ماركس-ى مرۆڤ.. ماركس-ى عه‌قڵى جیهان

بۆچوون / بیروڕا :: 16/08/2018

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
پرۆلیتاریاى جیهانى و گه‌لانى چه‌وساوه‌ى سه‌ر زه‌وى، ئه‌مساڵ یادى دووسه‌د ساڵه‌ى له‌دایكبوونى كارڵ ماركس مامۆستاى پرۆلیتاریا ده‌كه‌نه‌وه‌. 5ى ماى-ئایار، چینى كرێكار له‌ هه‌موو وڵاتانى جیهاندا ئاهه‌نگى ئه‌م یاده‌ ده‌گێڕن و بیروباوه‌ڕ و فیكره‌كانى ئه‌م مامۆستایه‌ بیر و یادى خۆیان دێننه‌وه‌، ئه‌و مامۆستایه‌ى كه‌ دوو چه‌ك-ى سه‌ره‌كیى داوه‌ته‌ ده‌ستى چینى كرێكار بۆ رزگاربوونى له‌ ئیستیغلال و چه‌وساندنه‌وه‌ى چینایه‌تى، ئه‌و دوو چه‌كه‌یش بریتین له‌: ماتریالیزمى دیالیكتیكى و ماتریالیزمى مێژوویى. 


له‌ بیرهێنانه‌وه‌ى ئه‌م رۆژه‌دا، ده‌بینین كه‌ بۆرژوازیه‌ت و ئابورییه‌كه‌ى و رۆشنبیره‌كانى، به‌ ئاشكرا دژایه‌تیى بیرى ماركس ده‌كه‌ن و له‌ولایشه‌وه‌ به‌ نهێنى به‌ناو كتێبه‌كه‌یدا (سه‌رمایه‌) ده‌گه‌ڕێن و ده‌یپشكنن بۆ ئه‌وه‌ى چاره‌سه‌رى قه‌یرانه‌ ئابورییه‌كانیانى تێدا بدۆزنه‌وه‌، كه‌ جار له‌دواى جار تیۆر و بیردۆزه‌ ئابورییه‌كانیان به‌سه‌ر زمانى هه‌موانه‌وه‌ ده‌بێته‌ گاڵته‌جاڕیى. به‌ڵام هه‌لپه‌رسته‌كان به‌ هه‌موو جۆره‌كانى ریفۆرمست و لاده‌ره‌كانیانه‌وه‌، مامه‌ڵه‌كردنێكى خۆبژارده‌یى نه‌شاراوه‌ له‌گه‌ڵ بیرى ماركس-دا ده‌كه‌ن. ته‌نیا ماركسى-لینینییه‌كان و شۆڕشگێڕه‌كان و پرۆلیتاریاى جیهانى و گه‌لانى چه‌وساوه‌ى سه‌ر زه‌وى به‌ شێوه‌یه‌كى راسته‌قینه‌ پێشوازیى له‌ یادى له‌دایكبوونى ماركس ده‌كه‌ن.

دووسه‌د ساڵ به‌سه‌ر له‌دایكبوونى كارڵ ماركس-دا تێپه‌ڕى، تائێستا و بۆ داهاتوویش بیرى ماركس دێوه‌زمه‌یه‌كه‌ بۆ دوژمنانى پرۆژه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى مرۆیى شیوعى كه‌ تێیدا جیاوازییه‌ چینایه‌تیه‌كان نامێنن و ئیستیغلالى چینایه‌تیى تێدا نابێت.

بۆرژوازیه‌تى خۆسه‌پێن به‌سه‌ر ئابورى و سیاسیى جیهاندا، تارمایى تۆقێنه‌رى ماركس و بیروباوه‌ڕه‌كانى به‌سه‌ره‌وه‌یه‌، بۆیه‌ هه‌موو هه‌وڵێك ده‌دات له‌پێناو لابرد و داماڵینى ئه‌و تارماییه‌ له‌ڕێى شاردنه‌وه‌ى بیروباوه‌ڕه‌كانى و ناشیرینكردنى له‌ پرۆگرامه‌كانى قوتابخانه‌ و زانكۆكاندا له‌ هه‌موو ئه‌و بوارانه‌ى كه‌ ماركس تێیاندا پێشه‌نگ بووه‌، له‌ ئابورى و فه‌لسه‌فه‌ و زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تى و مێژووییه‌كاندا، ته‌نانه‌ت له‌ هه‌موو ئه‌و بوارانه‌ى ده‌رده‌په‌ڕێنێت كه‌ فیكرى ئه‌وى تێدا به‌هێزه‌. ماركس ئه‌و پیاوه‌ بوو بۆرژوازییه‌ت زۆرترین رقى لێى بووه‌ و ته‌نانه‌ت هه‌موو تاوانه‌كانى مێژووى ده‌خاته‌پاڵ، ئه‌و تاوانه‌ى كه‌ له‌ڕاسیتدا ته‌نیا خودى بۆرژوازیه‌ت خۆى لێیان به‌رپرسیاره‌، تاوانه‌كانى چه‌وساندنه‌وه‌ و ئیستیغلال كه‌ ماركس ئاشكرایكردن و له‌ڕووى سیاسى و ئایدیۆلۆژیه‌وه‌ رووتیكردنه‌وه‌ كاتێك رۆڵى مێژوویى جیهانیى پرۆلیتاریاى ده‌رخست وه‌ك بناغه‌دانه‌رى كۆمه‌ڵى سوسیالیستى و پرۆژه‌ى كۆمه‌ڵى شیوعى. 

بیرى ماركسى ئاوێته‌ى عه‌قڵى ملیۆنه‌ها كه‌س بووه‌، ئه‌مه‌یش له‌به‌ر ئه‌و جیاكارییه‌ى كه‌ ماركسیه‌ت له‌ باقى تیۆر و رێبازه‌كانى دیكه‌ جیاده‌كاته‌وه‌، ئه‌ویش گیانى شۆڕشگێڕییه‌كه‌یه‌تى.

ماركس ئه‌و دێوه‌زمه‌یه‌یه‌ كه‌ ئه‌وسا و ئێستایش له‌سه‌ر سنگى دوژمنانى هه‌ردوو چینى پرۆلیتاریا و ره‌نجده‌رانى جیهانه‌، چونكه‌ په‌یامه‌كه‌ى ئه‌و له‌ ژیاندا به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان به‌شداریى هه‌بووه‌ و هه‌یه‌ له‌ هه‌ره‌س و داڕووخانى كۆمه‌ڵگه‌ى سه‌رمایه‌دارى و ئه‌و دامه‌زراوانه‌ى كه‌ دروستى كردوون. ئه‌مه‌یش له‌ پێناو ئازادكردنى پرۆلیتاریا و خه‌بات و تێكۆشانه‌كه‌یشى مه‌یدانه‌كه‌ى خۆى بووه‌، چونكه‌ ئه‌و به‌ په‌رۆش و سه‌رسه‌ختانه‌ و سه‌ركه‌وتوانه‌یه‌كى بێوێنه‌وه‌ تێده‌كۆشا، بۆیه‌ ماركس ئه‌و پیاوه‌ بوو كه‌ له‌ سه‌رده‌مى خۆیدا زۆرترین دژایه‌تى و رقلێبوونه‌وه‌ى به‌رامبه‌ر كراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ى له‌به‌رچاو بخرێت و ببێزرێت، حكومه‌ته‌ سته‌مكار و كۆماریه‌كانیش دووریانخستووه‌ته‌وه‌، موحافیزه‌كان و دیموكراته‌كانیش له‌ دژایه‌تیكردنیدا كۆك و هاوڕابوون. به‌ڵام ئه‌و هیچ گوێ و بایه‌خى به‌م هه‌موو دوژمنایه‌تیكردنه‌ى نه‌داوه‌ مه‌گه‌ر له‌ كاتى زۆر پێویستدا نه‌بێت، ئیتر ئه‌گه‌ر نه‌یارى زۆریشى هه‌بووبێت به‌ڵام دوژمنى تایبه‌تیى نه‌بووه‌، چونكه‌ كارڵ ماركس بۆخۆى دژى به‌شه‌خسیكردنى ململانێكان بووه‌ و به‌لایه‌وه‌ شێوازێكى قێزه‌ون و نه‌خوازراو بووه‌، هه‌ر به‌هه‌مان شێوه‌ ستایش و پێداهه‌ڵدانیشى ره‌تكردووه‌ته‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌یش به‌ رێز و خۆشه‌ویستیه‌وه‌ كۆچى دوایى كرد و ملیۆنه‌ها هاوڕێى شۆڕشگێڕ له‌وپه‌ڕى كان-ه‌كانى سیبیریاوه‌ هه‌تا كالیفۆرنیا و هه‌روه‌ها له‌ ئه‌وروپاوه‌ بۆ ئه‌مریكا بۆى گریان و خۆشه‌ویستیى زۆرى هه‌موو ژن و پیاوه‌ شۆڕشگێڕه‌كانى ئه‌وسا و ئێستا و ئایینده‌یشى له‌ده‌ستنه‌داوه‌ و له‌ده‌ستیشى نادات. له‌به‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ ناوى ئه‌و و كاره‌كانیشى له‌ هه‌موو سه‌رده‌مه‌كاندا به‌ نه‌مریى ده‌مێنێته‌وه‌.

هێرش و په‌لاماردانه‌ شه‌خسیه‌كان بۆ سه‌ر ماركس گه‌یشتبوونه‌ ئاستێك له‌ شێتى و گه‌مژه‌یى و ناچار ده‌بوو وه‌ڵام بدرێنه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت ئێستایش هه‌ر وه‌ڵام ده‌درێنه‌وه‌، لینین-یش به‌ شۆڕشى پیرۆزى به‌لشه‌فى و ماوتسى تۆنگ-یش به‌ شۆڕشى مه‌زنى چین وه‌ڵامیاندانه‌وه‌.

ماركس به‌شێوه‌یه‌كى بلیمه‌تانه‌ هه‌ر سێ ره‌وته‌ فیكرییه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ى ته‌واوكرد كه‌ پێشكه‌وتووترین ره‌وت و رێبازێكى سه‌ده‌ى 19ى ناو كۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤایه‌تى بوون: فه‌لسه‌فه‌ى كلاسیكى ئه‌ڵمانى و ئابوریى سیاسى كلاسیكى ئینگلیزى و سۆسیالیزمى فره‌نسى كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى گشتى په‌یوه‌ست بوو به‌ بیروباوه‌ڕه‌كانى شۆڕشى فره‌نسییه‌وه‌. ئه‌م بیروباوه‌ڕانه‌ پێكه‌وه‌، ماتریالیست و سۆسیالیزمى زانستیى هاوچه‌رخ پێكدێنن، چونكه‌ تیۆرى بزووتنه‌وه‌ى كرێكارى و به‌رنامه‌ و میتۆدى ئه‌وانه‌ له‌ هه‌موو وڵاتانى به‌شارستانیبووى جیهاندا.

كاره‌ مه‌زنه‌كانى ماركس له‌ مێژوودا لینین گه‌واهیى بۆ ده‌دات، كاتێك ده‌ڵێت تاقه‌ شتێك كه‌ له‌ هه‌موو شتێكى دیكه‌ زیاتر هه‌ژموونى به‌سه‌ر بایه‌خ و گرنگیپێدانى ماركس و ئه‌نگڵز-ى هاوڕێیه‌وه‌ هه‌بوو و ئه‌و شته‌ى كه‌ به‌لایه‌وه‌ مه‌زنتر و جه‌وهه‌ریتر و جدییتر بوو و ئه‌و شته‌ى كه‌ پێشكه‌وتنى كارامه‌ى له‌ مێژووى بیرى شۆڕشگێریدا پێ به‌دیهێنا، جێبه‌جێكردنى ماتریالیستى دیالیكتیكى بوو به‌ دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ى ئابوریى سیاسى به‌ته‌واوه‌تى، هه‌ر له‌ بناغه‌یه‌وه‌ هه‌تا مێژوو و زانسته‌كانى سروشت و فه‌لسه‌فه‌ و سیاسه‌ت و تاكتیكى چینى كرێكار.

له‌م وتاره‌دا ناچینه‌ ئه‌وه‌وه‌ كه‌ ماركس چ بیروباوه‌ڕێكى له‌ هه‌موو بواره‌كاندا به‌رهه‌مهێناوه‌، ئه‌وه‌ى باسێكمان لێوه‌كرد رێڕه‌وى ژیانى ئه‌م مامۆستا شۆڕشگێڕه‌ بوو. ئه‌م وتاره‌ ته‌ركیز ده‌كاته‌ سه‌ر ماركس-ى مرۆڤ، سه‌ر كاره‌ساته‌كانى ئه‌م عه‌قڵه‌ى جیهان، سه‌ر هه‌ژارییه‌ كوشنده‌كه‌ى، سه‌ر بارى ته‌ندروستییه‌ ناهه‌مواره‌كه‌ى، سه‌ر ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ى كه‌ هه‌یبوون و له‌وانى دیكه‌ى داده‌بڕى. باس له‌ مرۆیى ماركس ده‌كه‌ین، له‌ راستگۆیى و هاوڕێیه‌تیى، له‌ ماركس-ى دڵدار و عاشق، ماركس-ى خۆشه‌ویست، ماركس و په‌روه‌رده‌ى نه‌وه‌كان، ماركس-ى شاعیر و خولیاى ئه‌ده‌ب و هونه‌ر، ماركس-ى به‌ ویژدان، ماركس-ى فه‌رامۆشكراوى راونراو لێره‌ و له‌وێ، ماركس-ى نێونه‌وه‌یى كه‌ ناسنامه‌كه‌ى خۆیى لێسه‌نرایه‌وه‌، ماركس-ى بایه‌خده‌ر به‌ هه‌موو شتێك، ماركس-ى بێنه‌وبه‌ره‌ و مشتومڕى لاوازى و هێز. به‌كورتى، ته‌ركیز ده‌كه‌ینه‌ سه‌ر ماركس له‌ هه‌موو دۆخ و بواره‌ مرۆییه‌كه‌یه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى بگه‌ینه‌ پوخته‌یه‌كى راسته‌قینه‌یى كه‌ ناوه‌رۆكه‌كه‌ى ئه‌مه‌یه‌: له‌ناو ئه‌م هه‌موو ده‌رد و نه‌خۆشیه‌دا و له‌م ده‌ریاى نه‌هامه‌تى و كۆژانه‌دا، ماركس ئه‌وه‌ى به‌رهه‌مهێنا كه‌ ته‌ندروستترین كه‌س ناتوانێت بیكات، عه‌قڵێكى وریاى به‌ئاگا و زیره‌كیه‌كى رووناكى داگیرساو، كه‌ هیچ شتێك شه‌پرزه‌ و نائارامى ناكات مه‌گه‌ر له‌ده‌ستدانى ئازیزێك یاخود ئه‌و ده‌ستكورتى و نه‌دارییه‌ى كه‌ ناهێڵێت ئه‌رك و به‌رپرسیارێتیى خۆى جێبه‌جێ بكات. ئه‌مه‌ ئه‌و ماركس-ه‌ مه‌زنه‌یه‌ كه‌ ئه‌م وتاره‌ مه‌به‌ستیه‌تى.
سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌راره‌

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure