ئه‌گه‌ر ئیمپریالیه‌ت نه‌بوایه‌ بزووتنه‌وه‌ جیهادیه‌كانیش نه‌ده‌بوون

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 3 هەفتە

نووسینى: ئیبتیسام ئه‌لحه‌له‌بى
سه‌رچاوه‌: ئیلاف
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید

ولیام پۆلك له‌ كتێبه‌كه‌یدا (هه‌ڵمه‌ته‌كانى خاچداره‌كان و جیهادیه‌كان- Crusade and Jihad) كه‌ بریتیه‌ له‌ 352 لاپه‌ڕه‌ و له‌ بڵاوكراوه‌كانى بیگاسۆس-ه‌، له‌ زارى لاوێكى موسڵمانه‌وه‌ كه‌ خوێندكارى زانكۆیه‌كى ئه‌مریكى بووه‌، ده‌یگێڕێته‌وه‌: هێرشه‌كانى 11ى سێپته‌مبه‌رى سه‌ر سه‌نته‌رى بازرگانیى جیهانى بوونه‌ هۆى كوژرانى نزیكه‌ى 2500 كه‌س، له‌كاتێكدا ئیمپریالییه‌كان نزیكه‌ى 25 ملیۆن موسڵمانیان كوشتووه‌ و هه‌وڵیشیانداوه‌ رێگه‌ى و شێوازى ژیان و ئایینه‌كه‌یشیان بگۆڕن.
 پۆلك كه‌ مێژوونووس و دیپلۆماتێكى دیارى به‌عه‌ره‌بكراوه‌ و وه‌ك راوێژكار له‌گه‌ڵ هه‌ردوو سه‌رۆك كه‌نه‌دى و جۆنسۆن-دا كارى كردووه‌. ئه‌م سته‌م و زۆردارییه‌ له‌یه‌كترنه‌چووه‌ى نێوان سپى و غه‌یره‌سپیى یان گه‌لانى باكور و گه‌لانى باشورى كردووه‌ته‌ بابه‌تى سه‌ره‌كیى كتێبه‌كه‌ى.
هه‌ڵمه‌ته‌ راسته‌قینه‌كانى خاچداره‌كان-خاچپه‌رست، ته‌نیا چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كى كه‌مى كتێبه‌كه‌ى بۆ ته‌رخانكراوه‌. بابه‌ته‌ راسته‌قینه‌ و مه‌به‌ستداره‌كه‌ى پۆلك ئه‌و كاریگه‌رى و شوێنه‌واره‌ وێرانكارییانه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تانى باكور له‌ وڵاتانى باشوردا جێیانهێشتووه‌، ئه‌و وڵاتانه‌ى كه‌ گه‌له‌كانیان به‌ پله‌ى یه‌كه‌م موسڵمانن.
 
هه‌تا ته‌نانه‌ت كۆنگۆ كه‌ 10%ى دانیشتوانه‌كه‌ى موسڵمانن، پۆلك بیرمان دێنێته‌وه‌ ئیستیعمارى به‌لجیكى له‌ نێوان ساڵانى 1884 و 1908 دا به‌لاى كه‌مه‌وه‌ 10 بۆ 15 ملیۆن كۆنگۆیى كوشتووه‌ كه‌ ده‌كاته‌ دوو هێنده‌ى ژماره‌ى ئه‌و جووله‌كه‌ و قه‌ره‌جانه‌ى نازیه‌كان كوشتوویانن. هه‌روه‌ك به‌لجیكیه‌ ئیستیعماره‌كان تاوانه‌كانى ده‌ستدرێژى و لاقه‌كردن و زه‌وتكردن و بڕینه‌وه‌ى ده‌ست و قاچ-یان ئه‌نجامداوه‌ و سامانى كۆنگۆ-یان تاڵانكردووه‌.

پۆلك، هه‌ندێك زانیاریى له‌ شاشى تارۆر-ى دیپلۆمات و سیاسه‌تمه‌دارى هندى-یه‌وه‌، وه‌ك سه‌رچاوه‌، وه‌رگرتووه‌ كه‌ ده‌ڵێت ئۆباڵى له‌ برسامردنى30-35 ملیۆن هندى ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆى سیاسه‌ته‌ ئابورییه‌كانى بریتانیا كه‌ ته‌نانه‌ت له‌وپه‌ڕى برسێتیدا ملیۆنه‌ها ته‌ن گه‌نمى له‌ هندستانه‌وه‌ ره‌وانه‌ى بریتانیا كردووه‌.
هه‌روه‌ها بڕێكى زۆر زانیاریى ئابورى و سه‌ربازى و كۆمه‌ڵایه‌تى به‌كاردێنێت بۆئه‌وه‌ى ده‌ریبخات كه‌ له‌سه‌ره‌تاى ده‌ركه‌وتنى ئیسلام له‌ سه‌ده‌ى حه‌وته‌مدا چۆن هێزه‌كانى ئه‌ورپا گه‌لانى باشوریان داگیركردووه‌ و ده‌ستدرێژییان كردوونه‌ته‌ سه‌ر و تاڵانوبڕۆیان كردوون. نووسه‌ر ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌یش ده‌كات ئه‌م كاره‌سات و كرده‌وه‌ ئابڕووبه‌رانه‌ له‌سایه‌ى هه‌ڵوێسته‌كانى زاڵبوونى نه‌ژادى-دا ئه‌نجامدراون و بڕوبیانوو و پاساوى جیاجیایان بۆ هێناونه‌ته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌یانگوت (ئه‌فریقى و ئاسیاویه‌كان هه‌ست به‌ ئازار ناكه‌ن) یاخود (مێشكى ره‌شپێست جیاوازه‌ له‌ مێشكى سپیپێست).
گه‌لانى باشور كه‌ بوونه‌ قوربانیى ئه‌م دوژمنكارییه‌ هه‌موویان هه‌ر موسڵمان نه‌بوون، به‌ڵام پۆلك ده‌ڵێت شه‌ڕ بووه‌ شێوه‌ى به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ى سه‌ره‌كیى بۆ به‌رگریكردن له‌ سه‌روماڵ و كۆمه‌ڵگه‌كانیان. لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ میر عه‌بدولقادر ئه‌لجه‌زائیرى و جۆزێڤ برۆز له‌ یۆگۆسلاڤیا و عومه‌ر ئه‌لموختار ده‌كات كه‌ سه‌ركردایه‌تیى به‌رگریكاریى دژى ئیستیعمارى ئیتاڵیى كرد و دواتر فاشیه‌ ئیتاڵییه‌كان له‌به‌رده‌م گردبوونه‌وه‌یه‌كى لیبیاییه‌كان و له‌ساڵى 1931دا خنكاندیان به‌و ئامانجه‌ خه‌یاڵیه‌ى كه‌ به‌ دیمه‌نى هه‌ڵواسراویه‌وه‌ مقاوه‌مه‌ت له‌ناوبه‌رن.
پۆلك هه‌روه‌ها باس له‌ رۆڵى فڕۆكه‌ جه‌نگیه‌كانیش ده‌كات و ده‌ڵێت میگێل پریمۆ ریڤیرا-ى سه‌ره‌ك وه‌زیرانى نێوان ساڵانى 1923 تا 1940ى ئیسپانیا، فه‌رمانى به‌هێزى هه‌وایى داوه‌ به‌روبووم و بازاڕه‌كان و گوند و ئاژه‌ڵه‌كان له‌ مه‌غریب له‌ناوبه‌رن و ته‌نانه‌ت غازى ژه‌هراوى و بۆمبى ناوكه‌كه‌رتبوو و سووتێنه‌ریشیان به‌كارهێناوه‌.
پۆلك له‌ كتێبه‌كه‌یدا تاوانه‌كانى ئیستیعمارى ئه‌مریكى له‌ فلیپین، ده‌خاته‌ڕوو له‌ دواى جه‌نگى ئیسپانیا-ئه‌مریكا له‌ ساڵى 1898. كاتێك ئه‌نجومه‌نى پیران له‌ ساڵى 1902 دا پرسیارى له‌ رۆبێرت پارته‌رسۆن هیۆز-ى ژه‌نراڵى ئه‌مریكى و حاكمى سه‌ربازیى مانێلا كرد ده‌رباره‌ى سووتاندنى گوند و به‌روبوومه‌كانى فلیپین، له‌ وه‌ڵامدا ژه‌نراڵه‌كه‌ ده‌ڵێت "ئه‌و خه‌ڵكه‌ى ئه‌وێ شارستان-ى نه‌بوون".
پۆلك به‌ روونى هۆكارى تاوانه‌كانى ئیمپریالیه‌ت له‌ دژى گه‌لانى باشور ده‌گێڕێته‌وه‌ بۆ پاڵنه‌ره‌كانى چاوچنۆكى و ته‌ماعكارى و چاوبڕینه‌ سامانه‌ سروشتیه‌كانیان، ئیتر ئه‌و زێڕه‌ى هه‌ردوو ئه‌مریكا و ئه‌فریقا بووبێت كه‌ ئیستیعمارى پرتوگالیى هه‌ڵفریواند یاخود لۆكه‌ى میسر-ى ژێر كۆنترۆڵى ئیستیعمارى بریتانى یان لاستیك-ى ئیندۆنیزیا له‌ژێر سایه‌ى ئیستیعمارى هۆڵه‌ندى-دا.
له‌م چوارچێوه‌یه‌دا، پۆلك بزووتنه‌وه‌ تازه‌ جیهادیه‌كان، وه‌ك له‌ گێڕانه‌وه‌ مێژووییه‌كه‌یدا ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ "تۆڵه‌ى باشور" داده‌نێت. له‌بریى ئه‌وه‌یش كه‌ وه‌ك ره‌گه‌زگه‌لى ئه‌وپه‌ڕى پاوێزخراوى چوارچێوه‌ى ئیسلامى ته‌ماشاى جیهادیه‌كان بكات، كه‌چى دێت ئایدیۆلۆژیاكه‌یان به‌ به‌شێكى سه‌ره‌كیى ره‌وتى ئیسلامیى جیهانى داده‌نێت.
به‌لاى پۆلك-ه‌وه‌ ئایدیۆلۆژیاى جیهادى هێز و نفوزى خۆیى وه‌ك په‌رچه‌كدارێكى سیاسه‌ته‌كانى ئه‌مریكا وه‌رگرتووه‌. به‌ڵام نووسه‌ر وه‌همى ئه‌وه‌ى نییه‌ كه‌ بزووتنه‌وه‌كانى دژه‌ ئیمپریالیه‌ت وه‌ك وه‌ڵامدانه‌وه‌ى تاوانه‌كانى باكور ده‌رهه‌ق به‌ باشور، ده‌ركه‌وتوون.
 ده‌ڵێت له‌هه‌ندێك باردا سه‌ركه‌وتنه‌كانى ئه‌و بزووتنه‌وه‌ دژه‌ ئیستیعماریانه‌یش هێنده‌ى خودى ئیمپریالییه‌ت كاره‌ساتاویى بوون. به‌گوێره‌ى قسه‌كانى ویلیام پۆلك، سه‌رانى ئه‌م بزووتنه‌وانه‌، نزیكه‌ى به‌بێ جیاوازى "ئومێدى ئه‌و كه‌سانه‌یشیان به‌ با-دا كه‌ له‌پێناوى ئازادیدا تێكۆشان و خه‌باتیان كردووه‌.. وایلێهات هه‌موو ئامانجه‌كه‌ له‌ گه‌یشتنه‌ ده‌سه‌ڵاتدا خڕ و چڕبوونه‌وه‌".
 له‌ نه‌بوونى چاودێرییه‌كى توندى میلـلى و دامه‌زراوه‌ى مه‌ده‌نیى كارادا، ئه‌و سه‌ركردانه‌یش وه‌ك سوپاكانى سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاست، سه‌ربازگه‌كانى كۆڵۆنیاڵى پێشوویان تاڵان ده‌كرد له‌جیاتى ئه‌وه‌ى درێژه‌ بده‌ن به‌وه‌ى كه‌ له‌ رووى نیشتمانییه‌وه‌ ئه‌وان كردوویانه‌. چه‌ندێكیش له‌وه‌دا سه‌ركه‌وتوو بووبن هێنده‌ دووركه‌وتوونه‌ته‌وه‌ له‌و ئامانجانه‌ى كه‌ پاڵنه‌رى خه‌بات و تێكۆشانه‌كانیان بووه‌.
   






created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

بەپەلە