له‌ 11ى سێپته‌مبه‌ره‌وه‌ بۆ رێبه‌رى روسیا

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 1 هەفتە

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
كات دزێكى خێرا راكردووه‌. رووداوه‌كان دوورده‌كه‌ونه‌وه‌ و ته‌مومژ دایانده‌پۆشێت. به‌ڵام ئه‌مڕۆ جیهان ناتوانێت هێرشه‌كانى 11ى سێپته‌مبه‌رى 2001ى بیرنه‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانى هه‌ژاند و رژێمگه‌لێكى هه‌ڵكه‌ند و بووه‌ هۆى كوژرانى زۆرێك. ئه‌و رۆژه‌ رۆژێكى هه‌ڵاوێركراو و تایبه‌ته‌ له‌ ژیانى ئه‌مریكا و جیهان-یشدا. رۆژێكى قورس و سه‌خت بوو بۆ ژیانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست-یش كه‌ (ئه‌لقاعیده‌) و دواى ئه‌ویش (داعش)ى هێنایه‌ بوون.


له‌و رۆژه‌دا ئه‌وه‌ به‌ بیرى سه‌دام حسێن-دا نه‌ده‌هات كه‌ سه‌ره‌نجام ده‌چێته‌ لیستى قوربانیه‌كانه‌وه‌. موعه‌مه‌ر قه‌زافى-یش دڵنیابوو له‌وه‌ى كه‌ جێپه‌نجه‌ى خۆیى پێوه‌ نییه‌ و وازیهێنا له‌ گه‌مه‌ى گێچه‌ڵكردنى به‌ ئیمپریالیزمى ئه‌مریكى. فڕۆكه‌كه‌ى شا عه‌بدوڵـڵاى دووه‌م-یش به‌ سه‌ر ئه‌تڵه‌سى و به‌ ئاسمانه‌وه‌ بوو به‌ره‌و ئه‌مریكا، له‌ناكاو هه‌ر له‌گه‌ڵ گه‌یشتنى هه‌ستى به‌وه‌كرد كه‌ ئه‌مڕۆژه‌ پێچكردنه‌وه‌ و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌یه‌ك ده‌بێت له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانى ئه‌مریكا به‌ جیهانه‌وه‌. عه‌لى عه‌بدوڵـڵا ساڵح-یش بڕواى به‌ راپۆرته‌ سه‌ره‌تاییه‌كان نه‌ده‌كرد و دواتر زانیى چ كاره‌ساتێك قه‌وماوه‌. كاتێكیش مه‌سعود بارزانى فڕۆكه‌ى یه‌كه‌مى بینى كه‌ خۆیدا به‌ تاوه‌ره‌كه‌دا، وایده‌زانى ته‌له‌فزیۆن فیلمێكى ئاسایى په‌خش ده‌كات، به‌ڵام فڕۆكه‌ى دووه‌م ناچارى كرد لێى وردبێته‌وه‌. سه‌رۆكى ئێران ناوى محه‌مه‌د خاته‌مى بوو و هێشتا باسى (كه‌وان-هیلالى ئێرانى) له‌ ئارادا نه‌بوو. پێویست بوو له‌سه‌ر په‌روێز موشه‌ره‌ف-یش كه‌ پاكستان ساز و ئاماده‌ بكات بۆ چۆنیه‌تیى مامه‌ڵه‌كردنى له‌گه‌ڵ بوومه‌له‌رزه‌ نزیكبووه‌وه‌كه‌دا. ناوى سه‌رۆكى لوبنان-یش ئیمێل له‌حود بوو، سه‌ره‌ك وه‌زیرانه‌كه‌یشى ناوى ره‌فیق ئه‌لحه‌ریرى بوو، سه‌میر جه‌عجه‌ع-یش له‌ زیندانه‌كه‌ى و میشێل عۆن-یش له‌ تاراوگه‌ بوو. ساڵێكیش تێپه‌ڕى بوو به‌سه‌ر وه‌رگرتنى سه‌رۆكایه‌تیى له‌لایه‌ن به‌شار ئه‌سه‌د-ه‌وه‌ و هێشتا سه‌ردانى ئێرانى نه‌كردبوو. 

ئیمپراتۆریه‌تى ئه‌مریكا ئه‌وانه‌ى سزادا كه‌ سیمبوله‌كانى شكۆ و سه‌ركه‌وتنه‌كانیان كردنه‌ ئامانج و ئینجایش بازنه‌ى سزادانه‌كه‌ى فراوانتر كرده‌وه‌. لاشه‌كه‌ى ئوسامه‌ بن لادن له‌ ئۆقیانووسدا ون بووه‌. ئه‌بوبه‌كر به‌غدادى كاره‌ساتى نایه‌وه‌ و پاشان دواى له‌ده‌ستدانى (ده‌وڵه‌ته‌كه‌ى) و پێگه‌كانى، ون بوو و دیار نه‌ما. به‌ڵام ئه‌وه‌ى جێگه‌ى سه‌رنج و نامۆییه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بیرۆكه‌ى به‌ئامانجگرتنى سه‌نته‌رى بازرگانیى جیهانى به‌ فڕۆكه‌ى مه‌ده‌نى، پلانى بن لادن نه‌بوو.
  
كارلۆس-ى تیرۆریستى به‌ناوبانگى ڤه‌نزویلى، له‌ زیندانه‌ فره‌نسیه‌كه‌یه‌وه‌ چاودێریى ره‌وتى رووداوه‌كانى ئه‌و رۆژه‌ى ده‌كرد. "ناتوانم باس له‌و هه‌سته‌ خۆشه‌ و ئاسوودییه‌ بكه‌م". له‌ نامه‌یه‌كیدا بۆ ئه‌و كه‌سه‌ى كه‌ زیندانیى كردووه‌، كارلۆس ده‌ڵێت :"له‌ به‌هارى 1991 دا و دواى ئه‌و هێرشه‌ ئاسمانییانه‌ى كه‌ وێرانه‌یه‌كى زۆریان له‌عێراقدا نایه‌وه‌، ئاماده‌ى كۆبوونه‌وه‌یه‌كى كاریگه‌رى ژماره‌یه‌ك كادرى چه‌ند رێكخراوێكى دژه‌ ئیمپریالى بووم كه‌ سه‌رچاوه‌ و ئایدیۆلۆژیاى جیاجیایان هه‌بوو، كۆبوونه‌وه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى كه‌فوكوڵانه‌ و نافه‌رمى گه‌یشته‌ پێویستیى وه‌ڵامدانه‌وه‌ى به‌ زنجیره‌ ته‌قینه‌وه‌یه‌ك له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا. شه‌هید مورته‌زا بۆتۆ ئه‌میندارى گشتیى رێكخراوى (زولفه‌قار)ى پاكستانى پێشنیارى په‌لاماردانى سه‌نته‌رى بازرگانیى جیهانیى كرد له‌ نیویۆرك و به‌ فڕۆكه‌، هه‌روه‌ها پێشنیارى كرد هیچ كه‌مته‌رخه‌مییه‌ك نه‌نوێنرێت له‌ لێدانى غافڵگیرانه‌ى ئامانجه‌ دیاریكراوه‌كان له‌ واشنتۆن". 

مه‌به‌ستى هێرشه‌كانى 11ى سێپته‌مبه‌ر گڕتێبه‌ردانى هێڵه‌كانى ته‌ماس-ى نێوان خۆرئاوا و جیهانى ئیسلامى بوو، هه‌وره‌ها دروستكردنى كه‌لێن و ده‌لاقه‌یه‌كى گه‌وره‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانى ئه‌مریكا و سعودیه‌دا به‌جۆرێك كه‌ پێشتر شتى وا نه‌بووبێت. هه‌روه‌ها مه‌به‌ستى ئه‌وه‌ بوو كه‌ سوپاى ئه‌مریكایش بخاته‌ جه‌نگى رێگا سه‌خت و ره‌قه‌نه‌كانى ئه‌فغانستان-ه‌وه‌. بن لادن خه‌ونى ئه‌وه‌ى هه‌بوو كه‌ سوپاى ئه‌مریكى ببینێت به‌ تێكشكاوى له‌ ئه‌فغانستان بچێته‌ ده‌ره‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ى به‌سه‌ر (سوپاى سوور)ى سۆڤیه‌تیدا هات. به‌ڵام بێگومان بن لادن خراپ له‌ تواناى هێزى ئامێرى سه‌ربازیى ئه‌مریكا و ئاستى ره‌تكردنه‌وه‌ى جیهان بۆ تیرۆر، حاڵى بووبوو.

له‌و رۆژه‌ى هێرشه‌كانه‌وه‌ تا به‌ ئه‌مڕۆ ده‌گات، چه‌ندین گه‌رده‌لوول له‌ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستى داوه‌ كه‌ نه‌خشه‌كانى دڕاندووه‌ و وڵاتانى شێواندووه‌ و هاوسه‌نگیه‌كانى هه‌ژاندووه‌ و سیماكانى گۆڕیووه‌. جه‌نگى دژى (ئه‌لقاعیده‌). غه‌زوكردنى عێراق و رووخاندنى ئه‌و دیواره‌ى كه‌ رێگربوو له‌به‌رده‌م ته‌نینه‌وه‌ى دوومه‌ڵى ئێران به‌ ناوچه‌كه‌دا. به‌رپابوونى (به‌هارى عه‌ره‌بى). ده‌ركه‌وتنى (داعش) و هه‌روه‌ها برینى كراوه‌ى سوریا كه‌ رمبازێنى ئیقلیمى و نێوده‌وڵه‌تیى تێدا ده‌كرێت له‌سه‌ر ده‌ریاچه‌ى خوێن.
 
فڕۆكه‌كانى بن لادن نه‌یانتوانى و سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون له‌ هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ و ئاوه‌ژووكردنى دیمه‌نه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كه‌ و هاوسه‌نگیه‌كانى. هه‌روه‌ها كێرد-ه‌كانى به‌غدادى-یش نه‌یانتوانى سه‌قامگیرییه‌كى درێژخایه‌نیان هه‌بێت له‌ بڕین و داتاشینى گه‌ردنى نه‌خشه‌كاندا. 
گۆڕانكارى و وه‌رچه‌رخانه‌ گه‌وره‌كه‌ له‌ شوێنێكى تر  و له‌ فه‌رهه‌نگێكى دیكه‌ و له‌سه‌ر ده‌ستى ئه‌فسه‌رێكى گه‌نجى هه‌واڵگرییه‌وه‌ دێت كه‌ به‌بریندارى له‌ژێر داروپه‌ردووى سۆڤیه‌ت-ه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌.
 
زۆربه‌ى گومانه‌كان بۆ ئه‌وه‌ ده‌چن، بۆریس یاڵتسن نه‌یده‌زانى كه‌ پشتوێنه‌یه‌كى مینڕێژكراو به‌ دیاریى ده‌داته‌ خۆرئاوا. له‌ 8ى سێپته‌مبه‌رى 1999 و له‌ په‌یوه‌ندیه‌كى ته‌له‌فۆنى-دا، سه‌رۆك بیل كلینتۆن پرسیارى لێكردووه‌ ده‌رباره‌ى ئه‌و كه‌سه‌ى كه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ى روسیادا سه‌رده‌كه‌وێت، یاڵتسن وه‌ڵامى ده‌داته‌وه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ ڤلادیمێر پوتین-ه‌. هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "سه‌ره‌نجام دۆزیمه‌وه‌. ئه‌و كه‌سێكى گونجاو و له‌باره‌. ژیاننامه‌كه‌یم خوێندووه‌ته‌وه‌. كه‌سێكى دیموكراتخوازه‌ و باش له‌ خۆرئاوا تێده‌گات". هه‌روه‌ها وتى:"ده‌زانم كه‌سێكى به‌هێز و تونده‌ و ئاگادار و زانیاریى باشى هه‌یه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ جۆراوجۆره‌كانى ژێر ده‌سه‌ڵات و ئیداره‌ى خۆى. له‌هه‌مانكاتدا تێڕوانینیشى گشتگیر و به‌هێزه‌ و كه‌سێكى ئه‌وپه‌ڕى كۆمه‌ڵایه‌تى-یشه‌. ده‌توانێت په‌یوه‌ندیى باش دروست بكات و بیپارێزێت و به‌رده‌وام بێت له‌گه‌ڵ كه‌سێتیه‌ جیاوازه‌ هاوبه‌شه‌كانیدا. بۆیه‌ من دڵنیام كه‌ هاوبه‌شێكى ئه‌وپه‌ڕى باش ده‌بێت بۆت".

كاتێك هێرشه‌كانى 11ى سێپته‌مبه‌ر روویاندا، كرملین له‌ سه‌رده‌مى پوتین-دا بوو كه‌ له‌یه‌كه‌م رۆژى ئه‌م سه‌ده‌یه‌ى ئێستاوه‌ تێیچووه‌. ئه‌و له‌ هه‌وڵى رێگرتن و به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ى ره‌شه‌باى لێكترازانى روسیاى فیدراڵ و ره‌شه‌باى له‌به‌ریه‌كهه‌ڵوه‌شانى (سوپاى سوور)دا بوو. سه‌رانى خۆرئاوایش خه‌یاڵپڵاوى ئه‌وه‌یان هه‌بوو كه‌ سه‌رۆكى تازه‌ى روسیا خۆى راده‌ستى جیهانى تاقه‌ هێزى گه‌وره‌ ده‌كات و هه‌ر ته‌نیا به‌ تازه‌كردنه‌وه‌ى ماڵى روسى و جاڕدانى خه‌ونى چوونه‌ ناو (ماڵى هاوبه‌شى ئه‌روپى) وازدێنێت.

پوتین له‌وه‌ى ئه‌مریكا خۆش نه‌بوو كه‌ بێ ئه‌وه‌ى فیشه‌كێك بته‌قێنێت یه‌كێتى سۆڤیه‌تى رووخاند. هه‌روه‌ها له‌وه‌یش كه‌ به‌ئه‌نقه‌ست داواكارییه‌كانى یاڵتسن-ى له‌بیرخۆى بردووه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌ جووڵاندنى داش-ه‌كانى په‌یمانى ئه‌تڵه‌سى به‌ره‌و سنووره‌ نزیكه‌كانیان، رووسه‌كان تووڕه‌ نه‌كات. ئه‌م پیاوه‌ كه‌ زۆر به‌گومانه‌، هه‌ستى به‌وه‌یش كرد كه‌ شۆڕشه‌ ره‌نگاوڕه‌نگه‌كان له‌ چێشتخانه‌كانى هه‌واڵگریى ئه‌مریكاوه‌ لێنراون و نێردراون. ده‌بوو یه‌كه‌مجار قۆناغى ملپێكه‌چكردنى ژه‌نراڵه‌كان و بزنسمانه‌كان و میدیا جێبه‌جێ بكات بۆ ئه‌وه‌ى نه‌كه‌ونه‌ كارته‌كانى ده‌ره‌وه‌ى ناو ماڵه‌كه‌ى. هه‌ر وایشى كرد. كاتێكیش ئاماده‌كارییه‌كانى ته‌واوكرد، ده‌رفه‌تى هێنا و ئاگره‌كه‌ى سوریاى قۆسته‌وه‌ بۆ ده‌ستپێكردنى كوده‌تاى گه‌وره‌.

ده‌ستیگرت به‌سه‌ر قرم-دا. پێگه‌ى جوگرافیاى بیر ئۆكرانیا هێنایه‌وه‌. به‌ رێگه‌ى سه‌ربازیى ده‌ستى له‌ سوریا وه‌ردا. هه‌ڵوێستى توركیاى رام و ده‌سته‌مۆ كرد. به‌له‌سه‌بوونى ئێرانى كۆنترۆڵ كرد. خۆى كرده‌ پێویستییه‌ك بۆ هه‌موو یاریزان  و گه‌مه‌كه‌ره‌كان. له‌م دوا كۆبوونه‌وه‌ باڵایه‌ى له‌گه‌ڵ ئه‌ردۆغان و رۆحانى كه‌ له‌ تاران به‌ڕێوه‌چوو، پوتین به‌بڕوابه‌خۆبوونه‌وه‌ واده‌ركه‌وت كه‌ ئیدلب ببه‌ستێته‌وه‌ به‌ چاره‌نووسى ناوچه‌كانى (هێوركردنه‌وه‌ى دۆخه‌كه‌)ى پێشووه‌وه‌. پوتین ره‌فتارى سه‌رۆكێكى تێپه‌ڕاندوو و به‌ عه‌قڵیه‌تى رێبه‌رایه‌تى ره‌فتار و مامه‌ڵه‌ ده‌كات. به‌ پێویستى نه‌زانییوه‌ گوێ بداته‌ ئه‌ردۆغان له‌به‌رده‌م مایكرۆفۆنه‌كاندا. 
جیهان گۆڕا. هێرشه‌كانى 11ى سێپته‌مبه‌ر بووه‌ رابردوویه‌كى دوور. ئێمه‌ ئێستا له‌ سه‌رده‌مى رێبه‌رى روسى (المرشد الروسى) دا ده‌ژین.
سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure