چین پێشه‌نگییه‌كه‌ ده‌دزێت

بۆچوون / بیروڕا :: 08/09/2018

سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
 تۆ بڵێیت دیكتاتۆریه‌ت پێناسه‌یه‌كى گونجاو بێت بۆ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ى كه‌ تێیدا ده‌ژیین؟ ره‌نگه‌ پرسیاره‌كه‌ نامۆ بێت به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشان و په‌ره‌سه‌ندنى نموونه‌ چین-ییه‌كه‌دا، ئه‌م پرسیاره‌یش به‌هێزه‌وه‌ دێته‌ كایه‌كه‌وه‌. ئه‌و ئه‌زموونه‌ى كه‌ خه‌ریكه‌ به‌ خێراییه‌كى له‌ڕاده‌به‌ده‌ر چنگى خۆى به‌سه‌ر ملیارێك و 400 ملیۆن كه‌سدا قایم ده‌كات، به‌ڕێگه‌یه‌ك كه‌ پێشتر له‌ مێژووى مرۆڤایه‌تیدا شتى وا نه‌بووه‌، ئه‌مه‌یش له‌سایه‌ى ده‌سه‌ڵاتى ده‌وڵه‌ت له‌ تۆڕێكى زه‌به‌ڵاحى ئه‌لیكترۆنیى سه‌ربه‌خۆدا بۆ كۆنترۆڵكردنى هه‌موو ئه‌وانه‌ى له‌ جیهاندا روو ده‌ده‌ن و له‌هه‌مانكاتدا به‌دیهێنانى گه‌شه‌یه‌كى پێوانه‌یى ئابوریى.
  
هه‌موان سه‌ریان له‌ بازدان و هه‌ڵمه‌ت و هه‌ڵپه‌ى چین سوڕماوه‌. هه‌واڵه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ له‌و كچه‌ شاگرده‌ زیره‌كه‌دا نه‌ماوه‌ته‌وه‌ كه‌ خورادن بۆ كڕیارانى چێشتخانه‌یه‌كى په‌كین داده‌نێت، یان رۆبۆتێك كه‌ رێگه‌كان پاك ده‌كاته‌وه‌ یاخود سه‌ركه‌وتوانه‌ به‌شداریى تاقیكردنه‌وه‌ى وه‌رگرتنى له‌ كۆلیژى پزیشكى ده‌كات، یان ده‌بێته‌ هاوه‌ڵى منداڵان. ئه‌مانه‌ هیچ نین جگه‌ له‌ كیژۆڵه‌یه‌ك كه‌ له‌سه‌ر مێزێكى گه‌وره‌ى ته‌كنه‌لۆژى دانیشتووه‌ و (هه‌ژدیها سووره‌كه‌) نه‌خشه‌ى بۆ داده‌نێت. 

ئه‌وه‌ى كه‌ جیهان به‌ چاوێكى كراوه‌وه‌ چاودێریى و ته‌ماشاى ده‌كات ئه‌وه‌یه‌: چین له‌دواى دوو ساڵى تر ده‌بێته‌ ده‌وڵه‌تێكى واى هه‌موو ره‌فتار و مامه‌ڵه‌یه‌كى مرۆڤ تێیدا له‌ڕێى ئینته‌رنێته‌وه‌ ده‌بێت و هه‌موو ده‌خرێته‌ رێر ركێفى زیره‌كیى ده‌ستكرده‌وه‌ و ده‌بێته‌ نموونه‌یه‌كى ئه‌و شێوازى ژیانه‌ى كه‌ مرۆڤ له‌ ئایینده‌دا ده‌یگاتێ. ئه‌مه‌یش هه‌ر جێى سه‌رسامیى نییه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ى كه‌ جیاوازیه‌كه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو رووداوێكى شوێنێكى تردا دروست ده‌كات، ئه‌وه‌یه‌: ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ مه‌ركه‌زییه‌ چنگى خۆیى له‌ زانیارییه‌كان و له‌ جموجووڵه‌كان و له‌ چرپه‌چرپ و ورته‌ورته‌كان گیركردووه‌ و ده‌توانێت هه‌ناسه‌دانه‌كانیش بژمێرێت. ئه‌وه‌ى به‌ یاسا له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مریكا قه‌ده‌غه‌ ده‌كرێت و رێكخراوه‌كانى ئه‌وێ خه‌بات له‌پێناویدا ده‌كه‌ن و بۆى تێده‌كۆشن بۆ پاراستنى تایبه‌تمه‌ندێتیى تاك و هاووڵاتى، لێره‌ ته‌واو پێچه‌وانه‌یه‌ و هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ كه‌ به‌هێزیى چین-ى لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌ و وایلێكردووه‌ ئه‌م وڵاته‌ زه‌به‌لاحه‌ به‌ هه‌نگاونانى بڕوابه‌خۆبوونه‌وه‌ به‌ره‌و ئایینده‌ بڕوات. به‌مانایه‌كى تر، سه‌ربه‌خۆیى نیشتمانیى وابه‌سته‌ و تێكهه‌ڵكێشراوى سیستمێكى زیره‌كه‌ و ناتوانرێت بشكێنرێت یان ببه‌زێنرێت. به‌مه‌یش چین ده‌كه‌وێته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ى ئه‌و لایه‌نه‌ى كه‌ به‌رهه‌مه‌ ئه‌لیكترۆنیه‌كانى بۆ بنێرێت و ئه‌وانیش درز و كه‌له‌به‌رێك نادۆزنه‌وه‌ تا لێوه‌ى دزه‌ بكه‌نه‌ ناویه‌وه‌.  

ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌ كه‌ كۆمپانیا ئه‌مریكیه‌كانى بوارى په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان جێ پێیه‌كیان له‌ كایه‌ى چین-یدا نییه‌ و هاووڵاتیان ناچارن تۆڕه‌ نیشتمانییه‌كانى وڵاته‌كه‌یان به‌كاربێنن و (ئۆنلاین-راسته‌وخۆ) له‌ بازاڕى فرۆشگاكانیاندا بمێننه‌وه‌، وه‌ك (عه‌لى بابا) كه‌ واى لێهاتووه‌ له‌ (ئه‌مازۆن) گرنگتربێت و هه‌روه‌ها له‌ برى (گوگڵ) له‌ (بایدو) دا بگه‌ڕێن. هه‌رچى (وى شات)یشه‌ ئه‌وه‌ بۆخۆى تۆڕێكه‌ بۆ ئه‌نجامدانى چالاكییه‌ جۆراوجۆره‌كانى هه‌ر له‌ گوێگرتن له‌ میوزیك-ه‌وه‌ هه‌تا فیلم و كۆمۆنیوكه‌یشن و په‌یوه‌ندیگرتن و كڕین و فرۆشتن. خزمه‌تگوزاریى ته‌واوى پێویست بۆ ژیان پێشكه‌ش ده‌كرێت و بووه‌ته‌ ده‌روازه‌ بۆ چینیه‌كان.
 
هه‌موو به‌رنامه‌یه‌كى یاساغى ئه‌مریكى، جێگره‌وه‌یه‌كى چین-یى بۆ دانراوه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌توانێت چاودێریى بكات و زانیارییه‌كانى بزانێت. خۆ ئه‌گه‌ر كایه‌كانى ژیان، له‌ ته‌ندروستیه‌وه‌ بۆ خوێندن و بیمه‌ و كڕین و فرۆشتن و ته‌نانه‌ت هه‌تا چوونه‌ ناو ماڵ-یشه‌وه‌،  له‌ ژێر زیره‌كى و ئاگادارى و كۆد-دا بن، ئه‌وا كۆكردنه‌وه‌ى زانیاریى له‌سه‌ر خه‌ڵك و كه‌سه‌كان و لێكدانه‌وه‌یان كارێكى سه‌ره‌تایى و سانایه‌ بۆ ده‌وڵه‌تى مه‌ركه‌زى. له‌ئێستایشه‌وه‌ هه‌تا ساڵى 2020 ئه‌و دووسه‌د ملیۆن كامێرا چاودێرییه‌ دانراوه‌ى كه‌ له‌ شه‌قامه‌كاندان ده‌بنه‌ حه‌وت سه‌د ملیۆن كامێرا و ئیتر مشك-یش ناتوانێت هه‌ڵه‌یه‌ك بكات و له‌ سزادان قوتارى ببێت.

گۆڤارى (نۆفه‌ڵ ئۆبزێرڤه‌تۆرى)ى فره‌نسى دۆسیه‌یه‌كى سه‌رنجڕاكێشى بڵاوكردووه‌ته‌وه‌ ده‌رباره‌ى قه‌ناعه‌تى چینییه‌كان به‌و كاره‌ى ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان و رازیبوونیان به‌و چاودێرى و سانسۆره‌ى كه‌ له‌سه‌ریانه‌، ته‌نانه‌ت به‌ باش و گونجاویشى داده‌نێن مادام گوزه‌رانیان ئاسایى و ئاسان ده‌كات. گۆڤاره‌كه‌ دیدارى له‌گه‌ڵ گه‌نجه‌كانى (دواى شۆڕشى تیانامین) كردووه‌ و ئه‌وه‌ى بۆ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ كه‌س نایه‌وێت بزانێت چى له‌ (تایوان) یاخود له‌ (تبیت) ده‌گوزه‌رێت، به‌ڵكو ئه‌مانه‌ نه‌وه‌یه‌كى به‌كاربه‌رن و ده‌یانه‌وێت گوێ له‌ میوزیك بگرن و كار و گه‌شت بكه‌ن و ئاسووده‌ و تێروپڕ بن و ئه‌وه‌نده‌یان به‌سه‌ كه‌ بزانن سبه‌ینێیان له‌مڕۆیان باشتر ده‌بێت. 

ئامانجى پلانى چین بۆ زیره‌كیى ده‌ستكرد، وه‌ك ئه‌وه‌ى راگه‌یه‌نراوه‌، پشتگیریكردنى "پرۆژه‌ى دروستكردنه‌ له‌ چین تا 2025" و زیادكردنى به‌رهه‌مه‌كان و دابینكردنى ده‌ستى كاره‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیى ئاراسته‌كردن و به‌گه‌ڕخستنى وزه‌ مرۆییه‌كان له‌ بیركردنه‌وه‌ و داهێناندا، نه‌ك به‌فێڕۆدانى له‌ كارى ئامێرى-دا، به‌ڵام هه‌رگیز ره‌هه‌ندى ئامانجدارى ئه‌منییشى نه‌شاردووه‌ته‌وه‌.

ئه‌مریكایش ده‌زانێت ئه‌و ده‌ستكراوه‌ییه‌ى چین بۆ زیره‌كیى ده‌ستكرد كه‌ ملیاره‌ها دۆلارى بۆ خه‌رج ده‌كات، ده‌بێته‌ هۆى ئه‌وه‌ى چین ببێته‌ یه‌كه‌م پێشه‌نگى بواره‌كه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ 60%ى وه‌به‌رهێنانى جیهان به‌رهه‌مى چین-ه‌. بێگومان ئه‌وه‌یش كه‌ پاره‌ى زیاتر خه‌رج ده‌كات ده‌بێته‌ خاوه‌نى زانیارییه‌كان و له‌ بواره‌كه‌دا زاڵ و سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت.

هه‌ندێك له‌ شاره‌كانى چین، بۆ نموونه‌ چینغدۆ، به‌كرده‌وه‌ چوونه‌ته‌ سه‌رده‌مى كارلێكى نیمچه‌ ته‌واوه‌وه‌. چینیه‌كان مه‌به‌ستیان ئه‌و ئه‌نجامانه‌یه‌ كه‌ ده‌یانفڕێنێت بۆئه‌وه‌ى بكه‌ونه‌ پێش نه‌ته‌وه‌كانى تر. 320 ملیۆنێرى چینى به‌هه‌مان شێوه‌ى خه‌ڵكانى بچووكى هاووڵاتییه‌كانیان، له‌ ده‌وڵه‌تى باوكایه‌تى بێزار نین كه‌ سیاسه‌تى گۆچان و گێزه‌ره‌كه‌ (سزا و پاداشت) به‌كاردێنێت و تابلۆ ره‌ش و خۆڵه‌مێشییه‌كان داده‌نێت و هه‌موان به‌ سنوورى خۆیه‌وه‌ و به‌ جۆره‌ها سزاوه‌ پابه‌ند ده‌كات و گه‌وره‌ و بچووك ملكه‌چى ده‌بن. به‌رپرسى یه‌كه‌مى كۆمپانیاى به‌ناوبانگى  (هواوى) بۆ مۆبایل، هاوشێوه‌ى ستیڤ جۆبز ده‌دوا وه‌ك ئه‌و رۆژه‌ى كه‌ یه‌كه‌م مۆبایلى خۆیى ناساند و باسى گۆڕینى جیهانى ده‌كرد و ده‌یگوت ئه‌م هه‌ساره‌یه‌ ده‌بێته‌ شوێنێكى جیاواز.
 
ترسان له‌ چین زیاد و تواناى رێَلێگرتنى كه‌م ده‌بێت، جیاوازییش هه‌یه‌ له‌ نێوان ئه‌وانه‌ى به‌ نموونه‌كه‌ى چین سه‌رسامن و ئه‌وانه‌ى كه‌ نامۆن به‌و ئاستى سه‌ركه‌وتنى ئاوێته‌كردنه‌ى دووڕه‌گ (دوو توخم)ه‌ى سۆسیالیزم و سه‌رمایه‌دارى و ئاوێزانبوون و تێكهه‌ڵكێشانى  سه‌رسوڕهێنه‌رانه‌ى نێوان ته‌كنۆلۆژیا و دیكتاتۆریه‌ت.

هندستان به‌ سه‌رسامیه‌وه‌ له‌ دراوسێكه‌ى ده‌ڕوانێت كه‌ له‌ قه‌باره‌ى مرۆییدا لێیه‌وه‌ نزیكه‌ و ده‌ستیگرتووه‌ به‌ دیموكراسیه‌ته‌كه‌ى خۆیه‌وه‌. سیاسه‌تمه‌داره‌كانیان هه‌میشه‌ ده‌ڵێن و ده‌یڵێنه‌وه‌: ده‌زانن ئه‌و گه‌شه‌ ئابوریه‌یان كه‌ خه‌ریكه‌ وه‌ك گه‌شه‌ى ئابوریى چین-ى لێدێت، هه‌مان ئه‌و ئه‌نجامه‌ سیحراویه‌ى نابێت و هه‌مان ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ ناخاته‌وه‌، به‌ڵام دڵنه‌وایى به‌رده‌وامیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وان نایانه‌وێت ببنه‌ هه‌ژدیهایه‌كى به‌هێزى دڵڕه‌قى به‌ زه‌بر، بنه‌ڕێنێت و ده‌ورووبه‌رى بتۆقێنێت، چونكه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌ رووى هێزه‌وه‌ به‌توانا بێت و توندتر چنگگیربكات، فشه‌ڵى و ترس زیاتر ته‌شه‌نه‌ ده‌كه‌ن.
  
ئه‌وان هه‌روه‌ها نایشیانه‌وێت وه‌ك هۆنگ كۆنگ و سه‌نگافوره‌ خۆیان به‌ پڵنگه‌كانى ئاسیا بچوێنن. هندیه‌كان ده‌یانه‌وێت رێباز و كاروانه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌یان وه‌ك فیل درێژ و قورس و هێور بێت به‌ڵام به‌ هێزى جێگیر و به‌رده‌وامه‌وه‌ و له‌ په‌رتوبڵاوبوونه‌وه‌ى كتوپڕ ناترسن. له‌ نێوان هندستان و چین-دا دوو نموونه‌ى نزیك له‌یه‌كتر و له‌هه‌مانكاتدا جیاوازیش له‌یه‌كتر هه‌ن. وه‌ڵامه‌كانیش له‌ ساڵانى داهاتوودان و كه‌س ناتوانێت (هه‌رچه‌نده‌ بیر و ئیدراكیشى زۆر فراوان بێت) پێشبینییان بكات.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure