جوله‌كه‌یه‌كی هه‌ڵه‌بجه‌ی له‌ ئیسرائیله‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌: ته‌مه‌نم 6 ساڵ بوو كۆچمان كرد

هەواڵ / ڕاپۆرت :: پێش 1 هەفتە ‌ :: 9745‌ جار بینراوە

دواڕۆژ، عەلی حەمە سەعید
گەڕەكی جولەكانی هەڵەبجە كە تاساڵی 1948 ژمارەیەك لە جووه‌كانی تێدا ژیاوە، تا ئێستاش ئاسەواری خانووەكانیان ماوە، به‌ڵام ئەو مێژووەی شاره‌كه‌ مەترسی لەناوچوونی لەسەرە، جوله‌كه‌یه‌كی شاره‌كه‌ش كه‌ سه‌ردانی هه‌ڵه‌بجه‌ی كردووه‌، ده‌ڵێت :"ته‌مه‌نم نزیكه‌ی شه‌ش ساڵ بوو كۆچمان كرد".

لە ساڵانی 1800 بەدواوە بەشێك لە جوولەكان لە شاری هەڵەبجە نیشتەجێ دەبن و لەوێ‌ گەڕەكێك بەناوی گەڕەكی جولەكان دروستدەكرێت، بەڵام لە دوای ساڵی 1948وە لەسەر فەرمانی حكومەتی ئیسرائیل كوردستان به‌جێدەهێڵن.

 

 

شاوڵ ئەلیزار، یەكێك لە جووه‌كانی لەدایكبووی هەڵەبجە، دوای تێپەڕبوونی 65 ساڵ سەردانی هەڵەبجەی كردەوە، ئه‌و بۆ دواڕۆژ باسی له‌وه‌كرد :"ئەوكات تەمەنی نزیكەی شەش ساڵ بووە كە لە كۆتا وەجبەی كۆچی جووەكانی كوردستان لە ساڵی 1953 لە هەڵەبجەوە لەگەڵ خانەوادەكەی بۆ ئیسرائیل كۆچیان كردووە، بۆیە ئێستا هیچ بیرەوەرییەكی ئەوتۆی لەبیرنەماوە لەسەر شوێنی نیشتەجێبوونیان لە شاری هەڵەبجە، بەڵام دەزانم كە ئێمەش پێكهاته‌یەكی گرنگی ئەم شارەبووین لە رابردوودا".

شاوڵ ئەلیزار، ئێستا دانیشتووی شارۆچكەی (ئەشكیلۆن)ـە، كە دەكەوێتە 50 كیلۆمەتر لە باشوری تەلئەبیب و 13 كیلۆمەتر لە باكوری سنوری كەرتی غەزە لە ئیسرائیل، ناوبراو ئێستا كتێبێكی یاداشتی لەسەر ژیان و یادەوەرییەكانی خۆی نوسیوە لە سەردەمی منداڵییەوە و هەتا ئێستای تێدا باسكردووە، كە سەرەتا بەزمانی عیبری نوسیویەتی، پاشان دەیكات بە زمانی ئینگلیزی. 

 

 

حەكیم مەلا ساڵح، یەكێك لە نوسەرانی هەڵەبجە و شارەزا لە مێژووی ئه‌و شاره‌، بە دواڕۆژی  دەڵێت :"مێژووی هاتنی جولەكەكان بۆ هەڵەبجە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1800 بەدواوە كە گەڕەكی جولەكان دروستدەكەن، دوای ئەوانیش بەگزادەكانی جاف دێنە هەڵەبجە و گەڕەكی پاشا دروست دەكەن،  لەمەوە جۆرێك لە پێكەوەژیانی ئاشتیانەی ئایینە جیاوازەكان لە هەڵەبجە پەیڕەودەكرێت، خەڵكی هەڵەبجەش مامەڵەیەكی باشیان لەگەڵ جولەكەكاندا كردووە".

ئاماژە بەوەشده‌كات :"جولەكەكانیش هاوشێوەی دینەكانی تر كتێبی ئایینی تایبەت بەخۆیان هەبووە، (مالوم) بەڕێوەبەری ئایینی جولەكەكان بووە كە لە بری ناوی (مەلا)ی موسڵمانەكان بەكارهێنراوە، هەروەها جولەكەكان خاوەن دوكان و بازاڕی تایبەت بەخۆیان بوون لەهەڵەبجە، پەیوەندییەكی كۆمەڵایەتی زۆر پتەویان لەگەڵ موسڵمانەكاندا هەبوو تا ڕادەی ژن و ژنخوازیش، تا ئێستاش لێرەولەوێ‌ نەوەی جولەكەكان لەهەڵەبجە ماون، بەڵام موسڵمان بوون و لەسەر دینی جولەكە نەماون".

 

 

ئەو نوسەرە ده‌گێڕێته‌وه‌ :"شێوەی تەلارسازی و دروستكردنی خانووی جولەكەكان جیاواز بووە لەخەڵكی هەڵەبجە و ئەوان وەستای تایبەت بەخۆیان هەبوو كە پێیاندەوت (وەستاباشی)، هەروەها لەدروستكردنی خانووەكانیاندا خشتیان بەكارهێناوە كە تا ئێستاش ئاسەواری ئەو خشتانە لەگەڕەكی جولەكان ماوەتەوە، ئەوە سەرەڕای ئەوەی شێوەی دانانی پەنجەرە و دەرگاكانیان بە شێوەی بازنەیی دروستكردووە، بەڵام لەدوای كیمیابارانی هەڵەبجە وێرانییەكی زۆر بەسەر هەڵەبجەدا هات و گەڕەكی جولەكانیش بەتەواوەتی تێكچوو".

حەكیم مەلا ساڵح، ئەوەشی وت :"ئەو ناوانەی كە جولەكەكان بۆ منداڵ و نەوەكانیان هەڵیاندەبژاردن لە زمانی عیبری جولەكەكانەوە نزیكبوون، وەك (شەولام) كە یەكێك بووە لە ژنە دیارەكانی جولەكە و لەو سەردەمەدا لەبازاڕی هەڵەبجە دوكانداری كردووە، بەڵام لە دوای ساڵی 1948 بەدواوە لەسەر فەرمانی حكومەتی ئیسرائیل جولەكەكان هەڵەبجەیان بەجێهێشت و زۆربەیان خانووەكانیان فرۆشت بە موسڵمانەكان".

 

 

مه‌لا ساڵح باس له‌وه‌شده‌كات:"ئەوەی كە ئێستا ماوەتەوە بە تەواوی مەترسی لەناوچوونی لەسەرە، چونكە ئەو گەڕەكه‌ بووه‌تە بەشێك لە مێژووی هەڵەبجە و دەبێت پارێزگاری لێبكرێت".

هاوكات كۆچەر میرزا، شوێنەوارناس و نوسەر لە بواری مێژووی كەسایەتییەكانی هەڵەبجە، ده‌ڵێت :"پاراستنی گەڕەكی جولەكان لە مەترسی لەناوچونی یەكجارەكی، ئەركی هەموو تاكێكە، چونكە سەرەڕای ئەوەی بووه‌تە بەشێكی گرنگ لە مێژووی ئەم شارە لەهەمانكاتیشدا لایەنە پەیوەندیدارەكان بە پاراستنی و دووبارە نۆژەنكردنەوەی دەتوانن بیكەنە سەرچاوەیەكی دارایی گرنگ بۆ راكێشانی گەشتیاران، هاوكات دەتوانرێت بكرێتە شوێنێكی زۆر گونجاو بە بەرهەمهێنانی فیلمسازی، بەڵام بەداخەوە تائێستا بیر لەمانە نەكراوەتەوە".

 

 

ئاماژەی بەوەشكرد :"ئەو خانوانەی لە گەڕەكی جولەكان ماون چەندین تایبەتمەندی هونەری بیناسازییان پێوەدیارە و نمونەیەكی خانوو و بیناسازی و شارنشینی سەدەی رابردووی شارەكەمان بۆ دەخەنەڕوو، بۆیە ئەركی لایەنی پەیوەندیداره‌ ئاوڕیك لە خانووە كەلتوورییەكانی گەڕەكی جولەكان بداتەوە و لەفەوتان بیانپاریزێت". 

لای خۆیەوە كوێستان ئەكرەم، سەرۆكی شارەوانی هەڵەبجە ئەوەی بۆ دواڕۆژ خستەڕوو :"بەدڵنیاییەوە خەمی پاراستنی گەڕەكی جولەكەكان خەمی لە پێشینەمانە و هەموو هەوڵێمان خستووەتە گەڕ بۆ ئەوەی ئەو مێژووە گرنگە لە مەترسی لەناوچوون بپارێزین، بەڵام هاتنی قەیرانی دارایی و نەبوونی بودجە گرفتی زۆری بۆ دروستكردوین، بە تایبەت لەڕووی نۆژەننەكردنەوەی گەڕەكەكە".

 

 

سەرۆكی شارەوانی هەڵەبجە ده‌شڵێت :"ماوەی چەند رۆژێكە تیمەكانی شارەوانیمان هەڵمەتێكی خاوێنكردنەوەی گەڕەكی جولەكانیان دەستپێكردووە، بە تایبەت ئەو خانووانەی كە پێشتر جولەلەكەكانی تیادا ژیاوە و ئێستا بوونەتە كەلاوە، بۆیە پلانمان هەیە لەدوای پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت، داواكاری ئاراستەی لایەنی پەیوەندیدار بكەین بۆ پاراستنی گەڕەكی جولەكان لە مەترسی لەناوچوون".

پێداچوونه‌وه‌: ئیحسانی مه‌لا فوئاد



  • ڕۆژ
  • هەفتە
  • مانگ
created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure