نێلسۆن ماندێلا.. به‌ ئه‌خلاق سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵاتى یه‌كخست

بۆچوون / بیروڕا :: 25/07/2018

سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید

 
پێش سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر، به‌دیاریكراوى له‌ رۆژى 18ى ته‌موزى 1918 دا نیلسۆن رولیهلاهلا ماندێلا له‌دایكبووه‌. ماندێلا نیشانه‌ى جیاواز بوو له‌ مێژووى سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات پێكه‌وه‌، جیاوازیى نێوان ئه‌م دوو چه‌مكه‌یش فروان ده‌بێت و دێته‌وه‌یه‌ك له‌ نێوان هه‌ردوو لا یان هه‌ردوو سنوورى (شارى به‌خشنده‌) و (سته‌مكاریى ره‌ها)دا. به‌ڵام لاى ماندێلا سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات یه‌كه‌یه‌كى ته‌واوكارن بۆ خه‌بات و شۆڕش و لێبوورده‌یى و فه‌رمانڕه‌وایى دیموكارسیانه‌، هه‌موو ئه‌مه‌یش به‌هۆى ئه‌و چه‌كه‌وه‌ بووه‌ كه‌ هه‌یبوو، ئه‌و چه‌كه‌یش ئه‌خلاق بوو.

له‌ خێزانى تمبۆ-ى دێرینى خێڵى هه‌وسا له‌دایكبووه‌. له‌ هه‌ردوو زانكۆى فۆرت هێر و ویتواتێرسراند خوێندوویه‌تى و (حقوق)ى ته‌واوكردووه‌. له‌ جۆهانسبۆرگ كارى پارێزه‌ر-یى كردووه‌ و هه‌ر زوو كه‌وتووه‌ته‌ چالاكیى سیاسیى دژى ئیستیعماره‌وه‌. له‌ ساڵى 1943 چووه‌ته‌ ریزى پارتى كۆنگره‌ى نیشتمانیى ئه‌فریقاوه‌. گه‌یشتنى پارتى كۆنگره‌ به‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ساڵى 1948 دا و سه‌پاندنى سیاسه‌تى جیاكاریى ره‌گه‌زیى له‌ نێوان سپى و ره‌شپێسته‌كاندا، فاكته‌رى سه‌ره‌كى و هانده‌رى بوو بۆ ئه‌وه‌ى رووبه‌ڕووى ئاڵنگاریى سته‌مكارى و هه‌ڵاوێریى ره‌گه‌زیى ببێته‌وه‌ كه‌ ده‌رهه‌ق به‌ هاوڕه‌نگه‌كانى په‌یڕه‌و ده‌كرا.

  خه‌بات و تێكۆشانى قورس و شێلگیرانه‌تر بوو كاتێك سه‌رۆكایه‌تى لقى پارتى كۆنگره‌ى نیشتمانیى له‌ هه‌رێمى ترانسڤاڵ وه‌رگرت. زیاد له‌ جارێك به‌ تۆمه‌تى ئاژاوه‌گێڕى و دووبه‌ره‌كینانه‌وه‌ ده‌ستگیركراوه‌، هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌كانى پارتى كۆنگره‌ سزادرا له‌و رووداوه‌دا كه‌ به‌ (دادگایكردنى ناپاكى-1956-1961) ناوزه‌دكرا و دواتر به‌ ئه‌ستۆپاكى لێى ده‌رچوو.

ماندێلا كه‌وته‌ ژێر كاریگه‌ریى بیرى ماركسییه‌وه‌ و چووه‌ ریزه‌كانى حزبى شیوعى و به‌شداریكرد له‌ دامه‌زراندنى رێكخراوى (رم-ى نه‌ته‌وه‌) له‌ ساڵى 1961 دا. لێره‌وه‌ كه‌مێك له‌ خه‌باتى ئاشتیى ناتوندوتیژ دووركه‌وته‌وه‌. ده‌واتر ده‌ستگیر و تۆمه‌تبار كرا به‌وه‌ى كه‌ ده‌ستدرێژیى كردووه‌ته‌ سه‌ر دامه‌زراوه‌كانى حكومه‌ت و پیلانى گۆڕینى رژێمى داڕشتووه‌، ئه‌وه‌بوو له‌ ساڵى 1962 دا سزاى زیندانى هه‌تاهه‌تایى بۆ ده‌ركرا.

ماندێلا 27 ساڵ له‌ودیو شیشه‌كانى به‌ندیخانه‌وه‌ ژیا، له‌ نێوان زیندانه‌كانى دوورگه‌ى رۆبن ئایلاند، كه‌ 18 ساڵى به‌ كارى قورسه‌وه‌ تێدا به‌سه‌ربرد، به‌ندیخانه‌كانى پۆڵسمۆر و ڤیكتۆر ڤێرسته‌ر-دا ده‌یانهێنا و ده‌یانبرد. به‌درێژایى هه‌موو ئه‌و ماوه‌یه‌ بێده‌نگییه‌كه‌ى قسه‌كردن بوو و ته‌نانه‌ت ده‌نگدانه‌وه‌ى بێده‌نگییه‌كه‌یشى ده‌بیسترا. زیندانه‌ سارد و شێداره‌كان نه‌یانتوانى گیانى ناڕه‌زایى و یاخیبوونى ئه‌فریقاى باشور بخنكێنێت. هه‌ڵمه‌تێكى نێوده‌وڵه‌تى به‌رپابوو و له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونى كاتدا گه‌وره‌ ده‌بوو و وه‌ك تۆپه‌ڵه‌ به‌فرێكى گلۆربووه‌وه‌ به‌رده‌وام گه‌وره‌ و گه‌وره‌تر ده‌بوو و گوشارى ده‌خسته‌ سه‌ر رژێمى ره‌گه‌زپه‌رستى ده‌سه‌ڵاتدار بۆ ئازادكردنى ماندێلا كه‌ بووبووه‌ سیمبولى یه‌كسانى و ئازادى و دیموكراسى له‌ جیهاندا.

ئه‌و هه‌موو سه‌ركوتكردنه‌ى هۆڵه‌ندى و به‌لجیكیه‌ ئه‌فریقاییه‌ سپیپێسته‌كان و ئه‌و ئه‌وروپیانه‌ى تریش كه‌ ئه‌فریقاى باشور-یان داگیركردبوو، هیچیان پێنه‌كرا. وڵات ورده‌ ورده‌ گۆڕا بۆ گۆڕه‌پانى جه‌نگێكى ناوخۆیى و رووبه‌رێكى دابڕاو له‌ دنیاى ده‌ره‌وه‌ و له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ سزا و گه‌مارۆى به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنرا. له‌ كۆتاییدا سه‌رۆك فریدریك ویلیام دى كلریك گه‌یشته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ى كه‌ هیچ بوارێك نییه‌ جگه‌ له‌ كۆتاییهێنان به‌ هه‌ڵاوێریى ره‌گه‌زپه‌رستانه‌. هه‌ر ئه‌مه‌یش یه‌كه‌م مه‌رجى ئازادكردنى ماندێلا بوو له‌ زیندانه‌ پڕ له‌ سته‌مه‌كه‌ى.
  
له‌ 11ى شوباتى 1990 ماندێلا زیندانى ڤیكتۆر ڤێرسته‌ر-ى به‌بێ هیچ كۆت و مه‌رجێك به‌جێهێشت و یه‌كسه‌ر له‌گه‌ڵ دى كلریك كه‌وته‌ كاركردن بۆ گواستنه‌وه‌ى رژێمى وڵات بۆ سیستمێكى تر و به‌ هه‌ڵبژاردنه‌ گشتییه‌كه‌ى ساڵى 1994 كه‌ هه‌موو پێكهاته‌كان به‌شدارییان تێدا كرد، تاجى سه‌ركه‌وتنى مه‌زنیان كرده‌ سه‌ر گۆڕانكارى و وه‌رچه‌رخانه‌ مێژووییه‌كه‌. به‌مه‌یش ئه‌م دوو پیاوه‌ ئازایه‌ شایانى ئه‌وه‌بوون كه‌ له‌ ساڵى 1993 دا خه‌ڵاتى نۆبڵ بۆ ئاشتى-یان پێببه‌خشرێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ى ئه‌مان كردیان به‌ بیرى كه‌س و به‌ خه‌یاڵى كه‌سدا نه‌ده‌هات. ئه‌م وه‌رچه‌رخانه‌ رووینه‌ده‌دا ئه‌گه‌ر ئیراده‌ى (سپى) و واقیعیه‌تى ئه‌وان و دانایى (ره‌ش) و نیشتمانپه‌روه‌رییان نه‌بوایه‌.
 
ئاسایى بوو ماندێلا ده‌سه‌ڵاتى سه‌رۆكایه‌تى له‌ (1994-1999) وه‌ربگرێت. ئیتر ئارامى و سه‌قامگیریى گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ئه‌فریقاى باشور و ده‌ستورێكى سه‌رده‌میانه‌ى بۆ دانا. بێگومان دژ و نه‌یاره‌كه‌یى تێكنه‌شكاند به‌ڵكو (لیژنه‌ى راستى و ئاشته‌وایى) دامه‌زراند بۆ ئاشكراكردنى راستییه‌كانى رابردووى پڕ له‌ توندوتیژى و خوێناوى، بۆ چه‌سپاندنى ئاشته‌وایى و بۆ ئه‌وه‌ى خه‌ڵكى وڵاته‌كه‌ به‌ پێكه‌وه‌یى و پێكه‌وه‌هه‌ڵكردن بژین ئیتر ره‌گ و ره‌نگ و ره‌چه‌ڵه‌كیان هه‌رچیه‌ك بێت و ده‌وڵه‌تیش بكه‌وێته‌ به‌دیهێنانى بووژاندنه‌وه‌ و ژیاندنه‌وه‌یه‌كى سه‌رتاسه‌رى و گه‌شه‌ و په‌ره‌سه‌ندنێكى راسته‌قینه‌وه‌.

ئه‌وه‌یش هیچ مایه‌ى سه‌رسووڕمان نییه‌ كه‌ (مادیبا-نازناوى رێزگرتنى خێڵه‌كیى ماندێلا بوو) نوێكردنه‌وه‌ى ویلایه‌ته‌كه‌ى ره‌تبكاته‌وه‌. جڵه‌وى ده‌سه‌ڵاتى دایه‌ كه‌سێكى تر و خۆى كه‌وته‌ چالاكیى له‌ گۆڕه‌پانه‌كانى كاروبارى گشتى هه‌م له‌ ناوخۆ و هه‌م له‌ ده‌ره‌وه‌ى وڵاته‌كه‌ى و نێوه‌ندى نێوده‌وڵه‌تیشدا. له‌كوێ داواى لێبكرایه‌ ئه‌م ده‌ستێكى ئاشتى بووه‌. ئیلهامبه‌خشى ئه‌وانه‌ بووه‌ كه‌ پێویستیان به‌ دانایى و بیرى ئه‌م بووبێت.

ماندێلا هه‌تا ئه‌و رۆژه‌ى كۆچى دوایى كرد (5ى كانونى یه‌كه‌مى 2013) به‌ سیمبولى مایه‌وه‌. ساڵانى پڕ له‌ سته‌م و زۆرداریى نه‌یچه‌مانده‌وه‌ و لاینه‌دا له‌ رێگه‌ى درێژه‌دان به‌ خه‌بات و تێكۆشان و پابه‌ندبوونى به‌ بنه‌ماكانى ماف و راستى و به‌رزیى مرۆڤه‌وه‌. بۆیه‌ ئێستا كه‌ ئه‌فریقاى باشور ئاهه‌نگى یادى سه‌دساڵه‌ى له‌دایكبوونى ده‌گێڕن، هه‌موو جیهانیش له‌گه‌ڵیاندا ئاهه‌نگى مه‌شخه‌ڵێك ده‌گێڕن كه‌ ناكوژێته‌وه‌.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure