چۆن (به‌ناوى ئایینه‌وه‌) داهاته‌كانى نه‌وتى عێراق به‌بادراوه‌؟

بۆچوون / بیروڕا :: 09/08/2018

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
زۆر كه‌س سه‌ریان له‌وه‌ ده‌رناچێت كه‌ چۆن دووه‌م گه‌وره‌ترین ده‌وڵه‌تى به‌رهه‌مهێنى نه‌وت له‌ ئۆپك دواى سعودیه‌ و چواره‌م ده‌وڵه‌ت له‌ ئاستى جیهاندا، ناتوانێت كاره‌باى پێویست بۆ خۆى دابین بكات و ته‌نانه‌ت كه‌مبوونه‌وه‌یه‌كى یه‌كجار زۆرى هه‌یه‌ به‌جۆرێك تۆڕى نیشتمانیى تواناى ئه‌وه‌ى نییه‌ له‌ رۆژێكدا له‌ هه‌شت كاتژمێر زیاتر كاره‌با بدات، به‌تایبه‌ت له‌ هاوینى داگیرساوى عێراقدا؟!.


ئه‌م سه‌رسامیه‌ ده‌بێته‌ دووهێنده‌ چونكه‌ خه‌ڵكى ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ كه‌ عێراقییه‌كانن، له‌هه‌مانكاتدا گیرۆده‌ى بێئاوییه‌كى له‌ڕاده‌به‌ده‌ر بوون، هه‌م بۆ ئاودان و هه‌م بۆ خواردنه‌وه‌یش، ئه‌مه‌یشیان هه‌ر له‌ هاویندا. له‌كاتێكدا دوو رووبارى مه‌زن به‌ جۆگه‌كانیانه‌وه‌ له‌ وڵاته‌كه‌یاندایه‌، ئه‌وانیش دیجله‌ و فورات-ن كه‌ له‌سایه‌ى ئه‌واندا سێ له‌ گه‌وره‌ترین شارستانیه‌تیه‌كانى مێژووى ئاده‌میزاد سه‌ریانهه‌ڵداوه‌ و پێشكه‌وتوون: شارستانیه‌تیه‌كانى سۆمه‌رى و بابلى و عه‌باسى. 

به‌پێچه‌وانه‌، عێراقیه‌كان ئه‌وه‌نده‌ به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ سه‌رسام نین، چونكه‌ به‌چاو ده‌یبینن و به‌ گوێ ده‌یبیستن و به‌ عه‌قڵ درك به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ چۆن ملیاره‌ها دۆلار له‌ گه‌نجینه‌ى ده‌وڵه‌ته‌كه‌یاندا ده‌بێته‌ هه‌ڵم، ئه‌و ملیاره‌ها دۆلاره‌ى كه‌ مانگانه‌ له‌ داهاته‌كانى نه‌وت-ه‌وه‌ هه‌ڵده‌ڕژێت، ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌و سه‌دان ملیۆن دۆلاره‌ى له‌ گومرك و باج و هاوشێوه‌كانیانه‌وه‌ ده‌ستیان ده‌كه‌وێت. 

خۆ نه‌هامه‌تى و چه‌رمه‌سه‌ریى عێراقییه‌كان كه‌ له‌ پازده‌ ساڵى رابردوودا كه‌ڵه‌كه‌ بووه‌، ته‌نیا له‌ كاره‌با و ئاودا كورتنابنه‌وه‌، چونكه‌ سیستمى خزمه‌تگوزاریه‌ گشتیه‌كانیش (ته‌ندروستى و خوێندن و نیشته‌جێبوون و گواستنه‌وه‌ و ئاوه‌رۆ و ئه‌وانى تریش) به‌نزیكه‌ى ته‌واوه‌تى وێرانن. رێژه‌ى هه‌ژاریى 30%ى تێپه‌ڕاندووه‌ و بێكارییش گه‌یشتووه‌ته‌ 20%، هه‌موو ئه‌مانه‌ن كه‌ واده‌كه‌ن عێراقیه‌كان ناوبه‌ناو له‌ تووڕه‌ییدا بته‌قنه‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ى ئێستا رووده‌دات.

له‌ هه‌موو تووڕه‌ییه‌ هه‌ڵگیرساوه‌كانى گه‌لى عێراقدا، دروشمى "قه‌لاچۆكردنى گه‌نده‌ڵیى كارگێڕى و دارایى" له‌پێش هه‌موو داواكارییه‌كانى تره‌وه‌ بوو، به‌ڵام ئێستا ئاستى داواكارییه‌كان به‌رزبووه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌نجامدانى گۆڕانكاریى ریشه‌یى سیاسى و كارگێڕیى بۆ ئه‌وه‌ى به‌ڕێوه‌بردنى ده‌وڵه‌ت و دامه‌زراوه‌ فیدراڵى و ناوخۆییه‌كانى بكه‌ونه‌ ده‌ستى كه‌سانى به‌توانا و لێوه‌شاوه‌ و پاك، كه‌سانێكى وا كه‌ بزانێت چۆن سامانى گه‌وره‌ى دارایى عێراق بێنێته‌ به‌رهه‌م و وه‌به‌رهێنانى تێدا بكات بۆ بووژانه‌وه‌ى وڵات و خۆشگوزه‌رانیى كۆمه‌ڵ و ده‌ست درێژ نه‌كات بۆ ماڵى گشتیى، چونكه‌ ئه‌م ماڵوێرانیه‌ى ئێستا رووده‌دات به‌هۆى ده‌ست درێژكردنه‌ بۆ ماڵى گشتیى به‌ بێخه‌مى و به‌ ئاسانى و به‌ دڵنیاییه‌وه‌ و بێ ترس و سڵه‌مینه‌وه‌ له‌ لێپرسینه‌وه‌. ئه‌م ده‌ستدرێژكه‌رانه‌یش سه‌ركرده‌كان و كادره‌كانى پارته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانن (به‌ زۆریى ئیسلامیه‌كان) كه‌ پارێزگارى و پاسه‌وانى له‌ خۆیان و كرده‌وه‌ گه‌نده‌ڵیه‌كانیان ده‌كرێت به‌ ئاگاداریى سه‌ركرده‌ و سه‌ركردایه‌تى و به‌ سه‌رپه‌رشتیى ئه‌وان.

له‌ چه‌ندین دانیشتنى لێپرسینه‌وه‌ له‌ وه‌زیران و به‌رپرسانى گه‌وره‌ى ده‌سه‌ڵاتدار، كه‌ ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران ئه‌نجامیداوه‌، ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ى پێنج هه‌فته‌یه‌ ماوه‌كه‌ى كۆتاییهاتووه‌، ئابڕووچوونى ئه‌وه‌ ئاشكرابووه‌ كه‌ "لیژنه‌ى ئابوریى" پێكهێنراوه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنى دزى و فزى له‌ ماڵى گشتیدا. ئه‌م لیژنانه‌ پارته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان پێكیانهێناوه‌ بۆ كاركردن له‌گه‌ڵ وه‌زیره‌كان و سه‌رۆكه‌كانى دامه‌زراوه‌كان و به‌ڕێوه‌به‌ره‌ گشتیه‌كانى فه‌رمانگه‌كانى ده‌وڵه‌ت و پارێزگار و ئه‌نجومه‌نى پارێزگاكاندا. ئه‌وه‌یش روونه‌ كه‌ ئه‌م پۆسته‌ جێبه‌جێكاریانه‌ پارته‌كان له‌نێوان خۆیاندا و به‌پێى سیستمى به‌شبه‌شێنه‌ دابه‌شى ده‌كه‌ن و هه‌ر حزبه‌ و ژماره‌یه‌ك پۆستى ده‌درێتێ به‌گوێره‌ى قه‌باره‌ و ئاستى نوێنه‌راتیكردنى له‌ په‌رله‌مانى فیدراڵى و په‌رله‌مانى هه‌رێمى كوردستان و ئه‌نجومه‌نى پارێزگاكاندا. ئه‌وانه‌ى ئه‌م پۆستانه‌یش وه‌رده‌گرن ملكه‌چى پارته‌كانى خۆیانن و له‌ڕێى "لیژنه‌ ئابورییه‌كان"ه‌وه‌ پاره‌ى ره‌شوه‌ و به‌رتیل و كرێ له‌و كۆمپانیا و به‌ڵێنه‌ده‌رانه‌ وه‌رده‌گرن كه‌ هه‌رخۆیان پێیانده‌ڵێن وه‌رن و گرێبه‌ستى جێبه‌جێكردنى پرۆژه‌ گشتیه‌كان بكه‌ن. زۆربه‌ى جاره‌كانیش كرێى قورس و گران، كه‌ ده‌گاته‌ ملیۆنه‌ها یان ده‌یان ملیۆن دۆلار، ده‌خرێته‌ ژمێره‌ى تایبه‌تیانه‌وه‌ یاخود ده‌خرێته‌ ژمێره‌ى كۆمپانیا خه‌یاڵى و وه‌همیه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى عێراق.

زۆربه‌ى ئه‌و به‌رپرسانه‌ به‌رتیلى تایبه‌ت به‌خۆیشیان هه‌یه‌، بۆیه‌ له‌ ماوه‌ى چه‌ند ساڵێكى كه‌مدا بوونه‌ته‌ خاوه‌نى ملیۆنه‌ها "پاره‌ و زه‌ویوزار". لیژنه‌كانى ده‌ستپاكى و دارایى له‌ په‌رله‌مان، ورده‌كاریى ئاشكرا و شۆككه‌ر له‌م بارانه‌وه‌ و له‌ڕێى راپۆرته‌كانى خۆیانه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كه‌ن. به‌ڵام ئه‌و پارێزگارى و پاسه‌وانێتیه‌ى كه‌ پارته‌كان بۆ ئه‌و كه‌سانه‌یان دروست و دابینكردووه‌، وایكردووه‌ زۆربه‌یان له‌ده‌ستى لێپرسینه‌وه‌ و سزادان قوتاریان ببێت. ده‌ره‌نجامى ئه‌مانه‌یش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌دان پرۆژه‌ى گرنگى په‌ره‌پێدان و بووژانه‌وه‌ په‌كیانكه‌وتووه‌ و كاركردن تێیاندا راگیراون، چونكه‌ به‌رتیلده‌ر و به‌رتیلخۆر، وه‌ك راستیه‌كان ده‌ریانخستووه‌، پاره‌ى ته‌رخانكراوى پرۆژه‌كانیان بۆخۆیان داناوه‌ و ئیتر هیچ نه‌ماوه‌ تا پرۆژه‌كانى پێ جێبه‌جێ بكرێن مه‌گه‌ر چه‌ند "فلسێك".

ئه‌و پاره‌ و پووڵه‌ى به‌مجۆره‌ ده‌ستده‌كه‌ون پارته‌كان به‌كاریدێنن بۆ زیادكردنى نفوزى خۆیان له‌ ده‌وڵه‌تدا بۆ راكێشانى ئه‌ندام و لایه‌نگرانى زیاتر بۆ خۆیان و به‌ده‌ستهێنانى ده‌نگ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ ناوخۆیى و په‌رله‌مانیه‌كاندا. ئه‌مه‌یش له‌ڕاستیدا تاڵانكارییه‌كى گه‌وره‌یه‌ كه‌ به‌ زمانه‌ میلـلییه‌كه‌ پێده‌وترێت (فه‌رهود). ئه‌وه‌یش سه‌لمێنراوه‌ كه‌ چه‌ند سه‌د ملیار دۆلارێك له‌ داهاته‌كانى ده‌وڵه‌ت دیار نییه‌ و نازانرێت بۆچى و بۆ كێ و چۆن خه‌رج كراوه‌.

پێش ئه‌وه‌ى كۆچى دوایى بكات له‌ كۆتاییه‌كانى ساڵى 2015دا په‌رله‌مانتار ئه‌حمه‌د چه‌له‌بى سه‌رۆكى پێشووى لیژنه‌ى دارایى په‌رله‌مان رایگه‌یاند قه‌باره‌ى ئه‌و پارانه‌ى كه‌ چاره‌نووسیان نادیاره‌ له‌ 300 ملیار دۆلار زیاتره‌. سه‌رچاوه‌یه‌كى تریش به‌ نزیكه‌ى 500 ملیار دۆلار خه‌مڵاندوویه‌تى. هه‌ندێك زانیاریی هه‌ن كه‌ ده‌ڵێن هه‌ندێك له‌و پارانه‌ به‌ره‌و ئێران براوه‌ چونكه‌ زۆر پێویستى به‌ دراوى بیانى بووه‌ به‌هۆى سزا ئابورییه‌كانى ئه‌مریكا و ده‌وڵه‌تانى تره‌وه‌ كه‌ به‌سه‌ریدا سه‌پاندوویانه‌.

مانگى رابردوو بانكى ناوه‌ندى عێراق له‌ راپۆرتێكیدا ده‌رباره‌ى كۆى داهات به‌ دراوى بیانى له‌ ماوه‌ى ساڵانى 2005-2017، ئاشكراى كرد كه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ 706،23 ملیار دۆلارى ئه‌مریكى. دواى ئه‌وه‌یش به‌ چه‌ند رۆژێكى كه‌م ماجده‌ ئه‌لته‌میمى ئه‌ندامى پێشووى لیژنه‌ى دارایى له‌ ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران رایگه‌یاند كه‌ داهاتى عێراق له‌ 2004ه‌وه‌ هه‌تا ناوه‌ڕاستى 2018 گه‌یشتووه‌ته‌ 1032 ترلیۆن و 207 ملیار دینار (نزیكه‌ى 900 ملیار دۆلار). ئه‌م دوو ژماره‌ زه‌به‌لاحه‌، عێراقیه‌كان هیچ ئه‌نجام و كاریگه‌رییه‌كى ئه‌رێنییان له‌سه‌ر ژیانى خۆیان لێیانه‌وه‌ هه‌ست پێنه‌كردووه‌. زۆر جاریش ره‌خنه‌گرانى حكومه‌ت (حكومه‌تى ئێستا و ئه‌وانه‌ پێشوویش) مشتومڕى ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ نه‌ كارگه‌یه‌ك یان پرۆژه‌یه‌كى كشتوكاڵى یان به‌نداوێك یان رێگایه‌كى نێوده‌ڵه‌تى یان فڕۆكه‌خانه‌یه‌كى نێوده‌وڵه‌تیان دروستنه‌كردووه‌ (بێجگه‌ له‌ فڕۆكه‌خانه‌كه‌ى نه‌جه‌ف كه‌ هه‌ر پێنج حزبه‌ ئیسلامیه‌ هه‌ژموونداره‌كه‌ى ناو ئه‌نجومه‌نى پارێزگاى نه‌جه‌ف ده‌ستیان به‌سه‌ر فڕۆكه‌خانه‌كه‌ و داهاته‌كانیشیدا گرتبوو و حكومه‌تى عێراق نه‌یده‌توانى ده‌سه‌ڵاتى خۆى به‌سه‌ریدا بسه‌پێنێت، هه‌تا دواى ئه‌وه‌ى مانگى رابردوو خۆپیشانده‌ران كۆنترۆڵیان كرد و داواى گۆڕینى به‌ڕێوه‌بردنه‌ حزبیه‌ گه‌نده‌ڵییه‌كه‌یان كرد، سه‌ریشكه‌وتن!).

سه‌یره‌ گه‌وره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ هه‌موو پرۆژه‌ گه‌وره‌ ئابورى و خزمه‌تگوزارییه‌كانى كه‌ ئێستا هه‌ن، به‌جێهێڵراوى رژێمه‌كانى پێشووه‌ و حكومه‌ته‌كانى دواى 2003 ته‌نانه‌ت نه‌یانتوانیوه‌ به‌شه‌ خراپبوو و داڕماوه‌كانى ئه‌م پرۆژانه‌یش چاك یاخود نۆژه‌ن بكه‌نه‌وه‌.

ئه‌مه‌ مشتێكه‌ له‌ خه‌روارێكى ئه‌و واقیعه‌ تاڵه‌ى كه‌ به‌رده‌وام تووڕه‌یى عێراقیه‌كان له‌دژى چینى سیاسیى ده‌سه‌ڵاتدار و پارته‌كانیان و هه‌موو پرۆسه‌ سیاسیه‌كه‌ ده‌ورووژێنێت و له‌ خۆپیشاندانى ناڕه‌زایى تووڕه‌ و به‌دواى یه‌كدا هوتاف ده‌كێشن و ده‌ڵێن "دز به‌ناوى ئایینه‌وه‌ دزیمانى!".
سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure