چنگى خۆرئاوا لاواز ده‌بێت و جیهانێكى نوێ ده‌رده‌كه‌وێت

بۆچوون / بیروڕا :: پێش 2 هەفتە

سه‌رچاوه‌: ئه‌لحه‌یات
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید
دیسانه‌وه‌ باس له‌ كۆتایى مێژوو و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ى جیهان و رووخانى دیوار و سنووره‌كان و ئاوابوونى ئیمپراتۆریه‌تى ئه‌مریكا ده‌كرێت. پێده‌چێت ئه‌و سه‌رده‌مه‌ى كه‌ دۆناڵد تره‌مپ سه‌رۆكى ئه‌مریكا كردیه‌وه‌ فاكته‌رێك بووبێت له‌ خێراكردنى چۆنیه‌تى ئه‌م گلۆربوونه‌وه‌ و لێكترازانه‌ى كه‌ له‌ چینه‌ پێكهاته‌كه‌ى جیهاندا روویداوه‌ و گۆڕاوه‌ بۆ وێنه‌ یان شێوه‌یه‌كى تازه‌. 

زنجیره‌یه‌ك له‌ ئاماژه‌كان هێما بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ چه‌قى جیهان له‌ خۆرئاواوه‌ به‌ره‌و ئۆراسیا ده‌خزێت، چونكه‌ ئاڵنگارییه‌كانى ئاسایشى نێوده‌وڵه‌تى تادێت له‌ چنگى خۆرئاوا ده‌ترازێن و وایلێهاتووه‌ كه‌ له‌مڕۆدا قسه‌كردن ده‌رباره‌ى (كشانه‌وه‌ له‌ به‌خۆرئاوابوونى جیهان) گونجاوه‌. خۆرئاوایش، له‌ ئاینده‌یه‌كى نزیكدا، خۆى له‌ پاشكۆدا ده‌بینێته‌وه‌ یاخود ده‌كه‌وێته‌ پێگه‌ى دواوه‌ نه‌ك پێشى پێشه‌وه‌ى ئاراسته‌كردنى جیهان.

  ئه‌وه‌تا له‌سه‌ر ئاستى سه‌ربازیى، یاریكه‌ره‌ تازه‌كان جێگه‌ى كۆنه‌كانیان گرتووه‌ته‌وه‌. شانشینى سعودیه‌ چووه‌ته‌ پله‌ى سێیه‌م له‌ ریزبه‌ندى ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه‌ زۆرترین تێچووى به‌رگرییان هه‌یه‌، بودجه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ى له‌ ساڵى 2017 دا كه‌وتووه‌ته‌ ژوور بودجه‌ى بریتانیاى مه‌زنه‌وه‌ كه‌ كشاوه‌ته‌وه‌ بۆ پله‌ى پێنجه‌مى لیستى ئه‌و وڵاتانه‌ى زۆرترین تێچووى به‌رگرییان هه‌یه‌. هند-یش پێش فره‌نسا كه‌وتووه‌ و چووه‌ته‌ پله‌ى شه‌شه‌م. چین له‌ پله‌ى دووه‌مدایه‌. ئه‌گه‌رچى جیاوازیى زۆر هه‌یه‌ له‌ تێچووه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ى به‌ به‌راورد به‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مریكا، به‌ڵام تادێت په‌لهاویشتنى هێزه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ى زیاد و زیاتر ده‌بێت، چ له‌ ده‌ریاى چین-ى باشور بێت چ له‌ جیبۆتى-ى قۆچى ئه‌فریقا كه‌ بنكه‌ى ده‌ریاییه‌تى. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ى كه‌ په‌كین خۆى ئاماده‌ ده‌كات بۆ كردنه‌وه‌ى بنكه‌یه‌كى دیكه‌ى ده‌ریایى له‌ ڤانواتو-ى چه‌قى ئۆقیانوسى ئارام.

له‌سه‌ر ئاستى بازرگانى و ژینگه‌ییشدا، له‌وه‌ده‌چێت شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كه‌ خۆرئاوا تێپه‌ڕێنێت. چونكه‌ ئه‌وه‌ى گوتارى كرانه‌وه‌ى ئابوریى ئه‌مڕۆ ده‌گرێت، چین-ه‌ و ئه‌وه‌یش كه‌ جه‌نگى بازرگانى راده‌گه‌یه‌نێت ئه‌مریكاى تره‌مپ-ه‌. له‌كاتێكیشدا كه‌ ریاز هه‌وڵ ده‌دات بۆ گۆڕینى رووى ئابوریى وڵاته‌كه‌ى و خۆى بۆ قۆناغى دواى پترۆڵ ئاماده‌ ده‌كات، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان نكۆڵى له‌ گۆڕانكارییه‌كانى كه‌شوهه‌وا ده‌كات و ده‌ستى گرتووه‌ به‌ سوود و خێر و چاكه‌ و به‌خشنده‌یى خه‌ڵووزه‌وه‌. په‌كین خۆى وا ده‌رده‌خات كه‌ به‌رگریكارى رێككه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌. له‌ ئاستێكى تریشه‌وه‌، روسیا له‌ جووڵه‌ و به‌رزى و نزمیدایه‌، ئه‌و تێكده‌رێكى په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌ له‌ سوریا، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌فغانستان و توانا سه‌ربازیه‌كانى خۆى له‌ ئاسیاى ناوه‌ڕاستدا پته‌و و به‌هێز ده‌كات و هه‌وڵده‌دات بۆ سه‌رله‌ونوێ په‌یوه‌ندیگرتن له‌ ئه‌فریقادا. به‌شدارده‌بێت له‌ سنوورداركردن و له‌قاڵبدانى دیموكراسى و به‌هاى دیموكراسى و سیستمى سیاسیى دیموكراسیدا. نموونه‌یه‌كى جێى سه‌رنجى ئه‌و وڵاتانه‌ داده‌نێت كه‌ به‌دواى (رێگه‌یه‌كى تر)دا ده‌گه‌ڕێن و ده‌رگاكان به‌ڕووى نیوپۆپۆلیستى و چه‌وساندنه‌وه‌ى تازه‌دا ده‌كاته‌وه‌. سه‌یره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ نموونه‌ روسیه‌كه‌ ده‌وڵه‌تانێكى زۆرى ئه‌ورپاى خۆرهه‌ڵات به‌لاى خۆیدا كێش ده‌كات. ئه‌مه‌یش سیستمى نێوده‌وه‌ڵه‌تى ده‌هه‌ژێنێت و روویه‌كى زنجیره‌یى له‌سه‌ر وێنه‌یه‌كى تازه‌ ده‌نه‌خشێنێت.      

به‌ڵام كێ رووى سیستمى نێوده‌وڵه‌تى دیاریى ده‌كات؟ خۆرئاوا، كه‌ پشتى داوه‌ته‌وه‌ به‌ زۆرینه‌ى خۆیه‌وه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نى ئاسایشدا، چه‌ندین سه‌ده‌یه‌ هه‌ژموونى خۆى ده‌سه‌پێنێت به‌سه‌ر گوتارى په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا، ئه‌و بڕیارده‌رى ئاشتى و جه‌نگه‌. به‌ڵام له‌مڕۆ به‌دواوه‌ تواناى راییكردنى كاروباره‌كانى جیهان و ئاره‌زووى به‌ڕێوه‌بردنى ئه‌و جۆره‌ راییكردنه‌ى نامێنێت. ئه‌مڕۆ جیهان له‌به‌رده‌م واقیعێكى نوێدایه‌: له‌ڕووى ستراتیژى یان جیۆساسیه‌وه‌ ده‌كرێته‌وه‌. ئه‌مه‌یش له‌ نه‌بوونى هه‌ژموونى خۆرئاوا یان ئیستیعماره‌كه‌ى و یاخود دواى ئیستیعماره‌كه‌یه‌وه‌. سه‌رده‌مێكى نوێ كه‌ هێشتا ته‌واو سه‌قامگیر نه‌بووه‌، وێنه‌ى رووى دامه‌زراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان ده‌كێشێت-ه‌وه‌، له‌كاتێكدا ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ى كه‌ ریزبه‌ندكراون بۆ ئاراسته‌كردنى جیهان، له‌ كورسیى بینه‌راندا داده‌نیشن و ده‌بینن كه‌ به‌بێ ئه‌وان خولخولۆكه‌كه‌ هه‌روا ده‌جووڵێت و ده‌بزوێت بێ ئه‌وه‌ى له‌وانه‌وه‌ ئاراسته‌ بكرێت. ده‌بێت مل بۆ ئه‌م واقیعه‌ بدرێت و رۆڵى خۆرئاوا چیدى پێشه‌نگ و رابه‌رایه‌تى نابێت. ده‌ركه‌وتنى پۆپۆلیستى له‌ ئه‌مریكا و ئه‌وروپا فووى تێده‌كرێت له‌ ویست و ئاره‌زووى بۆ چوونه‌خۆ و گۆشه‌گیرى. هێزه‌ نه‌ته‌وه‌یى و له‌قاوغدراوه‌كان ده‌گه‌نه‌ ناوه‌ندى بڕیار. ئیمانوێل ماكرۆن سه‌رۆكى فره‌نسا-یش له‌ وته‌كه‌ى به‌رده‌م كۆنگرێسى ئه‌مریكایدا تیشكى خسته‌ سه‌ر شكستى ئه‌و فره‌ جه‌مسه‌ریه‌ى كه‌ ئه‌مریكا بانگه‌شه‌ى بۆ كرد و به‌رجه‌سته‌ى كرد.    

ئه‌مڕۆ پرسیارى ئه‌وه‌ ده‌كرێت: كێ تواناى ئیداره‌دانى لایه‌نى دیپلۆماسیى په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانى هه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و ئاڵنگارییانه‌ى كه‌ ره‌نگه‌ له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ى ئه‌تۆمى له‌ كۆریاى باكور یان له‌ داماڵینى چه‌كه‌ ئه‌تۆمیه‌كانى بێنه‌ئاراوه‌. زۆر رێى تێده‌چێت چین و كۆریاى باشور و ژاپۆن رۆڵێكى گرنگ بگێڕن له‌ سه‌رخستنى كۆبوونه‌وه‌ى لوتكه‌ى نێوان هه‌ردوو سه‌رۆكى ئه‌مریكا و كۆریاى باكوردا، ئه‌مه‌یش له‌ نه‌بوونى چاره‌سه‌رێكى سه‌ربازیانه‌ى تاك لایه‌نیى ئه‌مریكا بۆ ئه‌م دۆسیه‌یه‌ وه‌ك ئه‌و حاڵه‌ته‌ى له‌ دۆسیه‌ى ئێرانیدا هه‌یه‌. له‌وانه‌یشه‌  دۆسیه‌كه‌ى ئێران سه‌نگى مه‌حه‌كى توندكردنه‌وه‌ى گوریسه‌كانى داهاتوو و پێكدادانى نێوان خۆرئاوا و روسیا و چین بێت. 

 ئه‌م گۆڕانكارییانه‌ له‌ سیستمى نێوده‌وڵه‌تیدا، تا ئاستێكى زۆر ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ زنجیره‌یه‌ك شكست و دۆڕان له‌م ساڵانه‌ى دوایدا. چونكه‌ ئه‌فغانستان و عێراق و لیبیا و سوریا چه‌ند نموونه‌یه‌كى په‌نابردنه‌ به‌ر هێز و ده‌ستوه‌ردانى سه‌ربازییانه‌ى خۆرئاوان. گومانیش له‌ تواناى فڕۆكه‌ى بێفڕۆكه‌وان و بۆردوومانى چڕ و ئۆپراسیۆنى تایبه‌تدا نییه‌ بۆ له‌ناوبردنى دوژمنێكى وه‌ك داعش، به‌ڵام ئامێرگه‌لێكن كه‌ ناتوانن زاڵبن به‌سه‌ر كێشه‌ مه‌یدانیه‌كاندا و چاره‌سه‌رێكى به‌رده‌وامیان پێ نییه‌. هێزه‌ گه‌وره‌ خۆرئاواییه‌كانیش تواناى گۆڕینى واقیعه‌كه‌یان نییه‌، هه‌روه‌ك نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان وان. ده‌كرێت قسه‌ بكرێت له‌سه‌ر لاوازى و بێده‌سه‌ڵاتیى هه‌موو ده‌ستكه‌وته‌كانى دواى جه‌نگى سارد به‌ بوارى پاراستنى ئارامى و به‌رپرسیارێتیى پارێزگاریى و مافى ده‌ستوه‌ردان و پته‌وكردنى دیموكراسى و پرۆسه‌كانى سه‌قامگیرى و ئاساییش. هیچ چاودێرێك ناتوانێت پێشبینى ئه‌وه‌ بكات كه‌ جیهان هه‌ڵوێستێكى ته‌ماشاكه‌رانه‌ى له‌ میانمار-دا هه‌بێت، یاخود له‌به‌رامبه‌ر رووداوه‌كانى به‌ڵقان و رواندا كه‌ لێشاوێك به‌ڵێن و په‌یمان دراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ى له‌مڕۆ به‌دواوه‌ كوشتوبڕى له‌وجۆرانه‌ روونه‌ده‌نه‌وه‌. 

زنجیره‌یه‌ك ئاژاوه‌ و نائارامیى له‌ ئاسۆوه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ ده‌نگدانه‌وه‌كانى له‌ شه‌ڕێكدا ده‌بیسترێنه‌وه‌ پێى ده‌وترێت لایه‌نگرێتى، وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ سوریا و یه‌مه‌ن ده‌گوزه‌رێت. تانه‌دان له‌م سیستمى جیهانیه‌ى ئێستا و هه‌وڵى ده‌وڵه‌تانى دیار و (په‌ره‌سه‌ندووه‌كان)ى له‌ نموونه‌ى چین، بۆ داڕشتنه‌وه‌یه‌كى نوێ، سه‌ره‌تاى قۆناغێكى ناڕوون و ته‌مومژاویى ده‌ست پێده‌كات كه‌ روسیا ده‌یقۆزێته‌وه‌ بۆ سه‌ر جبه‌خانه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ى له‌ جه‌نگى ئه‌لیكترۆنى و ئینته‌رنێیدا له‌ دژى دیموكاتیه‌كان. بۆیه‌ پێده‌چێت قۆناغى (كشانه‌وه‌ له‌ به‌خۆرئاوایكردن)ى ئاسایشى نێوده‌وڵه‌تى، ده‌ستى پێكردبێت.

* به‌ڕێوه‌به‌رانى خولى چواره‌مى كۆڕبه‌ندى سان لۆران ده‌رباره‌ى ئاسایشى نێوده‌وڵه‌تى

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure