دوو پیاو لە دەرەوەی فەرهەنگ

بۆچوون / بیروڕا :: 25/06/2018

نووسینی: غەسان شەربل
سەرچاوە: ئەلشەرق ئەلئەوسەت
وەرگێڕان: لوقمان محەمەد رەشید

دەبێت وریابین بەرلەوەی سەرچیغ بڕۆین لە ناونانەكان و بێگومان لە پەلەكردنیش بۆ بەراوردكردنی دیمەنەكەی سەنگافورە بە سەردانەكەی ریچارد نیكسۆن بۆ چین و تەوقەكردنە مێژووییەكەی لەگەڵ ماو تسی تۆنگ كە دیمەنە نێودەوڵەتیەكەی ئەوسای گۆڕی. هەردەبێت وریا بین، لەبەرئەوەی یادەوەریی دەریایەك لە خوێن بەسەر بیرەوەریی پەیوەندیەكانی نێوان واشنتۆن و پیۆنگ یانگ-ەوەیە. چونكە ئەو جەنگەی كە ساڵی 1950 كیم ئێل سۆنگ-ی باپیر و ئیلهامبەخشی ئەم سەرۆكەی ئێستا، هەڵیگیرساند بووە هۆی كوژرانی سێ‌ ملیۆن كۆری و 37 هەزار ئەمریكی، ئەمە بێجگە لە زیاتر لە 200 هەزار خۆبەخشی چین-ی.


هەروەها دەبێت وریابین، چونكە كارەكە پەیوەستە بە دۆناڵد ترەمپ و كیم جۆنگ ئون-ەوە. ئەو دوو پیاوەی كە لە توانای شاردنەوەی رۆشناییەكان و قورسیی پەیبردن بە بڕیارەكانیان وەك یەك وان كەچی لە هەموو شتێكیشدا جیاوازن. دوو پیاو لە دوو فەرهەنگی جیاواز و دوو دنیای پێچەوانە و دوو نەوەی جیا. كاتێك كیم ساڵی 1983 لەدایكبوو، ترەمپ پیاوێكی تەمەن سی و حەوت ساڵی بووە. دوو رێگە و رێبازی تەواو پێچەوانە. ترەمپ لە سندوقەكانی دەنگدانەوە دەرچووە و كیم-یش لە تاقە حزبی دەسەڵاتدارەوە، حزبەكەی باپیری و باوكی. ترەمپی ئالوودەی (تویتەر) و كیم-ی ئالوودەی مووشەك. یەكەمیان میراتگری موعجیزەی پێشكەوتنی ئەمریكا و دووەمیان میراتگری موعجیزەی خۆڕاگریی كۆریا.

دوو پیاوی وەك یەك لە هەڵكردنی گەردەلوولەكاندا. بەدرێژایی ساڵانێك كیم جیهانی نیگەران و راڕاكردووە كاتێك بە بزەی خۆشحاڵیەوە تەقینەوە ئەتۆمیەكانی ئەنجامدەدا یاخود نەوەیەكی تازەی مووشەكەكانی ئاراستە دەكرد، بەتایبەت ئەوانەیان كە دەتوانن بگەنە ناو خاكی ئەمریكا. كارە سەرسام و سەرسوڕهێنەكانی، كە حكومەت و ژەنراڵەكانی و بازاڕەكانی دراوی خۆیی پێ‌ ماندوو و شەكەت كردووە، ترس و بیمێكی زۆری خستووەتە دەوڵەتەكانی دەوروبەریەوە. بێزاركردنەكانی بوونەتە هۆی زیاتر دابڕانی رژێمەكەی و بووەتە بارگرانییەك بەسەرشانی ئەو دەوڵەتانەوە كە هەر لە بنەڕەتەوە لە ریزی دوژمنەكانیدا پۆلێن ناكرێن. چین-ی هاوسنووری بەدەستیەوە ماندوو بوو و دۆستایەتیكردنی وەك مەترسیی ئەو كەسە چواندووە كە نارنجۆكێكی پێبێت و ئەمدەست و ئەودەستی پێبكات.
 
ترەمپ-یش هەروەها، پسپۆر و شارەزای هەڵكردنی گەردەلوولە. هەر لە دۆسیەی كۆچبەرە نایاساییەكان و دیواربەندەكانەوە بۆ رێككەوتنەكانی كەشوهەوا و گواستنەوەی باڵیۆزخانەكە بۆ قودس هەتا دەگاتە پێشەكیەكانی جەنگی بازرگانی. زمانێكی تەواو تازە لە دواندنی دۆستەكان و دوژمنەكان پێكەوە. جیهان لە سەر تویتەكانی دەخەون و بەسەر تویتەكانیدا بەخەبەردێنەوە. رەفتارەكانی ترسی لەناو پەیمانی باكوری ئەتڵەسیدا ناوەتەوە و لەناو یەكێتی ئەوروپایشدا، هەروەها لە ناودڵی یانەی حەوت دەوڵەتەكەیشدا كاتێك ریزێك بۆمبی ئاراستە كردن پێش ئەوەی بگاتە كۆبوونەوەكەیان و لەكاتی كۆبوونەوەكە و لەدوای جێهێشتنیشی. وا مامەڵە لەگەڵ جیهاندا دەكات وەك ئەوەی كە پێویستی بە دووبارە دامەزراندنەوەی بێت. خاوەنی گوزارەی (ئەمریكا یەكەمجار)ە و خۆی بە كەسێكی چالاكی (هونەری رێككەوتن) و جووڵاندنی ئاوی مەنگ دەزانێت و حەزی بە سەمای فرەلایەن نییە.
   
دەسەڵاتەكانی سەرۆكی ئەمریكا فراوانن. ناوەندی بڕیار كۆشكی سپی-یە. لەوەیش ناچێت ترەمپ ئەوەندە هۆگری چێشتخانەكانی بڕیار و دامەزراوەكان بێت و گوێیان بداتێ‌. جاری وا هەیە راوێژكارەكانی بەسەر تویتێكی قورس و زەحمەتی ئەوەوە خەبەریان دەبێتەوە و هەموو رۆژەكەیش دامەزراوەكان سەرقاڵی روونكردنەوە و راستكردنەوە و كۆكردنەوەی دەرهاویشتەكانی دەبن. هەروەها سەرۆك پیاوی كەمتەرخەم و بێكارەی بەلاوە پەسەند نییە و وەك فەرمانڕەواكان كەسانی تەواو دڵسۆز و بێ‌ مەرج و بێ‌ بێنەوبەرەی پێ‌ پەسەندە. بەڵام ئەمریكا كۆریای باكور نییە. سەرۆكەكەی پێش ئەوەی بنوێت ناونیشانی رۆژنامەكان نازانێت و ناتوانێت بیانگۆڕێت و بە تووڕەییەوە ئەو كەسانە دەربكات كە نەخشاندوویانە. لەوێ‌ دەستور هەیە و قەزا و كۆنگرێس و لیژنەكانی وردبینی و لێكۆڵینەوە هەن. 
  
دەسەڵاتەكانی كیم جۆنگ ئون بێ‌ سنوورن. ویست و ئیرادەی ئەو قەزا و قەدەریشە. وڵات جێگەی دوو را و دوو قاچ-ی تێدا نابێتەوە. یان لەسەر تاقە ئاوازەكە سەما دەكات یاخود دوژمنەكان هەڵیدەلووشن. شكۆی نیشتمانی لە نان گرنگترە. قەدەغەیە كەسی برسی سواڵ بكات یان سكاڵا لە بێدەرەتانیی خۆی بكات. كار و ئەركی راوێژكارەكانیش وەك كار و ئەركی ژەنراڵەكان و حزبیەكان و هاووڵاتیان تەنیا ستایش و پێداهەڵدانی ئەو بڕیارانەیە كە پیاوێك دەریان دەكات هەڵەناكات و بێ‌ غەل و غەشە.
 
باپیری نموونە و مەرجەعە. لە گۆڕەكەیەوە فەرمانڕەوایی وڵات دەكات و راپۆرتەكانی بۆ بەرزدەكرێنەوە. پەیكەرەكانی هەموو لایەكی وڵاتی داپۆشیوە و ژمارەیان بە سی و پێنج هەزار دانەیەك دادەنرێت. شانوشەوكەت و قورسایی هەر ماوە ئەگەرچی خۆی ون و نادیارە. ئامراز و ئامێرێكی بۆ فەرمانڕەوایی ئەندازە و دیزاین كردووە كە دەتوانێت بچێتە خەون و خەیاڵەكانیشەوە. لاپەڕەی یەكەمی كتێبەكانی خوێندن بە وێنەی ئەو دەست پێدەكەن و هەر بە وێنەی ئەویش دوالاپەڕەیان دادەخرێن. یاساكانی فیزیا و كیمیا سوژدە بۆ بلیمەتیی ئەو دەبەن.  
 
باپیرە بووە بە بۆمبی تیشكدەر. ژمارەیەك لە سەرانی كۆمارە پێشكەوتووەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستیش پێی سەرسام بوون. سەرسام بوون بە تواناكانی بۆ لەقاڵبدان و رامكردن و هینانەژێربار و تەڵقیندانی قوتابیانی قوتابخانەكان بە سروودەكانی تایبەت بە خۆشەویستی بۆ سەرۆك و حزب. لێوەی فێربوون و هەندێك لە دەستكەوتەكانی ئەویان هاوردەكرد، لەوانە مووشەكەكان و پاڵدانەوە بە جبەخانەی چەكی كیماویی، ئەمە سەرەڕای خراپەكاریی خەونی ئەتۆم و ناوەكی. 

لەسەرەتای ئەم ساڵەوە، كیم جۆنگ ئۆن بایدایەوە بەلای ئاشتەواییدا. هەندێك هەن پێیانوایە كە چوونی بۆ ناو یانەی ئەتۆمی مافی قەرەبووكردنەوەی داوەتێ‌ و توانیویەتی پەنجەرەكە بكاتەوە. رەنگە لەو باوەڕەدا بم كە دەستكەوت و داهاتەكانی تەوقەكردنەكە زیاتر دەبێت لە دەستكەوت و داهاتەكانی سیاسەتی گێچەڵە ئەتۆمیەكە. قورس و زەحمەتە لە پاساوەكانی رەفتاری ئێستای تێبگەین. ناكرێت بڕیار بدرێت لەسەر ئەوەی كە ئەم كابرایە خۆرئاوا دەناسێت و دەزانیت چی لە جیهاندا دەگوزەرێت.

راستە ئەو بە منداڵی و بەناوێكی خوازراوەوە لە سویسرا خوێندوویەتی و هەندێك جار دەوترا كوڕی ئەو شۆفێرەیە كە دەیگەیەنێتە قوتابخانە، بەڵام مانەوەی چەند ساڵێك لە سویسرا مانای تێگەیشتن لە جیهان و ناسینی ناگەیەنێت.

رەفتاری سەرلێتێكدەرانەی پیاوێكی پەنهان و ئاڵۆز. ئایا لە درێژەدان بە دابڕاوی و گۆشەگیری و سزاكان ترساوە؟ ئایا ترسی ئەوەی هەبووە وڵاتەكەی لەژێر قورسایی برسێتی و شكستی ئابورییدا بتەقێتەوە؟ ئایا لە ئەزموونەكەی چین-ەوە فێر بووە كە دەكرێت مەزارگەكەی ماو بپارێزرێت بێ‌ پاراستن و دەستگرتن بە خەسڵەتە شكستخواردووە ئابورییەكەیەوە؟ ئایا ئەو بەكردەوە ئامادەی سازشە لە سەرین-ە ئەتۆمیەكە لەبەرامبەر بەڵێنێكی تەواوی ئەمریكا بە داگیرنەكردنی وڵاتەكەی؟ ئایا رژێمەكەی توانای خۆڕاگریی هەیە بەرامبەر بە لێشاوی چاوەڕوانكراوی وەبەرهێنەران و ئەفكار و پەیوەندیی بە جیهانەوە؟
   
گرەو لەسەر دوای تەوقەكردنی دوو پیاو ناكرێت كە توانایەكی تایبەتیان هەیە لە دروستكردنی حاڵەتە كتوپڕەكان و هەڵكردنی گەردەلوولدا. بەڵام بەدڵنیاییەوە تەوقەكردنەكەی سەنگافورە مێژوویی دەبێت. لەهەموو بارێكدا بۆ هەردوو لایان سوودمەند دەبێت. ترەمپ كە لە رێككەوتنە ئەتۆمیە (خراپەكە) لەگەڵ ئێران دەرچوو، دەتوانێت بڵێت ئەو خوازیاری جەنگ و رووبەڕووبوونەوەكان نییە. دوودڵییش نانوێنێت بۆ سەركێشیكردن لەپێناو ئاشتی و ئاشتەواییدا. هەروەها تەوقەی لەگەڵ كەسێكدا كردووە كە هەڕەشە و ئیهانەی یەكتریان هێندە كردووە كارگەیشتبووە ئەوەی باس لە قەبارەی هێندەی دوگمەی ئەتۆمی بكرێت. كیم-یش دەتوانێت بڵێت ئازایەتی و بوێریی ئەوەی هەیە كە تەوقە لەگەڵ گەورەی كۆشكی سپی-دا بكات  و داماڵینی چەكی ئەتۆم بخاتە سەر مێزی دیالۆگ و دانوستانەكان.

دوو پیاوی بەتوانا لە راكێشانی رۆشناییەكان و داگیركردنی شاشەكاندا. جیهان بە گرنگییەوە چاودێریی دیمەنەكە دەكات. پرسیارەكە ئەوەیە كە رێبەری ئێران چی دەڵێت كاتێك دیمەنی تەوقەكردنەكە دەبینێت و چی لێوە هەڵدەهێنجێت؟ زۆربەی گومانەكان روو لەوەن كە باراك ئۆباما بە تەوقەكردنەكەی سەنگافورە خۆشحاڵ نییە.

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure