رۆند ئاپ-گلیفۆسات..زیاتر لە قڕكەرێكی گژوگیا قڕكەری مرۆڤە

ژینگە :: 02/07/2019‌ :: 198‌ جار بینراوە
dwarozh


هەرمێ‌ حەمەخالید ئەحمەد* 
 بەكارهێنانی قڕكەری گژوگیا ئەوەندە ئاسان نییە، وەك ئەوەی ئێستا لە بازاڕی ئازاددا بەئاسانی دەست هەموو جووتیارێك دەكەوێ، پێویستە وەك چەكێكی كوژەر مامەڵەی لەگەڵ بكرێت. 

قڕكەری كیمیایی گژوگیا، ئەوەندە مەترسیدارە كە زۆر وڵاتی داگیركەر و زلهێز وەك چەكێك لە كاتی جەنگدا بەكاریانهێناوە بۆ قڕكردن و داگیركردن و چەوسانەوەی میلـلەتانی تر، ئەمەش لەڕێگەی وێرانكردنی ژینگە و لەناوبردنی هەموو ئەو رووەكانەی كە سەرچاوەی خۆراكی دانیشتوانەكە بوون، بەمەبەستی بڵاوبوونەوەی هەژاری و نەخۆشی و پەتا و (تاعوون) لە ناوچەكەدا.
 بۆ نموونە: سوپای بریتانیا یەكەم سوپا بووە كە قڕكەری گژوگیای بەكارهێناوە دژ بە گەریلاكانی مالیزیا. سوپای ئەمریكا قڕكەری گژوگیای بەكارهێناوە دژ بە هیندیەسوورەكانی ئەمریكا كە دانیشتووی رەسەنی ئەمریكان. هەروەها ئەمریكییەكان قڕكەری گژوگیایان بەكارهێناوە دژی خەڵكی ڤێتنام و كەمبۆدیا و لاوس. هەردوو وڵات قڕكەری كیمیایی جۆری گوڵوەراندنیان بەكارهێنراوە بۆئەوەی هەموو ئەو رووەكانەی كە سەرچاوەی خۆراكن گوڵەكانیان بوەرێت و بێبەرهەم و بێبەروبووم بن و برسێتی بڵاوبێتەوە و ئامانجەكانیان بپێك.
گلیفۆسات ئەو قڕكەرە بەهێزەی گژوگیایە كە بە رۆند ئاپ بەناوبانگە. لەلایەن كۆمپانیای بەناوبانگی مۆنسانتۆی ئەمریكی بەرهەمهێنراوە. زۆر بەزوویی تەشەنەی سەند لە ناو جووتیاراندا. 
ئەمڕۆ بە یەكەم قڕكەر دادەنرێت لە زۆر وڵاتدا. ئەم قڕكەرە تایبەت نییە بە لەناوبردنی یەك بەشی رووەكەكە بەڵكو هەموو رووەكەكە لەناودەبات. پێكهاتە كیمیاییەكانی ئەوەندە بەهێزن كە بەزووترین كات دەچنە ناو خانەی رووەكەكە و یەكسەر چالاكییەكانی دەوەستێن. هەر بۆئەوەش رۆندئاپ وەك دەرمانێكی كیمیایی مەترسیدار پۆلێن كراوە لە ڕیزبەندی ئەو دەرمانانەی كە دەبێتە هۆی ژەهراویبوونی هەموو پێكهاتە زیندووەكانی ژینگە و ناو خاك و زیاتر لە 3 ساڵ لەناو خاكدا دەمێنێتەوە، هەموو ماددە سوودبەخشەكانی ناو خاك لەناودەبات و دەبێتە هۆی تێكچوونی هاوسەنگیی ترشی و تفتیی خاك، هەروەها پیسبوونی سەرچاوە ئاوییەكانی ژێر زەوی. 
خواردنی ئەو بەروبوومانەی كە ئەم دەرمانەی لەسەر بەكارهاتووە، بەپێی تێپەڕبوونی كات و كەڵەكەبوونی ماددە ژەهراوییەكانی لە جەستەدا دەبێتە هۆی دروستبوونی كۆرپەلەی ناتەواو و كەمئەندام بەهۆی تێكدانی فرمانی خانە بۆماوەییەكانی لە زیندەوەراندا (مرۆڤ) و زۆربوونی هەستیاری (حەساسیەت) لای زیندەوەران و دروستبوونی گرێی سەرەتانی پێست و نەخۆشیی غوودە و لووەكان. كەمكردنەوەی توانای زاووزێ و وەچەخستنەوە. 
ئەم لێكۆڵینەوانە لەئەنجامی سەدان سكاڵای تۆماركرا و لە دادگاكان لەسەر كۆمپانیای بەرهەمهێین رۆندئاپ ئەنجامدران، لەبەرئەوەی زۆر جووتیار راستەوخۆ دوای بەكارهێنانی ئەم قڕكەرە، پاش تێپەڕبوونی ماوەیەكی كەم، تووشی چەندین نەخۆشیی جۆراوجۆری مەترسیدار بوون و چەندین لێكۆڵینەوەی زانستی ئەوەیان دووپاتكردەوە كە رۆندئاپ دەرمانێكی كیمیایی زۆر مەترسیدارە بۆ تەواوی ژینگە و مرۆڤ و بەپێی تێپەڕبوونی كات و كەڵەكەبوونی ئەم دەرمانە كیمیاییە كارەستانی زۆر دڵتەزێنی لێدەكەوێتەوە.
هەر لەبەر ئەم هۆكارەش حەزم كرد ئەم بابەتە پێشكەش بە هاووڵاتیانی كورد و جووتیاران بكەم بۆئەوەی ئاگاداربن لە بەكارهێنانی ئەم قڕكەرە كیماییە مەترسیدارە و دووربكەونەوە لەو بەروبوومانەی كە ئەم دەرمانەی لەسەر بەكارهاتووە. 
لە كوردستان زۆربەی جووتیاران رۆندئاپ بەكاردێنن و هەندێك بە فریادرەس لێی ئەڕوانن لەبەرئەوەی لە ماوەیەكی زۆر كەمدا هەرچی گژوگیایە لەناوی دەبات و نرخێكی گونجاوی هەیە بە بەراورد بە بژاری دەستی، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە نازانن چ كارەساتێك لەدوای بەكارهێنانی ئەم دەرمانە كیمیاییە مەترسیدارەوە روودەدات! 
رۆندئاپ زیاد لەئاستی پێویست لە كێڵگە و باخچەكانی كوردستان بەكاردێت، سەرەڕای ئەوەی ئەم قڕكەرە خۆی لەخۆیدا مەترسیدارە و نەبوونی سەرپەرشتی و رێنمایی گونجاو و پێویست لە چۆنیەتی بەكارهێنانیدا یاخود گوێپێنەدان بە رێنمایی، مەترسییەكانی دوو ئەوەندە زیاد دەكات. 
بۆ نمنوونە دوای ماوەیەك لە بەكارهێنانی رۆندئاپ گژوگیایەك سەوز دەبێتەوە لەجێی ئەو گژوگیایەی جاران كە چیتر رۆندئاپ ناتوانێت لەناوی بەرێت و تا راددەیەك لەناوبردنی بەدەرمان زەحمەت دەبێت، ئەمەش بەهۆی ئەوەی كە روەكەكە بەرگریی (مقاوەمە) پەیدا دەكات بەرامبەر بەو دەرمانە، ئەو كات پێویستە جووتیار دەرمانی زیاتر بەكاربهێنێت یان جۆری قڕكەرەكەی بگۆڕێت بۆ جۆرێكی بەهێز تر، واتە دووجار زیاتر لەجاران ژینگە (خاك و سەرچاوەی ئاو و هەوا) رووبەڕووی پیسبوون دەبێتەوە. 
زۆر كات جووتیاران باس لەوە دەكەن كە بێجگە لە بەكارهێنانی دەرمانی كیمیای (حەل-ی باشرت نییە) و چارەسەری تر نییە كە خێرا و هەرزان بێت، بەڵام بە رۆژانە لەبەرخاتری ئەم رێگە خێرا و هەرزانە بەدەیان قوربانی دەدەین. 
ئەگەر ئەمڕۆ دەسەڵاتدارانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بێباكن لە شێواویی كەرتی كشتوكاڵ و بازرگانی كۆمپانیا چاوچنۆكەكان لە هاوردەكردنی چەندین دەرمانی كیمیایی مەترسیداری وەك رۆندئاپ، ئەوە پێویستە هەموو تاكێكی كورد و هەموو جووتیارێك وەك ئەركێكی ئەخلاقی و مرۆیی، خۆی بە بەرپرسیار ببینێت لەبەرامبەر پاراستنی ژینگە و ژیانی هاووڵاتیانی و دووركەوێتەوە لە بەكارهێنانی رۆندئاپ.
ئەمڕۆ تاكە بڕیار دژی بەكارهێنانی رۆندئاپ (گلیفۆسات) ئەو بڕیارەیە كە جووتیار ئەیدات بە نەكڕینی رۆندئاپ و خەڵكیش ئەو بەرووبوومانە نەكڕن كە ئەم دەرمانەی پێوەكراوە. بڕیاری خەڵك و جووتیار زۆر گرنگترە لە بڕیاری دەسەڵاتدارانی سیاسی ئەم هەرێمە، لەبەرئەوەی نەك هەر لە كوردستان بەڵكو لە زۆربەی وڵاتاندا سیاسی و دەسەڵاتداران بێدەنگن بەرامبەر بە كۆمپانیا زەبەلاحەكانی وەك كۆمپانیای بەرهەمهێنانی دەرمانی كیمیایی كە لۆبی بەهێزیان هەیە.
 قەدەغەكردنی رۆندئاپ ئەمڕۆ بووە بە بابەتی زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا، ژینگەپارێزان و هەموو ئەو كەسانەی كە هەستی مرۆڤایەتی و رۆحی بەرپرسیارێتیان تێدایە بەرامبەر بە نەوەی داهاتوو و لە زۆر وڵاتیش بابەتی قەدەغەكردنی رۆندئاپ بووەتە بەڵایەك بۆ سیاسیەكان و زۆرێك لە دەسەڵاتدارانی وڵات كە نازانن چۆن خۆیانی لێ رزگاربكەن، بەهۆی ئەو چاوشۆڕیەی كە هەیانە بەرامبەر بە لۆبی كۆمپانیاكانی قڕكەری كیمیایی. 
هەروەها بۆ بێدەنگكردنی خەڵك و چینی ژینگەپارێز بە دەیان لێكۆڵینەوەی چەواشەكارییان لەسەر رۆندئاپ بڵاوكردووەتەوە كە گوایە بەكارهێنانی رۆندئاپ هیچ كاریگەرییەكی خراپی نییە لەسەر مرۆڤ و ژینگە. 
بێگومان پێویستە ئاماژە بەوە بكەین ئەوەی گرنگە لای خاوەن كۆمپانیاكان كۆكردنەوەی سەرمایەیە نەك تەندروستی خەڵك و پاراستنی سروشت.

 * مامۆستای زانكۆـ پاریس 



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure