كێشه‌ى كه‌ركووك به‌ره‌و كوێ؟

هەواڵ / چاوی تۆ :: 11/02/2019‌ :: 196‌ جار بینراوە

تاگ :: كه‌ركوك

شێخ محه‌مه‌د شاكه‌لی
پێش ئه‌وه‌ى بچمه‌ ناو ورده‌كارى ئه‌م باسه‌ هه‌ستیار و ئاڵۆزه‌وه‌، پێم باشه‌ خوێنه‌رانى به‌ڕێز به‌رچاو ڕوونبكه‌مه‌وه‌، كه‌ من هاوڵاتیه‌كى كوردى دانیشتووى یه‌كێ له‌ شارۆچكه‌كانى سه‌ر به‌ پارێزگاى كه‌ركووكم، پێش ئه‌وه‌ى سنوورى پارێزگاكه‌ به‌ بڕیارى سه‌ركردایه‌تى ڕژێمى پێشووى عێراق ده‌ستكارى بكرێت و پارێزگاكه‌ له‌ت و په‌ت بكرێت و چه‌ند قه‌زایه‌كى دابه‌ش بكرێته‌ سه‌ر پارێزگاكانى ده‌ورووبه‌رى.

به‌ درێژایى ده‌یان ساڵى كاركردن له‌ بوارى سیاسى و ڕۆشنبیرى دا، باوه‌ڕم وابووه‌ كه‌ كورد وه‌كو گه‌لانى دیكه‌ مافى دیارى كردنى چاره‌نووسى خۆى هه‌یه‌، له‌ هه‌مان كاتدا به‌ دروستى ده‌زانم خه‌ڵكێك ئه‌گه‌ر له‌ ڕووى ڕه‌گه‌ز و ئاینى و فه‌رهه‌نگیشه‌وه‌ جیاوازبن و له‌ پانتاییه‌كى دیارى كراودا پێكه‌وه‌ ژیان به‌سه‌ر ببه‌ن، ده‌كرێت سه‌ره‌ڕاى جیاوازیه‌كانیان پێكه‌وه‌ ژیانێكى هاوبه‌ش و هاوسه‌نگى ئاشتیانه‌ بۆ خۆیان هه‌ڵبژێرن و هه‌موو لایه‌ك ماف و ئه‌ركى یه‌كسانیان هه‌بێت. كێشه‌ى پارێزگاى كه‌ركووكیش ده‌كرێت وه‌كو نموونه‌یه‌ك بۆ پانتاییه‌كى دیاریكراوى خاكێك، كه‌ پێكهاته‌ى جیاوازى تێدا نیشته‌جێیه‌ ته‌ماشا بكرێت و هه‌موو پێكهاته‌كان له‌به‌ر چاوبگیررێ و كێشه‌كانیان چاره‌سه‌رى تایبه‌تى بۆ بدۆزرێته‌وه‌.

كه‌ركووك به‌ تایبه‌تى پاش (14 ى ته‌مووزى 1958) له‌ نێوان ململانێ و نائارامى و سه‌ر لێشێواندا ئه‌سوڕێته‌وه‌، به‌ درێژه‌ كێشانى گرفته‌كان و ته‌شه‌نه‌ سه‌ندنى په‌یوه‌ندى نێوان پێكهاته‌كان به‌ره‌و ئاڵۆزى و ناسه‌قامگیرى دانیشتوانى پارێزگاكه‌ له‌ (كورد و توركمان و عه‌ره‌ب و كریستیان) به‌راده‌ى جیاواز باجى قورس ده‌ده‌ن له‌ ژیان و گه‌شه‌سه‌ندن و ئاینده‌ى نه‌وه‌كانیان . كێشه‌كه‌ له‌ ڕاستیدا ئاسان نیه‌و پڕه‌ له‌ ئاڵۆزى، چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندى زۆر و دژ به‌یه‌كى تێدایه‌، چه‌ندێ چاره‌سه‌ركردنى دوابكه‌وێت پتر ئاڵۆزتر ده‌بێت. هه‌ندێك وایده‌بینن كه‌ هه‌رگیز چاره‌سه‌ر نابێت و وا باشتره‌ لێى بگه‌ڕێن بۆ ڕۆژگارو ئاینده‌ى نادیار، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ وردى له‌ بنه‌ما و هۆكار و ئه‌وانه‌ى سوود له‌ مانه‌وه‌ى بێ چاره‌سه‌ر بڕوانین، بۆمان ڕوونده‌بێته‌وه‌ دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌رى گونجاو شتێكى مه‌حاڵ نیه‌.

     سێ لایه‌نى سه‌ره‌كى په‌یوه‌ندى دار به‌ كێشه‌ى كه‌ركووك و به‌ڕاده‌ى یه‌كه‌م دانیشتوانى پارێزگاكه‌ (كورد و توركمان و عه‌ره‌ب و كریستیان) و ده‌سه‌ڵاتى ناوه‌ندى له‌ به‌غدا و هه‌رێمى كوردستان، ئه‌گه‌ر به‌ڕاستى و به‌جدى و به‌ هه‌ستكردن به‌ لێپرسینه‌وه‌یان به‌رامبه‌ر نیشتیمان و هاوڵاتیانیان، هه‌روه‌ها به‌ عه‌قڵێكى كراوه‌ و ڕێزگرتن له‌ ڕاو بۆچوونى خاوه‌ن كێشه‌كه‌ و به‌كارهێنانى ئه‌نجامه‌ ئه‌رێنیه‌كانى گفتوگۆى نێوانیان و جێبه‌جێكردنیان، له‌ته‌ك ئه‌وه‌شدا هه‌نگاوى كرده‌یش بنرێت و هه‌ڵه‌و گرێ كوێره‌كانى ڕابردوو فه‌رامۆش بكرێ، ئه‌و كاته‌ چاره‌سه‌ركردنى گرفته‌كانى نێوانیان نابێته‌ شتێكى مه‌حاڵ.

له‌وانه‌یه‌ چاره‌سه‌رى كاتى و سنووردار (وه‌كو له‌م موده‌یه‌دا باسى لێوه‌ ده‌كرێ) بۆ ماوه‌یه‌كى كورت ڕه‌نگه‌ جۆرێك له‌ ئارامى و سه‌قامگیرى بهێنێته‌ ناوه‌وه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ى بنه‌ما و هۆكاره‌كانى كێشه‌كه‌ ده‌مێننه‌وه‌، ئیدى پاش ماوه‌یه‌ك ڕه‌نگه‌ به‌ توندى و پتر ئاڵۆزییه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵبداته‌وه‌.

كه‌سانێك واى ده‌بینن، كه‌ چاره‌سه‌رى كێشه‌ى پارێزگاى كه‌ركووك، ڕۆڵى ده‌بێت له‌ كردنه‌وه‌ى زۆر له‌ گرێ كوێره‌كانى په‌یوه‌ندى نێوان به‌غدا و هه‌رێم و ئاسانكارى ده‌كات به‌ كۆتایى هێنانى ناكۆكیه‌كانیان، بێگومان ئه‌ویش پرسیارێك ده‌هێنێته‌ پێشه‌وه‌: كه‌ ئایا كاركردن بۆ دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌رێكى گونجاو بۆ كێشه‌و جێبه‌جێكردنى بێ چاوه‌ڕوانى ئه‌نجامى گفتوگۆ و هه‌وڵه‌كان بۆ ئاسایى كردنه‌وه‌ى ته‌واوى كێشه‌و ململانێكانى نێوان به‌غدا و هه‌رێم پێویسته‌؟  یان كه‌ركووك چاوه‌ڕوانبێت؟ یاخود چاره‌سه‌رى هه‌ردوو كێشه‌كه‌ پێكه‌وه‌ گرێ بدرێت؟

له‌ قوڵبوونه‌وه‌ و ئاڵۆزبوونى كێشه‌ى پارێزگاى كه‌ركووك، لایه‌نى سیاسى و به‌رژه‌وه‌ندى زۆر و جیاواز ڕۆڵیان هه‌یه‌ وه‌كو حیزبه‌ كوردستانیه‌كانى هه‌رێم به‌ڕاده‌ى جیاواز و ده‌سه‌ڵاتى ناوه‌ندى له‌ به‌غدا و هه‌روه‌ها حیزب و ئاراسته‌ى سیاسى عێراقى كه‌ بۆخۆیان له‌ناو خۆیاندا له‌ ململانێدان و ده‌وڵه‌تانى ده‌ورووبه‌ر و زلهێزه‌كانى جیهانیش، هه‌موویان به‌ ڕاده‌ى یه‌كه‌م پاراستنى به‌رژه‌وه‌ندى خۆیان لا مه‌به‌سته‌ و گرنگى دانیان به‌ كێشه‌ى دانیشتوانى پارێزگاى كه‌ركووك لاوه‌كیه‌ و مانه‌وه‌ى كێشه‌كه‌ له‌م ماوه‌ دوورو درێژه‌دا به‌ بێ چاره‌سه‌ر، نیشانه‌ى ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لایه‌نه‌ به‌شداربووه‌كان جگه‌ له‌ خاوه‌نى ڕاسته‌قینه‌ى كێشه‌كه‌ كه‌ (خه‌ڵكى كه‌ركووكن) و زه‌ره‌رمه‌ندى یه‌كه‌من له‌ چاره‌سه‌رنه‌كردنى، ئیدى ئه‌وانى دیكه‌ نه‌ مه‌به‌ستیانه‌ و نه‌ په‌له‌ ده‌كه‌ن و نه‌ به‌شدارێكى كاراش ده‌بن له‌ دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌رێكى گونجاو، وه‌كو سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كانى جیهانى عه‌ره‌بى كه‌ هه‌ڵوێستیان نایه‌كگرتوو ناڕوونه‌ سه‌باره‌ت به‌ كێشه‌ى فه‌ڵه‌ستین، به‌ ڵكو هاوكارن بۆ هێشتنه‌وه‌ى به‌و شێوه‌ى كه‌ ده‌یبینین به‌ مه‌به‌ستى سوود وه‌رگرتن له‌ مانه‌وه‌ى كێشه‌كه‌ بۆ درێژه‌پێدانى به‌رژه‌وه‌ندیه‌ ئابورى و سیاسیه‌كانیان.

له‌ كاتێكدا نزیك ده‌بینه‌وه‌ له‌ یادى سه‌د ساڵه‌ى دروست بوونى ده‌وڵه‌تى عێراقى، كه‌ له‌ سه‌ره‌تاى دامه‌زراندنی ساڵى (1920) وه‌ به‌ ته‌ندروست له‌ دایك نه‌بووه‌ و نه‌یتوانیوه‌ له‌ ناخى دانیشتوانى سنووره‌كه‌ى دا هه‌ست و نه‌ستى هاوڵاتى بوونیان لا بچه‌سپێنێ، چونكه‌ له‌گه‌ڵ پێكهاتنى ده‌وڵه‌ته‌كه‌، كێشه‌و ئاڵۆزیه‌كانى پێش سه‌رده‌مى داگیركردنى ئینگلیز و له‌كاتى داگیركردنى و دواى ئه‌ویش به‌خۆیه‌وه‌ هه‌ڵگرتبوو، حكومه‌ته‌ یه‌ك له‌ دواى یه‌كه‌كانى عێراق تا ساڵى (2003) له‌وه‌ تێنه‌گه‌یشتبوون كه‌ عێراقیه‌كان له‌ ڕووى ڕه‌گه‌زو ئاین و فه‌رهه‌نگه‌وه‌ جیاوازن و پێویسته‌ به‌ یه‌كسانى ته‌واو مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ پێكهاته‌كانیدا بكرێت و ناكرێ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانیان نادیده‌ بگیردرێت و گرنگى پێنه‌درێ، هه‌روه‌ها ناكرێ ویست و به‌رژه‌وه‌ندى لایه‌نێكى دیاریكراو به‌ زۆر بسه‌پێنرێت به‌سه‌ر ئه‌وانى تردا.

عێراقیه‌كان و به‌تایبه‌تى (كورد و توركمان و كریستانیه‌كان) چاوه‌ڕوانبوون پاش ساڵى (2003) ئیتر سه‌رده‌مى سه‌پاندنى ویست و به‌رژه‌وه‌ندى (زۆرینه‌ كۆتاى پێبێت له‌ حوكمڕانیدا، به‌ڵام له‌ چه‌ند ساڵى ڕابردووى پاش له‌ناو بردنى ڕژێمى به‌عسدا و تا ئیمرۆش گیروگرفت و ئاڵۆزى نێوان پێكهاته‌كان چاره‌سه‌ر نه‌كراون و به‌شێوه‌ى جیاواز و ئالیه‌تى جیاواز هه‌مان سیاسه‌تى زاڵكردنى ویستى زۆرینه‌ په‌یڕه‌و ده‌كرێت، جگه‌ له‌ ته‌شه‌نه‌كردنى ده‌ست تێوه‌ردانى هه‌مه‌لایه‌نه‌و ئاشكراى بێگانه‌ له‌ كاروبارى عێراقدا.

هیوادارین له‌سه‌رده‌مى كابینه‌ى نوێى حكومه‌تى عێراق دا گۆڕانكارى بنه‌ڕه‌تى وه‌دى بكه‌ین بۆ چاره‌سه‌رى كۆتایى كێشه‌ى پارێزگاى كه‌ركووك و كێشه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانى تریش. به‌ڵام گریمان هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ به‌ جێبه‌جێ نه‌كردنى مادده‌ى (140) ى ده‌ستوورى عێراقیشه‌وه‌ نه‌گه‌یشته‌ ئه‌نجامێك، ده‌بێ چیبكرێت و چ هه‌ڵبژاردنێك بۆ كردنه‌وه‌ى گرێ كوێره‌كان بكرێت؟ ئایا جگه‌ له‌و ڕێگایانه‌ى تا ئێستا تاقیكراونه‌ته‌وه‌ و به‌ ئه‌نجامێك نه‌گه‌یشتووه‌، ده‌كرێ به‌ دواى چاره‌سه‌رى نوێدا بگه‌ڕێین؟

ئایا كورد پێی باشه‌ كێشه‌ى كه‌ركووك له‌ گه‌ڵ كێشه‌كانى هه‌رێم و به‌غدا پێكه‌وه‌ چاره‌سه‌ر بكرێن؟ یان وا باشتره‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ چاره‌سه‌رێكى نوێ بۆ كێشه‌ى پارێزگاى كه‌ركووك بدۆزرێته‌وه‌؟ یان وه‌كو ده‌ستپێك و ئاسانكارى و ڕێگا خۆشكردن بۆ چاره‌سه‌ركردنى كێشه‌كانى نێوان به‌غدا و هه‌رێم؟ ئه‌و پرۆژه‌یه‌ى هه‌ندێ له‌ برایانى توركمان باسى ده‌كه‌ن به‌ناوى (هه‌رێمى كه‌ركووك) ورده‌كاریه‌كانى چۆن چۆنیه‌؟ ئه‌و هه‌رێمه‌ى باسى ده‌كه‌ن ته‌نها سنوورى ئێستاى پارێزگاى كه‌ركووك ده‌گرێته‌وه‌؟ یان ئه‌و ناحیه‌و قه‌زاو گوندانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ به‌ زۆر له‌ سنوورى كارگێڕى پارێزگاكه‌ بچڕان و لكاندیان به‌ پارێزگاكانى ده‌ورووبه‌ریه‌وه‌؟ وه‌كو قه‌زاى خورماتوو بۆ پارێزگاى سه‌ڵاحه‌دین و قه‌زاى كفرى بۆ پارێزگاى دیالى و هه‌ردوو قه‌زاى كه‌لار و چه‌مچه‌ماڵ بۆ پارێزگاى سلێمانى؟ وه‌ڵامى ئه‌م پرسیارانه‌ له‌ ئه‌نجامى گفتوگۆى ڕاشكاوانه‌ و بێ گرێ و گۆڵ و زۆر به‌ جدى و به‌ مه‌به‌ستى چاره‌سه‌ر، كه‌ ده‌بێ له‌ نێوان پێكهاته‌كانى پارێزگاى كه‌ركووك به‌ ڕاده‌ى یه‌كه‌م و لایه‌نى په‌یوه‌ندیدارى حكومه‌تى ناوه‌ندى و هه‌رێمى كوردستان دێنه‌ به‌ر ده‌ست و ئه‌نجامى ئه‌و گفتوگۆیانه‌ بكرێته‌ بنه‌ماو هه‌وێنى چاره‌سه‌رى كۆتایى.

ده‌بێ له‌م چوار چێوه‌دا ئه‌وه‌ ڕه‌چاو بكرێت كه‌ ئه‌وه‌ تواناى هه‌ڵبژاردنى چاره‌سه‌رى گونجاوه‌ كه‌ ئێستا له‌به‌ر ده‌ستدایه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌ ئاینده‌دا به‌ هۆى گۆڕانكارى و ڕووداوى چاوه‌ڕواننه‌ كراو له‌ عێراق و ده‌ورووبه‌رى له‌به‌ر ده‌ستدا نه‌بێ و هه‌ڵبژاردنى چاره‌سه‌ر ئه‌وكاته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ى ئیراده‌ى خاوه‌ن كێشه‌كه‌ بێت، به‌ هۆى ئه‌نجامى نادیارى ئه‌و گۆڕانكاریانه‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ باشتره‌ په‌له‌ بكرێت له‌ هه‌نگاو نانیان به‌ره‌و چاره‌سه‌ر و كۆتایى هێنان به‌ نه‌هامه‌تیه‌كان.

*سه‌رۆكی كۆمه‌له‌ی روناكبیری و كۆمه‌ڵایه‌تی كركوك



  • ڕۆژ
  • هەفتە
  • مانگ
created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure