‌.
سه‌رچاوه‌: ئه‌لئه‌هرام

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure