ئایا كۆچ پاپۆڕى ئه‌وروپا نوقم ده‌كات؟

بۆچوون / بیروڕا :: 12/07/2018

وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
زریان و گه‌رده‌لوولێكى بێوێنه‌ به‌سه‌ر قه‌واره‌ى یه‌كێتى ئه‌وروپادا هه‌ڵیكردووه‌ و هه‌ڕه‌شه‌ى نوقمبوونى ده‌كات له‌ جیاوازیه‌كانیدا ده‌رباره‌ى ئه‌و كۆچه‌ى كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ لێشاوى سه‌دان هه‌زار كۆچبه‌ر به‌ره‌و وڵاته‌كانى ملیناوه‌.


ئه‌م قه‌یرانه‌ گه‌وره‌ترین تاقیكردنه‌وه‌ى ئه‌و قه‌واره‌یه‌یه‌ له‌وكاته‌وه‌ى دامه‌زراوه‌. ئه‌و دۆخ و هه‌لومه‌جه‌ گۆڕاوه‌ كه‌ تێیدا ئه‌م قه‌واره‌ زه‌به‌لاحه‌ له‌دایكبووه‌، هه‌روه‌ها جۆرى سه‌ركرده‌ دامه‌زرێنه‌ره‌كانیشى جیاوازه‌ له‌وانه‌ى كه‌ ئه‌مڕۆ ده‌وڵه‌ته‌كانى یه‌كێتیه‌كه‌ به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن.

یه‌كێتى ئه‌وروپا، گه‌وره‌ترین جه‌سته‌ى ئابوریى بوو كه‌ دواى دووه‌م جه‌نگى جیهانى له‌ سه‌ده‌ى بیست-دا له‌دایكبوو. به‌ڵام ئه‌وروپاى دایك ساڵانێكى دورودرێژ ئه‌و له‌دایكبووه‌ زه‌به‌لاحه‌ى له‌ هه‌ناویدا هه‌ڵگرت. ئه‌وروپا به‌ زامێكى قوڵى ویژدان و بارێكى قورسى سه‌رشانى بوونیه‌وه‌، له‌ جه‌نگى دووه‌مى جیهانى هاته‌ده‌ره‌وه‌. خوێن و لاشه‌ى ملیۆنه‌ها قوربانى به‌دواى زیندووه‌كانه‌وه‌ بوون و دیمه‌نه‌كانى كوشتوبڕ و كوێره‌وه‌رى و ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ بانگى ده‌كردن. ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ڕێى پرۆژه‌ى مارشاڵ-ه‌وه‌ و به‌په‌له‌ كه‌وته‌ یارمه‌تیدانێكى ده‌ستكراوه‌یى دارایى و خۆراكى، له‌گه‌ڵ مه‌رجگه‌لێكى سیاسیى واى كه‌ بوونه‌ هۆى دامه‌زراندنى هاوپه‌یمانێكى سیاسى و سه‌ربازیى بۆ به‌ڕووداوه‌ستانه‌وه‌ى قه‌واره‌یه‌كى تازه‌ كه‌ ئه‌ویش هه‌ر له‌ منداڵدانى جه‌نگه‌كه‌وه‌ هاته‌بوون، ئه‌ویش جه‌مسه‌رى شیوعیه‌ت بوو كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ یه‌كێتى سۆڤیه‌ت كۆنترۆڵى خۆرهه‌ڵاتى كیشوه‌ره‌كه‌ى كرد. 
  
دواى جه‌نگ، له‌ خۆرئاواى ئه‌وروپادا چه‌ندین قه‌ڵه‌م و ده‌نگى نوێ له‌نێو بیرمه‌نده‌كان و ئه‌دیبه‌كان و راگه‌یاندنكاره‌كاندا ده‌ركه‌وتن كه‌ ده‌كرێت كۆى وته‌كانیان له‌ژێر یه‌ك ناونیشاندا كۆبكه‌ینه‌وه‌، ئه‌ویش "یان یه‌كێتیه‌كى ئه‌وروپا یاخود جه‌نگ" بوو. به‌ حوكمى واقیعه‌كه‌، ده‌م-ه‌كانى تر كه‌ ده‌نگێكیان بۆ گوزارشتكردن نه‌بوو و خواردنێكى وایان نه‌بوو كه‌ ده‌ستى بۆ ببرێت و زۆرینه‌ى گه‌لانى خۆرئاواى كیشوه‌ره‌كه‌ بوون، له‌ دۆخێكى به‌ هیوا و ئومێد-دا ده‌ژیان كه‌ كه‌وتبووه‌ سه‌ر برینى رابردوویه‌كى نزیك.
 
ئه‌و حزبانه‌ى كه‌ له‌ سه‌ركرده‌كان پێكهێنران رۆڵیان هه‌بوو له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ى نازیه‌ت و فاشیه‌ت-دا به‌ هه‌ردوو ره‌وتى چه‌پ و راست-یانه‌وه‌. خه‌مى ئه‌وان وه‌ڵامدانه‌وه‌ى پرسیارێك بوو: رێگه‌ى به‌ره‌و جیهانێكى تازه‌ى بێ خوێن و فرمێسك و برسێتى، كامه‌یه‌؟ وه‌ڵامه‌كه‌ ته‌نیا سیاسى نه‌بوو به‌ڵكو فیكرى و كلتورییش بوو كه‌ ده‌سته‌بژێر و روناكبیره‌ ئۆرگانیزه‌ییه‌كان (Organic Intellectuals) به‌شدارییان تێداكرد، وه‌ك ئه‌وه‌ى گرامشى-ى بیرمه‌ندى چه‌پڕه‌وى ئیتالى دیاریكردبوون.  
 
له‌ سه‌رقاڵیى زۆرى دووباره‌ بنیاتنانه‌وه‌ى ده‌وڵه‌تى نیشتمانیدا، هێشتا ده‌نگدانه‌وه‌ى قوربانیانى جه‌نگ له‌ ویژدانه‌كان و عه‌قڵه‌كاندا ده‌زرنگایه‌وه‌ و ئیدى ماكینه‌ى فیكرى سیاسى و ئابوریى كه‌وته‌گه‌ڕ كه‌ قیبله‌نماى ئایینده‌ى به‌ره‌و ئه‌وروپاى ئابوریى دروست كرد.
   
ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ بچووكانه‌ى كه‌ هیتله‌ر له‌ ماوه‌یه‌كى پێوانه‌ییدا تێیپه‌ڕاندن و تاڵاوى زۆریان به‌ده‌ست ئۆردووه‌ كوشنده‌كه‌یه‌وه‌ چه‌شت كه‌ به‌ره‌و فره‌نسا پێشڕه‌ویى ده‌كرد، یه‌كه‌م ده‌وڵه‌تانێك بوون كه‌ به‌ره‌و شێوه‌یه‌كى هاریكارى و جێبه‌جێكردنى یه‌كه‌م نموونه‌ى ته‌واوى پێكه‌وه‌یى هه‌نگاویان نا، ئه‌مانه‌ به‌ ده‌وڵه‌تانى بینیلوكس (Benelux) ده‌ناسران و بریتى بوون له‌ هۆڵه‌ندا و به‌لجیكا و لۆكسمبۆرگ، یه‌كێتیه‌كى گومركییان له‌نێوان خۆیاندا دامه‌زراند.
سه‌یر ئه‌وه‌یه‌، ونستۆن چێرچڵ كه‌ دیارترین سه‌ركرده‌ى سیاسى بریتانیى بوو، یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ ناوى "یه‌كێتیى نه‌ته‌وه‌كانى ئه‌ورپا"ى له‌ سه‌ره‌تاى جه‌نگى دووه‌مى جیهانیدا هێناوه‌.
  
شپرزه‌یى ئابوریى ئه‌و نه‌فه‌سه‌ بوو كه‌ سیاستمه‌داره‌كانى پاڵنا بۆ هه‌نگاوه‌ یه‌كه‌مه‌كانى نزیكبوونه‌وه‌ له‌ پێكهێنانى كۆمه‌ڵه‌ى ئه‌وروپى بۆ ئاسن و پۆڵا له‌ پاریس و له‌ ساڵى 1951 دا. ئیتر فاكته‌رى ئابوریى ئه‌و چه‌كوشه‌ بوو یاخود بابڵێن: ئه‌و با-یه‌ بوو كه‌ پاپۆڕى ئه‌وروپاى به‌ره‌و لێكنزیكبوونه‌وه‌ى زیاتر پاڵده‌نا، هه‌تا ساڵى 1957 په‌یماننامه‌ى دامه‌زراندنى بازاڕى هاوبه‌شى ئه‌وروپا له‌ رۆما واژۆكرا. ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ گواستنه‌وه‌یه‌كى راسته‌قینه‌یى بوو له‌ مێژووى نوێدا و تێگه‌یشتنێكى تازه‌ى پێشتر نه‌بووى له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانى ئه‌وروپادا هێنایه‌ ئاراوه‌ و رێباز و میتۆدێكى تازه‌داهێنراوى دایه‌ جیهان بۆ له‌ناوبردنى بیركردنه‌وه‌ و عه‌قڵیه‌تى زاڵبوون و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنى نه‌ته‌وه‌كانى تر له‌لایه‌ن یه‌ك نه‌ته‌وه‌وه‌ و له‌ڕێى هێزى سه‌ربازى و سه‌پاندنى تاكده‌سه‌ڵاتى به‌سه‌ر ئه‌وانى تردا. ئیتر لاپه‌ڕه‌كانى ناپلیۆن بۆناپارت و هیتله‌ر و مۆسۆلینى پێچرانه‌وه‌. په‌یامێكى گه‌رمیش بوو بۆ یه‌كێتى سۆڤیه‌ت كه‌ به‌ تێڵاى ئایدیۆلۆژیا و هێزى سه‌ربازیى هه‌ژموونى خۆى به‌سه‌ر ئه‌وروپاى خۆرهه‌ڵاتدا سه‌پاندبوو.
 
كۆچى نایاسایى كه‌ له‌دایكبووى قه‌یرانى نێوده‌وڵه‌تییه‌، چه‌ندین ده‌وڵه‌تى له‌ جیهانى عه‌ره‌بى و ئه‌فریقا و ئاسیا-دا شڵه‌قاند. ئه‌و جه‌نگه‌ ناوخۆییانه‌ى كه‌ رایه‌ڵ و پێكهاته‌ى كۆمه‌ڵایه‌تیى هه‌ڵته‌كاند و سیستمه‌ ئیدارى و سیاسیه‌كانى تێكدا و بنه‌ماكانى به‌هاى وێرانكرد، ملیۆنه‌ها مرۆڤى پاڵنا بۆئه‌وه‌ى سه‌ركێشیى به‌ ژیانى خۆیانه‌وه‌ بكه‌ن و ملى رێى بیابانه‌كان و ده‌ریاكان بگرن به‌ره‌و ئه‌وه‌ى كه‌ به‌لایانه‌وه‌ دنیاى ئازادى و ژیان و ئاشتییه‌ (واتا ئه‌ورپا)ى پشت ده‌ریاكان. سه‌دان هه‌زار له‌ بیابانه‌كاندا له‌ تینوا یان له‌ برسا مردن یاخود به‌ ده‌سته‌ و به‌كۆ له‌ ده‌ریاكاندا خنكان له‌پێناو گه‌یشتنیان به‌ كه‌ناره‌كانى خه‌ونى ئه‌فسانه‌یى.   

به‌ڵام ئه‌و گه‌ردوونه‌ ئه‌وروپییه‌ى كه‌ خه‌ونى هه‌ڵاتوو و راكردوانى ده‌ستى مه‌رگ و هه‌ژارى و ترس بوو، به‌هێزه‌وه‌ به‌ڕووى ئه‌وانه‌دا ته‌قییه‌وه‌ كه‌ خاكه‌كه‌یان ده‌به‌زێنن، ئه‌و خاكه‌ى به‌درێژایى مێژوو به‌ عاره‌ق و خوێن دروستیان كردووه‌. كۆچ، به‌تایبه‌ت له‌ ئه‌فریقاوه‌ به‌ لیبیا-دا، درز و كه‌لێنى زۆرى به‌هایى و سیاسى له‌ناو قه‌واره‌ى یه‌كێتى ئه‌وروپادا ئاشكرا كرد. هه‌ندێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌كان، له‌نێویاندا ئه‌ڵمانیا، ده‌روازه‌كانیان به‌فراوانیى بۆ كۆچبه‌ران واڵا كردبوو، به‌ڵام ئه‌مه‌ رێگر نه‌بوو له‌ سه‌رهه‌ڵدانى ناكۆكیى توندى نێوان حزبه‌كانى پێكهاته‌ى حكومه‌ته‌كه‌ى ئه‌نجێلا مێركل. 

پارتى یه‌كێتى مه‌سیحى باڤاریى ئه‌ڵمانیى به‌شدار له‌ حكومه‌تدا هه‌ڕه‌شه‌ى كشانه‌وه‌ى خۆیى له‌ كابینه‌كه‌ كرد ئه‌گه‌ر حكومه‌ت سنوورێك بۆ هاتنه‌ناوه‌وه‌ى په‌نابه‌ران دانه‌نێت. حزبه‌ راستڕه‌وه‌كانى نه‌مسا و هه‌ندێك ده‌وڵه‌تى ئه‌وروپاى خۆرهه‌ڵات-یش هه‌موو نه‌رمی نواندنێك له‌ چۆنیه‌تى مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ قه‌یرانه‌كه‌دا ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌. ئیتالیا-یش، دواى ئه‌وه‌ى هه‌ردوو پارتى راستڕه‌وى پۆپۆلیستى، كه‌ بریتین له‌ رابیته‌ى باكور و پارتى پێنج ئه‌ستێره‌، له‌ دواهه‌ڵبژاردندا سه‌ركه‌وتن، نه‌ك هه‌ر بوونه‌ ده‌نگێكى بڵندى ره‌تكردنه‌وه‌ى كۆچ، به‌ڵكو بوونه‌ ئه‌و هێزه‌ پاڵنه‌ره‌یش كه‌ به‌هۆى كۆچه‌وه‌ سه‌ركردایه‌تى جه‌نگ له‌ دژى قه‌واره‌ى یه‌كێتى ئه‌وروپا ده‌كات. 

پێش ته‌نیا رۆژێك له‌ كۆبوونه‌وه‌ باڵاكه‌ى ئه‌ورپا بۆ تاوتوێكردنى ئه‌م بابه‌ته‌، ماتیۆ سالڤینى-ى وه‌زیرى ناوخۆى ئیتالیا رایگه‌یاند یه‌كێتى ئه‌وروپا رووبه‌ڕووى كێشه‌ى بوون و مانه‌وه‌ بووه‌ته‌وه‌ و ره‌نگه‌ له‌ ماوه‌ى ساڵێكدا له‌یه‌كبترازێت و هه‌ڵوه‌شێت. هه‌روه‌ها وتى "له‌ چه‌ند مانگى داهاتوودا بڕیار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌درێت كه‌ ئاخۆ ئایینده‌ى به‌رده‌م ئه‌وروپا به‌م شێوه‌یه‌ى ئێستاى ده‌بێت یاخود مه‌سه‌له‌كه‌ هه‌موو زڕ و بێكه‌ڵك بووه‌. له‌ ماوه‌ى ساڵێكیشدا ده‌بینین كه‌ ئاخۆ ئه‌وروپاى یه‌كگرتوو وه‌ك خۆى ده‌مێنێته‌وه‌ یان نا". له‌وكاته‌وه‌ى ئه‌م قه‌واره‌یه‌ بنیادنراوه‌ ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجاره‌ پرسیار له‌سه‌ر مانه‌وه‌ یان نه‌مانى ده‌كرێت. دۆناڵد تۆسك سه‌رۆكى یه‌كێتى ئه‌ورپایش هۆشداریى ئه‌وه‌ى داوه‌ته‌ سه‌رانى یه‌كێتیه‌كه‌ كه‌ كاتێكى كه‌میان له‌به‌رده‌مدا ماوه‌ بۆ ئه‌وه‌ى تواناى خۆیان بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ دۆزى كۆچبه‌راندا بسه‌لمێنن، ئه‌گه‌رنا ئه‌وا "یه‌كێتیه‌كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندیى هێزه‌ خۆسه‌پێنه‌ دوژمنه‌كانى ئه‌ورپا ده‌دۆڕێت". هه‌روه‌ها ده‌ڵێت "مه‌ترسیه‌كه‌ زۆر گه‌وره‌یه‌ و كاته‌كه‌یش كورت و كه‌مه‌". پێشنیارى ئه‌وه‌یشى كردووه‌ كه‌ سه‌ركرده‌كانى یه‌كێتیه‌كه‌ له‌سه‌ر سێ خاڵ رێكبكه‌ون: دامه‌زراندنى ناوه‌ندى دابه‌زین و كۆكردنه‌وه‌ى كۆچبه‌ره‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ى ئه‌وروپا، دابینكردنى بودجه‌یه‌كى تایبه‌ت بۆ نه‌هێشتنى كۆچى نایاسایى، توندوتۆڵكردنه‌وه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تانى سه‌رچاوه‌ و پیاتێپه‌ڕیشدا.   

ئه‌م كۆچه‌ نایاساییه‌ى كه‌ قه‌واره‌ ئه‌وروپیه‌كه‌ى له‌رزاندووه‌، هیچ نییه‌ جگه‌ له‌و به‌رده‌ى كه‌ خراوه‌ته‌ سه‌ر برینه‌كه‌ یان برینه‌كان، ئه‌و برینانه‌ى به‌درێژایى ساڵانێكى زۆر لێى بێده‌نگ بوون. ده‌رچوونى بریتانیا له‌ یه‌كێتیه‌كه‌ په‌یوه‌ندیى به‌ كۆچه‌وه‌ نییه‌. هه‌روه‌ها سكاڵاى هه‌ندێك ده‌وڵه‌تیش له‌وه‌ى كه‌ ناویانناوه‌ (هه‌ژموونى برۆكسل) (باره‌گاى دارایى و رێكخراوه‌یى كۆمسیۆنى ئه‌وروپا)، له‌پێش قه‌یرانى كۆچه‌وه‌ ورووژێنراوه‌. بزووتنه‌وه‌ سیاسیه‌ راسته‌ توندڕه‌وه‌كان مه‌سه‌له‌كه‌یان وه‌ك گوتارێكى پڕ له‌ تووڕه‌یى له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا به‌كارهێناوه‌. لێره‌دا نابێت ره‌چاوى ئه‌و ناكۆكییه‌ زۆرانه‌یش نه‌كه‌ین كه‌ یه‌كێتیه‌كه‌ له‌ هه‌ناویى خۆیدا هه‌ڵیگرتووه‌ و ده‌رهاویشته‌ى به‌ها سیاسى و كلتوریه‌كانه‌، چونكه‌ ده‌وڵه‌تانى ئه‌وروپاى خۆرهه‌ڵات چه‌ندین سه‌ده‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتى تا حزب و سته‌مى زاڵى ئاسنینیى شیوعیه‌تدا بوون. ده‌وڵه‌تانى ئه‌وروپاى خۆرئاوایش خۆیان له‌خۆیاندا میراتێكى جیاوازیان هه‌یه‌ له‌ ناسین و مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌وانى تردا. بریتانیاى وڵاتى دوورگه‌، مێژوویه‌كى ئیمپراتۆریانه‌ى هه‌یه‌ كه‌ ملیۆنه‌ها كه‌سى ئاسیایى و ئه‌فریقیى روویان تێكردووه‌، هه‌وه‌ها فره‌نسایش. هه‌رچى ئیتالیایه‌ ئه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ى كۆچبه‌ران بووه‌ هه‌روه‌ها ئیسپانیا و پرتوگال-یش.

به‌ڵێ، كاروبار و سیاسه‌تگه‌لێكى زۆر له‌ناو یه‌كێتیه‌كه‌دا هه‌ن كه‌ پێویستیان به‌ پێداچوونه‌وه‌ هه‌یه‌. هاوسه‌نگیى هێز له‌ جیهاندا گۆڕاوه‌ و ئه‌مڕۆ گه‌وره‌یى و لاسارییه‌كى واى سیاسى ده‌بینین كه‌ پێشتر نه‌بووه‌. عه‌وله‌مه‌ى راسته‌قینه‌ له‌ هه‌موو جیهاندا كارا و چالاكه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌وروپا لێكهه‌ڵوه‌شێت ئه‌وا هه‌موویان زه‌ره‌مه‌ند و دۆڕاو ده‌بن بێگومان به‌ چه‌نین لایه‌نى زۆرى دیكه‌یشه‌وه‌.
  سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت


created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure