راپه‌ڕینێك دروشمه‌كانى به‌رپایان كرد

بۆچوون / بیروڕا :: 26/05/2018

سه‌رچاوه‌: ئه‌لحه‌یات
وه‌رگێڕان: لوقمان محه‌مه‌د ره‌شید

 
له‌ بیره‌وه‌ریى په‌نجا ساڵه‌ى راپه‌ڕینى ئایار/مایۆ-ى 1968 دا، ئه‌مساڵ ژماره‌یه‌كى یه‌كجار زۆر كتێب له‌ فره‌نسا چاپكران، هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌كى یه‌كجار زۆریش وتار له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كاندا له‌وباره‌یه‌وه‌ بڵاوكرانه‌وه‌، ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ دۆسیه‌ و ئامار و...هتد. بۆ هیچ بیرمه‌ند و رۆشنبیرێكى فره‌نسى ماوه‌ كه‌ شتێك نه‌نووسێت یان نه‌ڵێت له‌سه‌ر ئه‌و ساته‌ مێژووییه‌ ترسناكه‌ى كه‌ مێژووى نوێى سیاسیى فره‌نسا، له‌ڕووى سروشتى ده‌گمه‌ن و تایبه‌تمه‌ندى و دروشمه‌كانیه‌وه‌، شتى واى به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیوه‌؟ ده‌ڵێم راپه‌ڕینى ئایار-ى 68 به‌ڵام هه‌ڵه‌م، چونكه‌ هه‌ندێكیان ناویان ناوه‌ شۆڕش و هه‌ندێك پێى ده‌ڵێن بزووتنه‌وه‌یه‌كى شۆڕشگێڕیى، واتا شتێك كه‌متر له‌ شۆڕش و هه‌ندێكى دیكه‌یش به‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كى یاخیبوونى خوێندكاران ناوى ده‌به‌ن و .... 
هه‌رچییه‌كى پێ بگوترێت، ئه‌م راپه‌ڕینه‌ شۆڕشگێڕییه‌ هێشتا له‌ ویژدانى فره‌نسیه‌كان و بزووتنه‌وه‌ شۆڕشگێڕییه‌ جیهانیه‌كاندا ماوه‌ته‌وه‌ چونكه‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كى كراوه‌ بوو له‌ڕووى فیكر و سیاسه‌ت و رۆشنبیرییه‌وه‌ و دوور بوو له‌ هه‌ر له‌ قاڵبدانێكى ئایدیۆلۆژى یان چوارچێوه‌یه‌كى فه‌لسه‌فى یان كه‌ویبوون و ده‌سته‌مۆییه‌ك. ره‌نگه‌ ئه‌مه‌یش نهێنیى تواناى ئه‌م راپه‌ڕینه‌ بێت بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ى كه‌ خه‌ریكبوو به‌سه‌ریدا زاڵبێت، به‌تایبه‌ت له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتن و سه‌رهه‌ڵدانى عه‌وله‌مه‌ى (سه‌رمایه‌دارى)ى ره‌فتار و په‌ره‌سه‌ندنى رۆشنبیریى شۆڕشى میدیایى و زانیاریبه‌خش كه‌ راپه‌ڕینه‌كه‌ به‌ چه‌مكى (دیمه‌ن) و هه‌ڵكشانى به‌هاى بازاڕ و به‌كاربردن ناویناوه‌... بیرمه‌ندان پرسیارگه‌لى زۆریان له‌م باره‌یه‌وه‌ ورووژاندووه‌ بۆ چاوخشاندنه‌وه‌ به‌ پێدراوه‌كانى ئه‌م راپه‌ڕینه‌ و دروشمه‌ تۆقێنه‌ر و (زرنگه‌ و زایه‌ڵه‌دار)ه‌كانیدا، له‌وانه‌ى كه‌ هه‌ندێكیانمان ناشتوون و خراونه‌ته‌ (مۆزه‌)ى مێژووى سیاسییه‌وه‌ دواى ئه‌وه‌ى شكستیانهێنا له‌ جێبه‌جێكردنى ئامانجه‌كان و دواى ئه‌وه‌ى كه‌وتنه‌ ناو ئاژاوه‌ و ناكۆكییه‌وه‌، له‌پێش هه‌موویانه‌وه‌ بیرمه‌نده‌ راستڕه‌وه‌كانى فره‌نسا.  
  
تێگه‌یشتن له‌م راپه‌ڕینه‌ یاخود له‌م بزووتنه‌وه‌ شۆڕشگێرییه‌ ئاسان نییه‌ و ئه‌وه‌ى لێوه‌ى نزیك نه‌بووبێت یاخود به‌ وردیى هاوه‌ڵى نه‌بووبێت زه‌حمه‌ته‌ بتوانێت له‌سه‌ر نهێنیه‌كانى رابوه‌ستێت. ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێك له‌ نووسه‌ره‌كانى ئه‌مڕۆ ده‌یڵێن. هه‌رچه‌نده‌ى له‌سه‌ر بخوێنرێته‌وه‌ هێشتا هه‌ر ناڕوون و شاراوه‌یه‌ چونكه‌ ئه‌و له‌دایكبووى ساته‌ مێژووییه‌كه‌ى خۆى بوو و به‌دووریش نه‌بوو له‌ خۆڕسكى و راستگۆیى و په‌رۆشیى بێگه‌ردى شۆڕشگێڕیى. راپه‌ڕینێك بوو به‌بێ تیۆرى پێشوه‌خته‌ و وشكوبرینگ. كارێكى زیندووى ده‌رپه‌ڕیووى بێ پێشه‌كیى ئاماده‌كراو بوو. له‌وانه‌یشه‌ ئه‌و ئازادیى ره‌هایه‌ى كه‌ له‌خۆیگرتبوو، ئاماژه‌یه‌ك بێت بۆ به‌رائه‌تى و پلاندانه‌ڕێژیى و حساباتى سوود و زیان نه‌كردنى. ته‌نانه‌ت ئه‌و سه‌نگه‌ر و مه‌ته‌رێزانه‌ى كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌و خوێندكار و كرێكارانه‌ى په‌یوه‌ندییان به‌ راپه‌ڕینه‌كه‌وه‌ كردبوو و بۆ رێگرتن له‌ شاڵاوى هێزه‌ ئه‌منیه‌ تێڵابه‌ده‌سته‌كان و بۆمبه‌ غازى-یه‌كانیان دروستیان كردبوو، سه‌نگه‌رى جه‌نگاوه‌ر و شه‌ڕكه‌رى شاره‌زا نه‌بوون. شتێكى سه‌رپێى ئاروومه‌ندانه‌ى نارێكخراو بوو. به‌ڵام ده‌یانزانى چۆن به‌رد بهاوێژن و بسووتێنن و بشكێنن. یه‌كێك له‌ دروشمه‌كانى راپه‌ڕینه‌كه‌یش سه‌لمێنه‌ر و ده‌ربڕى ئه‌م كرده‌وانه‌ بوو: "له‌كۆتاییدا، ده‌توانین چێژوه‌ربگرین، بشكێنین، وێران بكه‌ین و ئینجایش قسه‌بكه‌ین".
 
چه‌ند جوانه‌ سروشتى ئه‌م راپه‌ڕینه‌ به‌ (په‌لكه‌زێڕینه‌) وه‌سف بكرێت، چونكه‌ چه‌ندین ره‌نگ  و شه‌به‌نگه‌ فیكرى و سیاسیه‌كانى پێكه‌وه‌ ئاوێته‌ كردبوو و ته‌نیا خۆى نه‌به‌ستبووه‌وه‌ به‌ ره‌وتێكى شۆڕشگێرى و پشتگوێخستنى یه‌كێكى تره‌وه‌. خۆى پابه‌ندنه‌كردبوو به‌ بیرێكى پێشڕه‌وى و ده‌ستبه‌رداربوونى ئه‌وى تره‌وه‌. به‌م جۆره‌ سوارچاكه‌كانى فره‌ ناسنامه‌بوون، بریتى بوون له‌ ترۆتسكیه‌كان و ماویه‌كان و گیفاراییه‌كان و ئه‌نارشیسته‌كان و ئه‌وانى تریشیان. به‌ڵام مه‌رجه‌عه‌ فیكرى و فه‌لسه‌فى و رۆشنبیرییه‌كانى، وه‌ك رێبازێكى فراوان بریتى بوو له‌: ماركس و ترۆتسكى و ماو و سارته‌ر و ئێدگار مۆران و هێنرى لوفیڤه‌ر و گێ دیبۆر و ئێریك فرۆم و میشێل فۆكۆ و قوتابخانه‌كانى فرانكفۆرت و دادائى و سوریالى....

راپه‌ڕینى ئایارى 68 به‌ روون و راشكاوى داواى ره‌تكردنه‌وه‌ى سته‌م و سه‌ركوتكردنى، به‌هه‌موو شێوه‌كانیه‌وه‌، ده‌كرد. به‌ ئایینى و به‌ به‌تریاركى و به‌ خێزانى و به‌ په‌روه‌رده‌یى و به‌ زانكۆیى و به‌ سێكسى، هه‌موویانى ره‌تده‌كرده‌وه‌. بانگه‌شه‌ى ده‌كرد بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ى ئابڵۆقه‌ و به‌رگرتن، قوربانیدان، رۆشنبیریى رووكه‌شانه‌، چاودێرى و سانسۆر، لایه‌نگریى حزبى، خۆخستنه‌ سه‌ندیكایى و ئایدیۆلۆژیاى سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌... بانگه‌شه‌ى ده‌كرد بۆ شكۆداریى ژیان و به‌ده‌نگه‌وه‌چوونى. داواى خه‌ون و ئازادى و شه‌یدایى و جه‌سته‌ و خۆشه‌ویستى و هونه‌ر و ئازادیى ژن-ى ده‌كرد. هه‌ركه‌سێكیش بۆ ئه‌و دروشمانه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ راپه‌ڕینه‌كه‌ ده‌یوتنه‌وه‌، هه‌ست به‌ ئاستى زێده‌ڕۆى و زۆریى پێوه‌نانیان ده‌كات له‌ ره‌تكردنه‌وه‌ و ناڕه‌زایى و ئازادیدا. وه‌ك ئه‌وه‌ى دروشمگه‌لێك بن بۆ ئه‌وه‌ دانرابن كه‌ هه‌ر به‌ دروشمى بمێننه‌وه‌ و ته‌نیا به‌شێكى كه‌میان لێ جێبه‌جێ بكرێت. له‌ نموونه‌ى: "واقیعى بن و داواى مه‌حاڵ بكه‌ن"، "با ته‌له‌فزیۆنه‌كان بكوژێنینه‌وه‌ و چاوه‌كانمان بكه‌ینه‌وه‌"، "ئه‌ى كرێكارانى جیهان له‌خۆتان بپرسن"، "سروشت كه‌سى به‌ خزمه‌تكاریى نه‌هێناوه‌ و نامه‌وێت نه‌ فه‌رمان بكه‌م و نه‌ فه‌رمانیشم پێ بكرێت"، "له‌ ناخى هه‌ر یه‌كێكماندا پۆلیسێك نووستووه‌ ده‌بێت بیكوژین"، "ده‌نگدان ته‌ڵه‌ى غافڵگیره‌كانه‌".

created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure