سیستمى فیدراڵیه‌ت له‌ عێراق به‌ره‌و كوێ؟

هەواڵ / عێراق :: 29/03/2019‌ :: 442‌ جار بینراوە

تاگ :: عێراق

دواڕۆژ، به‌غدا

عێراق به‌پێى ده‌ستورى هه‌میشه‌یى ساڵى 2005، ده‌بێت خاوه‌نى سیستمێكى سیاسى فیدراڵى بێت، به‌ڵام له‌ رۆشنبیرى زۆرینه‌ى عێراقییه‌كان، به‌تایبه‌تى چینه‌ سیاسییه‌كه‌ى، فیدراڵییه‌ت جگه‌له‌ جیابوونه‌وه‌ هیچ شتێكى ترى ناگه‌یه‌نێت، به‌هانه‌شیان ناله‌بارى بارودۆخه‌كه‌ى عێراقه‌ بۆ جێبه‌جێكردنى سیستمى فیدراڵییه‌ت تیایدا.


ئه‌وه‌ى سیاسییه‌كانى عێراق له‌باره‌ى فیدراڵییه‌ته‌وه‌ پیاده‌ى ده‌كه‌ن، پێچه‌وانى سیسته‌م و ره‌وشه‌ ده‌ستورى و تیۆرییه‌كه‌یه‌تى، وه‌ك ده‌بینرێت كاتێك هه‌ندێك پارێزگاى وه‌ك به‌سره‌ و دیاله‌ و موسڵ داواى هه‌رێمێكى جیاواز ده‌كه‌ن، به‌توندترین شێوە رووبه‌ڕووى ئه‌و داواكارییه‌ ده‌بنه‌وه‌.

ئه‌گه‌رچى چوار پارێزگاى كوردى، وه‌ك هه‌رێمێكى سه‌ربه‌خۆ ده‌ناسرێت، بەڵام هه‌موو هه‌وڵێكى هێزه‌ عێراقییه‌كان بۆ بچوككردنه‌وه‌ و له‌ قاڵبدانییه‌تى.

عه‌دنان سه‌راج، چاودێرى سیاسى له‌باره‌ى هه‌لومه‌رجى هه‌رێم له‌ سیسته‌مى فیدراڵیدا به‌دواڕۆژى وت: "هه‌رێمى كوردستان، پێش ده‌نگدان له‌سه‌ر ده‌ستورى هه‌میشه‌یى دروستكراوه‌، هه‌موو ئه‌وه‌ى پێى گه‌یشتووه‌ ئه‌مرى واقیعه‌، چ له‌ رووى سیاسییه‌وه‌ بێت، یان ئابوورى و كارگێڕى و دیمۆگرافى، بۆیه‌ كارپێكراوه‌".

سه‌ڕاج باوه‌ڕى وایه‌: "ئه‌گه‌ر فیدراڵییه‌ت له‌ عێراقدا جێبه‌جێبكرێت، ئه‌وا به‌شێوه‌یه‌كى جیاواز جێبه‌جێده‌كرێت كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ كاره‌ قورسه‌كان، چونكه‌ ئه‌و ئیداره‌یه‌ى به‌غدا هه‌رێم به‌ڕێوه‌ده‌بات، جیاوازه‌ له‌و ئیداره‌یه‌ى هه‌رێمه‌كانى ترى كه‌ دواى 2003 دروست ده‌بن، یان پارێزگاكانى ده‌ره‌وه‌ى هه‌رێم".

ئه‌و چاودێره‌ سیاسییه‌ دەشڵێت: "ئه‌و پارێزگایانه‌ى له‌سه‌ر شێوه‌ى هه‌رێم دروست ده‌بن، گرێیه‌كى ئیدارى و دارایى قورس دروست ده‌كه‌ن، قورسه‌ به‌لاى سیاسى و ئیدارییه‌كانه‌وه‌ په‌ى پێببه‌ن و دواتر به‌ڕێوه‌ى ببه‌ن، چونكه‌ پێویستى به‌ توانى به‌رز و هه‌وڵى سیاسى و ته‌وافقى سیاسى هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ به‌غداوه‌ سیاسییه‌كان له‌سه‌ری ناكۆكن".

به‌لاى سه‌ڕاجه‌وه‌ ئیدى ئه‌سته‌مه‌ عێراق بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دیكتاتۆرییه‌ت، به‌ڵام وه‌ك ده‌ڵێت: "ئێستا ده‌وڵه‌ت خاوه‌نى چه‌ندین سه‌رى سیاسییه‌، ئه‌وه‌ش له‌ دیكتاتۆرییه‌ت قورستره‌، له‌ جێبه‌جێكردنى هه‌ر سیسته‌مێكى تر قورس و گرانتره‌".

روونیشیكرده‌وه‌: "ده‌وڵه‌تێك كه‌ خاوه‌نى چه‌ندین سه‌رى سیاسى بێت، واته‌ چه‌ندین سه‌رچاوه‌ى هێز و هه‌ژموون و توانا و ده‌سه‌ڵاته‌، كه‌هه‌ندێكجار له‌سه‌رووى تواناكانى ده‌وڵه‌ته‌وه‌ن، ئه‌وه‌ش تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ خوازراو نییه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنى ده‌ڵه‌ت، نه‌ له‌ ئێستادا و نه‌له‌ ئاینده‌دا".

به‌لاى چاودێرانه‌وه‌، عێراق وڵاتێكى فیدراڵییه‌، ئه‌وه‌ش به‌پێى ماده‌ى (1)ی ده‌ستوره‌كه‌ى، له‌ رووى كرده‌ییشه‌وه‌ هه‌رێمیش هه‌یه‌، و ناوه‌ندیش هه‌یه‌، پارێزگاش هه‌ن ده‌توانن هه‌رێم دورست بكه‌ن.

عه‌لى ته‌میمى لێكۆڵه‌رى سیاسى به‌دواڕۆژى وت: "بۆه‌ئه‌وه‌ى سیسته‌مى فیدراڵییه‌ت له‌ عێراقدا سه‌ركه‌وێت، ده‌بێت چه‌ند بنه‌مایه‌ك هه‌بن، كه‌ گرنگه‌كه‌یان سیستمى ئابوورى به‌هێزه‌ له‌پاڵ خۆشگوزه‌رانى كۆمه‌ڵگه‌یى، بۆیه‌ ده‌بینین سیستمى په‌رله‌مانى له‌ هه‌موو وڵاتێك سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست ناهێنێت، به‌ڵكو له‌ راڕه‌وى خۆى ده‌رده‌چێت، له‌وانه‌شه‌ ببێته‌ شه‌ڕى ناوخۆى، ئه‌وه‌ش له‌ عێراقدا روویدا".

ئه‌و چاودێر و لێكۆڵه‌ره‌ سیاسییه‌ عێراقییه‌، باوه‌ڕى وایه‌: "سیستمى په‌رله‌مانى له‌ عێراق شكستى خۆى سه‌لماندووه‌، بۆیه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و بۆچوونه‌داین كه‌ ده‌ڵێت، سیستمى سه‌رۆكایه‌تى بۆ عێراق گونجاوتره‌، ئه‌وه‌ش بۆ یه‌كخستنى بڕیارى سیاسى عێراق".

جه‌ختیشى كرده‌وه‌: "ده‌ستورى عێراقى پێویستى به‌ هه‌مواركردنه‌وه‌ هه‌یه‌، بۆئه‌وه‌ى سیستمه‌كه‌ له‌ په‌رله‌مانییه‌وه‌ بكرێته‌ سه‌رۆكایه‌تى، هه‌موو چوارساڵ جارێك سه‌رۆك بگۆڕدرێت، ده‌سه‌ڵاته‌كان بدرێته‌ ئه‌و سه‌رۆكه‌ى هه‌ڵده‌بژێردرێت، به‌ڵام له‌لایه‌ن په‌رله‌مانه‌وه‌ چاودێرى بكرێـت، ئه‌و سیستمه‌ى له‌ ئه‌مریكا و فره‌نسا په‌یڕه‌و ده‌كرێـت".

وتیشى: "سیستمى په‌رله‌مانى عێراق له‌ ئێستادا سیسته‌مێكى شه‌ل و كوێره‌‌، بۆیه‌ شكستى هێناوه‌، له‌ ئاینده‌شدا زیاتر شكست ده‌هێنێت".

زۆرینه‌ى سیاسى و ئه‌كادیمى و نوخبه‌ى عێراق، له‌ هه‌وڵى گۆڕینى رۆشنیبرى و دیدگاى سیاسییه‌كانى ناو ده‌سه‌ڵاتن، بۆ هه‌مواركردنه‌وه‌ى ده‌ستور و گۆڕینى ئه‌و سیستمه‌ى ئێستا پێى ده‌ڵێن فیدراڵى، بۆ هێنانه‌ كایه‌ى سیسته‌مێكى سه‌رۆكایه‌تى له‌ عێراق.

سه‌لاح عه‌رباوى، ئه‌كادیمى و خاوەن بڕوانامەی دكتۆرا له‌ فه‌لسه‌فه‌ى یاساى گشتى، كێتبێكى له‌سه‌ر به‌ عه‌قڵانیكردنى ده‌سه‌ڵاتى په‌رله‌مانى دەرکردووە، به‌لاى ئه‌وه‌وه‌ "ده‌كرێت سیستمى سیاسى وه‌ك بوونه‌وه‌رى زیندوو بشوبهێنرێت، كه‌ به‌رده‌وام پێویستى به‌ گه‌شه‌سه‌ندن و به‌ره‌وپێشچوون هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش له‌ پێناو به‌رده‌وامیدان و زیندوڕاگرتنى، باشترین سیستمى سیاسیش ئه‌و سیستمانه‌ن وه‌ڵامدانه‌وه‌یان بۆ گۆڕانكارى و په‌ره‌پێدان هه‌یه‌".

عه‌رباوى ده‌شڵێت: "به‌ عه‌قڵانیكردنى ده‌سه‌ڵاتى په‌رله‌مانى له‌ عێراقدا، ته‌نها بیرۆكه‌ نییه‌، به‌ڵكو پرۆژه‌یه‌كى سیاسى گه‌وره‌یه‌ و ئامانجى په‌ره‌پێدانى سیستمى ده‌سه‌ڵاته‌، به‌جۆرێك له‌گه‌ڵ خواستى گه‌لدا بگونجێت".

روونیشى ده‌كاته‌وه‌: "پرۆژه‌ى به‌ عه‌قڵانیكردنى ده‌سه‌ڵاتى په‌رله‌مان، بۆ دووباره‌كردنه‌وه‌ى ئه‌ندازه‌ى داموده‌زگاكانى ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ جۆرێك زیاتر هاوسه‌نگ و كارا بێت، بۆ زیاتر ده‌سته‌به‌ركردنى سه‌قامگیرى".

پ: ن.ر



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure