توركیا له‌دواى هه‌ڵبژاردنه‌كان.. به‌ره‌و كوێ؟

بۆچوون / بیروڕا :: 23/06/2018

سه‌رچاوه‌: ئه‌لشه‌رق ئه‌لئه‌وسه‌ت
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
سه‌رله‌به‌یانیى رۆژى دووشه‌ممه‌ى داهاتوو كه‌ رێكه‌وتى 25ى ئه‌م مانگه‌، حوزه‌یرانى 2018 ده‌كات، توركیا واده‌ى واقیعێكى گۆڕاوى هه‌یه‌. چونكه‌ ئه‌نجامى هه‌ڵبژاردنه‌كان هه‌رچییه‌ك بێت توركیا بۆ واقیعێكى نوێ ده‌گۆڕێت كه‌ بۆ ماوه‌ى نزیكه‌ى سه‌د ساڵه‌ به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیوه‌. له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانى داهاتوویشدا وه‌ك ده‌زانرێت، ده‌نگده‌ران كه‌ ژماره‌یان له‌ په‌نجا ملیۆن زیاتره‌، ده‌نگ به‌ دوو فۆرم (ئه‌نكێت-ئیستیماره‌)ى جیاواز ده‌ده‌ن: یه‌كه‌میان بۆ هه‌ڵبژاردنى شه‌شسه‌د ئه‌ندامى ئه‌نجومه‌نى گه‌ل و دووه‌میش بۆ هه‌ڵبژاردنى سه‌ركۆمارێك كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكى فراوانى پێشتر نه‌بووى ده‌بێت.

به‌شى یه‌كه‌میان له‌ هه‌موو بارێكدا هه‌تا ئێواره‌ى سبه‌ینێ 24 ى مانگ یه‌كلاده‌بێته‌وه‌. ئه‌مه‌یان كێبڕكێى نێوان هاوپه‌یمانى جه‌ماوه‌ر، كه‌ پارتى داد و گه‌شه‌پێدانى ده‌سه‌ڵاتدار و بزووتنه‌وه‌ى نه‌ته‌وه‌یى له‌خۆده‌گرێت و پشتگیریى له‌ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ى سه‌رۆك ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان ده‌كات بۆ خولێكى تازه‌ به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ فراوانه‌یه‌وه‌. ئه‌م هاوپه‌یمانێتیه‌ له‌لایه‌ن حزبى یه‌كێتیى گه‌روه‌-یشه‌وه‌ پشتیوانى ده‌كرێت كه‌ مه‌یلێكى نه‌ته‌وه‌یى ئیسلامیانه‌ى هه‌یه‌، ئه‌گه‌رچى نه‌یشخراوه‌ته‌ ریزى هاوپه‌یمانێتیه‌كه‌وه‌ به‌ڵام ده‌رفه‌ت بۆ هه‌ندێك له‌ ئه‌ندامه‌كانى ره‌خسێنراوه‌ تا له‌ناو لیسته‌كه‌ى پارتى داد و گه‌شه‌پێدان-دا بگه‌نه‌ په‌رله‌مان و یه‌كێكیشیان خودى سه‌رۆكى حزبه‌كه‌یه‌. 

هاوپه‌یمانى دووه‌م كه‌ هاوپه‌یمانى گه‌ل-ه‌، ئه‌مه‌یان حزبى سه‌ره‌كیى ئۆپۆزیسیۆن، واتا پارتى گه‌لى كۆمارى و پارتى باش به‌ سه‌رۆكایه‌تى میراڵ ئاق شینار (ئاكشینار)ى له‌خۆگرتووه‌ كه‌ له‌وكاته‌وه‌ى به‌مدوایه‌ دامه‌زراوه‌ یه‌كه‌مجاریه‌تى به‌شداریى هه‌ڵبژاردنه‌كان بكات، هه‌وره‌ها حزبى سه‌عاده‌-یش كه‌ درێژكراوه‌ى حزبى فه‌زیله‌ى نه‌جمه‌دین ئه‌ربه‌كان-ى كۆچكردووه‌، ئه‌و حزبه‌ى كه‌ بزووتنه‌وه‌ى نوێخوازان-ى لێ جیابووه‌وه‌ و پاشانیش پارتى داد و گه‌شه‌پێدان-ى لێدامه‌زرا. ئه‌م هاوپه‌یمانێتیه‌یش له‌لایه‌ن پارتى دیموكرات-ه‌وه‌ پشتگیریى ده‌كرێت كه‌ درێژكراوه‌ى حزبه‌كه‌ى سلیمان دیمیرێل-ى سه‌رۆكى پێشووه‌.
 
له‌ده‌ره‌وه‌ى ئه‌م دوو هاوپه‌یمانێتیه‌یشدا، سێ پارتى دیكه‌ هه‌ن كه‌ هه‌ر یه‌كه‌یان و به‌جیا ده‌چێته‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌وه‌ و بریتین له‌: پارتى دیموكراتى گه‌لان كه‌ وا پۆلێنده‌كرێت نوێنه‌رایه‌تى هاووڵاتیانى كوردى باشورى خۆرهه‌ڵاتى ئه‌نادۆڵ بكات، ئه‌گه‌رچى هه‌ندێك ره‌وت و ره‌گه‌زى تورك-ى رادیكاڵیشیى تێدایه‌، هه‌روه‌ها حزبى ده‌عوه‌ى ئازاد كه‌ بریتین له‌ موحافیزكاران و ئایینداره‌ كورده‌كان، هه‌روه‌ها حزبى نیشتمان كه‌ مه‌یلێكى ته‌واو چه‌پ-ى هه‌یه‌.

هه‌رچى فۆرمى دووه‌میشیانه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنى سه‌ركۆمار، ئه‌وا به‌ بردنه‌وه‌ى یه‌كێك له‌ شه‌ش پاڵێوراوه‌كه‌ و به‌ده‌ستهێنانى رێژه‌ى زیاترى50%ى ده‌نگه‌كان ده‌بێت. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌یش نه‌كرا ئه‌وا ده‌كه‌وێته‌وه‌ خولى دووه‌مى هه‌ڵبژاردنه‌كه‌وه‌ كه‌ له‌ 8 ى ته‌موزى داهاتوودا له‌ نێوان دوو له‌ به‌ده‌ستهێنه‌رى زۆرینه‌ى ده‌نگه‌كاندا به‌ڕێوه‌ده‌چێت و سه‌ركه‌وتنیش بۆ ئه‌و كه‌سه‌یان ده‌بێت كه‌ زۆرینه‌ى ده‌نگه‌كان به‌ده‌ستدێنێت. وایش پێشبینى ده‌كرێت كه‌ كێبڕكێكه‌ بكه‌وێته‌ نێوان سه‌رۆك ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان و موحه‌ڕه‌م ئینجه‌-ى پاڵیۆراوى پارتى گه‌لى كۆمارى-یه‌وه‌.

ئه‌و پرسیاره‌ى كه‌ ئێستا دێته‌ پێشه‌وه‌ ئه‌مه‌یه‌: دواى كۆتاییهاتنى ماوه‌ى هه‌ڵبژارده‌كان چى رووده‌دات و چى ده‌گوزه‌رێت؟ پرسیارێكى دیكه‌یش ده‌كرێت سه‌باره‌ت به‌ سیاسه‌تى توركیا له‌به‌رامبه‌ر خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و مه‌سه‌له‌كانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست له‌ دواى ئه‌و وه‌رچه‌رخان و گۆڕانكاریانه‌ى ئه‌م ساڵانه‌ى دوایى له‌م ناوچه‌یه‌دا روویاندا. هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وروپییه‌كان و خۆرئاواییه‌كانى تریش.

بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ى ئه‌م پرسیاره‌ ده‌بێت چاوێك بخشێنین به‌ ره‌وت و رێباز و ئاراسته‌ى ئه‌م سیاسه‌ته‌ له‌م دوو گرێیه‌ى كۆتاییدا. ئه‌وه‌بوو له‌ دواى هه‌ڵبژاردنه‌كانى ساڵى 2002 وه‌وه‌ سیاسه‌تى توركیا به‌پێى پێدراوه‌ نه‌گۆڕه‌كان ده‌ستى پێكرد، یه‌كه‌میان وه‌ك قووڵاییه‌كى كلتورى و رۆشنبیرى و كۆمه‌ڵایه‌تى و مێژوویى، دووه‌میش به‌ ئاراسته‌ى به‌رژه‌وه‌ندیى هاوبه‌ش و به‌هێزكردنى به‌ڵێن و په‌یمانه‌كانى ئاڵووێرى بازرگانى. پێشتریش نووسه‌رى ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ دیدارێكى ئه‌م رۆژنامه‌یه‌دا وتوویه‌تى توركیا به‌دواى رۆڵبینین له‌م ناوچه‌یه‌دا ناگه‌ڕێت به‌ڵكو رۆڵ به‌دواى توركیادا ده‌گه‌ڕێت. پێده‌چێت ئه‌وه‌ ته‌واو له‌و سه‌رده‌مه‌دا راست بووبێت. ئه‌وكات توركیا به‌چاوى هاوسه‌نگیى ره‌نگه‌كانه‌وه‌ ته‌ماشاى دۆخه‌كه‌ى ده‌كرد، ئه‌و ره‌نگانه‌ى كه‌ پێمان ده‌گوت (په‌لكه‌زێڕینه‌)ى ره‌نگه‌ جیاوازه‌كان، به‌ڵام كاتێك دۆخه‌كه‌ وه‌رچه‌رخا و گۆڕا بۆ تاقه‌ یه‌ك ره‌نگ و ده‌ره‌نجامێكى لێكه‌وته‌وه‌ كه‌ پێى ده‌وترا (به‌هارى عه‌ره‌بى) كه‌ مژده‌ى رابوونێكى فراوانى ده‌دا، به‌ڵام هه‌ر به‌ گۆڕینى خۆپیشاندانى ئاشتییانه‌ و هێمانه‌، كه‌ مافێكى ره‌واى جه‌ماوه‌ره‌، بۆ خوێنڕشتن و به‌ عه‌سكه‌ركردنى بابه‌ته‌كه‌ و ده‌ستوه‌ردانى ده‌ره‌كى  و جه‌نگى له‌برى، نه‌وه‌ستایه‌وه‌ و كۆتایینه‌هات، به‌ڵكو دۆخه‌كه‌ جه‌مسه‌رگه‌رى و خه‌نده‌قبه‌ندیى زۆرى به‌دواداهات.

واقیعى توركیا ئه‌وه‌ى به‌سه‌ردا سه‌پاوه‌ و ناچاره‌ ئه‌و سیاسه‌ته‌ په‌یڕه‌و بكات كه‌ پێشتر وتوومه‌، ده‌بێت پشت به‌ بنه‌ماى پراگماتیكى ئه‌خلاقى ببه‌ستێت. واتا تێڕوانینێكى واقیعیانه‌ى واى هه‌بێت كه‌ په‌یوه‌ندیى به‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هه‌لپه‌رستیه‌كان و تاكلایه‌نه‌كانه‌وه‌ نه‌بێت، به‌ڵكو پشتبه‌ستووبێت به‌ پره‌نسیپ و بنه‌ما ئه‌خلاقییه‌ نه‌گۆڕه‌كانه‌وه‌. به‌ڵام زیاده‌ڕۆیى و په‌ڕگیریى نه‌كات له‌ به‌رژه‌وه‌ندیى گه‌ل و پێكهاته‌كانیدا.

له‌ ساڵى 2009 وه‌ كاتێك سیاسه‌تى ده‌ره‌كیى توركیا كه‌مێك گۆڕا، به‌تایبه‌ت دواى ساڵى 2014، توركیا رێبازێكى لاربوونه‌وه‌ى جیاوازى گرته‌به‌ر له‌ ئاراسته‌كانى نه‌ك ته‌نیا له‌گه‌ڵ خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست به‌ڵكو له‌گه‌ڵ زۆربه‌ى وڵاتانى جیهانیشدا. پێشبینى ئه‌وه‌یش ده‌كرێت كه‌ له‌ دواى هه‌ڵبژاردنه‌كانى 2018یش پێداچوونه‌وه‌یه‌كى گشتى به‌ هه‌موو ئه‌م سیاسه‌تانه‌دا بكرێت. ئێمه‌ لاى خۆمانه‌وه‌ وایده‌بینین كه‌ پێویسته‌ وڵاتانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست و باكورى ئه‌فریقا، ئه‌وانیش سیاسه‌تێكى جیاوازى وا په‌یڕه‌ و بكه‌ن كه‌ بوارى ئه‌وه‌ به‌ توركیا بدات تا ته‌نیا له‌ یه‌ك ره‌نگدا قه‌تیس و سنووردار نه‌مێنێته‌وه‌ و هه‌مان ئه‌و پراگماتیكیه‌ ئه‌خلاقییه‌ پیاده‌ بكه‌ن كه‌ ده‌یه‌وێت لۆژیكى گشتیى سیاسه‌ت بگرێته‌وه‌.

ده‌رباره‌ى توركیا هه‌میشه‌ وتوومانه‌ نابێت له‌ پێگه‌ى ئامۆژگاریكار و په‌ند و وانه‌دان-دا بین  كه‌ ویست و ئیراده‌یه‌كى دیاریكراو ده‌سه‌پێنێت، به‌ڵكو ده‌بێت له‌ پێگه‌ى راستگۆیى و راستبێژیدا بین كاتێك دۆخه‌كه‌ بخوازێت، ئه‌مه‌یش به‌ ئامۆژگاریى برایانه‌ و به‌ راستگۆیى، ئیدى بڕیار بۆ ئه‌و كه‌سه‌ جێبهێڵرێت كه‌ خۆى مافى بڕیاردانى هه‌یه‌. كاتێك مزگێنیى ئه‌وه‌مان دا كه‌ ئێمه‌ باخچه‌كه‌ى خۆمان به‌و شێوه‌یه‌ ده‌چێنین كه‌ خۆمان و نه‌وه‌كانى داهاتوومان پێى رازیین و په‌سه‌ندى ده‌كه‌ین، ئیتر نابێت دیوارى به‌رز بۆ ئه‌و باخچه‌یه‌ هه‌ڵچنین و رێگه‌ بگرین له‌وه‌ى كه‌ ده‌یه‌وێت به‌هره‌ى لێوه‌ربگرێت، هه‌روایش نابێت ئێمه‌ نه‌خشه‌ و پلان بۆ ئه‌وانى دى دابنێین كه‌ چۆن چۆنى باخچه‌كه‌ى خۆیان بڕوێنن.

توركیا ده‌یتوانى (نێوبژیوانێكى پاك و بێگه‌رد) بوایه‌ له‌ ناكۆكیه‌كانى خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاستدا. هه‌روه‌ها ده‌یتوانى رۆڵێكى ئه‌رێنیى بگێڕایه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ى میسر و په‌یوه‌ندیى ئێران و ناكۆكیه‌كانى كه‌نداو و ته‌نانه‌ت له‌ مه‌سه‌له‌ى سوریا-یشدا. به‌ڵكو بیگوتایه‌: زۆنگاوه‌كه‌ى سوریا كه‌ بووه‌ هۆى جه‌نگه‌ ناوخۆییه‌كانى، نه‌ براوه‌ى تێدایه‌ و نه‌ دۆڕاو. نه‌ده‌بوو خۆى بگلێنێته‌ پرس و مه‌سه‌له‌كانى ئه‌م ده‌وڵه‌ت و ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌، چونكه‌ وه‌ك چۆن ئێمه‌ نامانه‌وێت كه‌س ده‌ست له‌ كاروبارى ناوخۆییمان وه‌ربدات پێویسته‌ ئێمه‌یش خۆمان دووربگرین له‌ ده‌ستوه‌ردان له‌ كاروبارێكى واى كه‌ په‌یوه‌ندیى پێمانه‌وه‌ نییه‌، به‌تایبه‌ت له‌م نێوه‌نده‌ ئاڵۆز و شڵه‌قاوه‌دا.
 
له‌لایه‌كى تریشه‌وه‌ ده‌بێت رێگریى بكرێت له‌ وروژاندنى قسه‌ و وته‌گه‌لى نیوعوسمانى و هاوجۆره‌كانى بۆ ئه‌وه‌ى توركیا بوار و ده‌رفه‌تى ئه‌وه‌ى هه‌بێت له‌ زۆربه‌ى بارودۆخه‌كاندا به‌ خۆیدا بچێته‌وه‌. هه‌میشه‌ وتوومانه‌ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه‌ له‌سه‌ره‌تاى سه‌ده‌ى رابردووه‌وه‌ له‌م ناوچه‌یه‌دا دروست بوون و هاتوونه‌ته‌ بوون، بچووك بن یان گه‌وره‌، ده‌وڵه‌تگه‌لێكى وان كه‌ خاوه‌نى به‌ها و پێگه‌ن و رێزیان به‌رامبه‌ر توركیا هه‌یه‌ و رێز له‌ سه‌روه‌رى و یه‌كێتى خاكه‌كه‌ى ده‌گرن. بۆیه‌ ده‌ڵێم ده‌بێت توركیا له‌ مه‌ودایه‌كى یه‌كساندا بێت له‌گه‌ڵ هه‌مواندا و واز له‌وانى دى بێنێت خۆیان كێشه‌ خودى و ناوخۆییه‌كانى خۆیان چاره‌سه‌ر بكه‌ن.

هه‌ڵبژاردنه‌كانى داهاتوو هه‌لێكى گرنگه‌ بۆ ئه‌وه‌ى سیاسه‌تمه‌دارانى تورك و هه‌روه‌ها عه‌ره‌ب-یش ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بقۆزنه‌وه‌ و وه‌به‌ریبێنن بۆ كردنه‌وه‌ى لاپه‌ڕه‌یه‌كى تازه‌ى كاریگه‌ر به‌م ئاراسته‌یه‌، ئه‌مه‌ بێ ره‌چاوكردنى ئه‌وه‌ى كه‌ كێ له‌م هه‌ڵبژاردنانه‌دا سه‌ده‌كه‌وێت و براوه‌ ده‌بێت، چ له‌سه‌ر ئاستى په‌رله‌مان و چ له‌ كورسیه‌كه‌ى سه‌رۆكایه‌تیدا. من وه‌ك خۆم پێشبینیى ده‌رفه‌تى له‌بار و گونجاو بۆ هه‌ردوولا ده‌كه‌م بۆ ده‌ستپێكردنى دیالۆگ و وتوێژى هێمن و كاریگه‌ر بۆ كردنه‌وه‌ى ئه‌م لاپه‌ڕه‌یه‌، چونكه‌ بێگومان به‌رپرسیارێتى ناكه‌وێته‌ سه‌ر ته‌نیا لایه‌ك به‌ڵكو له‌ ئه‌ستۆى هه‌ردوولا و ته‌نانه‌ت لایه‌نه‌ جیاوازه‌كانى تریشه‌.

شتێكى تر كه‌ تێبینیى ده‌كرێت ئه‌وه‌یه‌، هه‌ندێك له‌ برایان له‌م ناوچه‌یه‌دا زۆرجار په‌نا نابه‌نه‌ به‌ر دیالۆگى ئامانجدار. خۆى له‌ڕاستیدا هه‌بوونى جیاوازییه‌كان و گۆڕانكاریى له‌ تێڕوانین و سه‌رنجه‌كان به‌رامبه‌ر مه‌سه‌له‌ جیاوازه‌كان، مه‌سه‌له‌یه‌ك نیین كه‌ بۆ هیچ كه‌سێك مایه‌ى سه‌رنج و سه‌رسوڕمان یاخود حاڵه‌تى كتوپڕ و له‌ناكاو بن، به‌ڵام ئه‌وه‌ى له‌ مه‌سه‌له‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانى عه‌ره‌ب و تورك یاخود په‌یوه‌ندییه‌كانى عه‌ره‌ب و عه‌ره‌ب-دا نیمانه‌، دیالۆگى هێمنانه‌ى بونیاتنه‌ر و ئامانجپێكن و هه‌وڵنه‌دانه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌رى ناوه‌ند و په‌یڕه‌ونه‌كردنى بنه‌ما و پره‌نسیپى سازان و ته‌وافوقه‌. 

* راوێژكارى عه‌بدوڵـڵا گویل سه‌رۆكى پێشووى توركیا

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure