سه‌میر ئه‌مین.. كۆچى دره‌وشاوه‌یه‌ك

هەواڵ / ڕاپۆرت :: 16/08/2018‌ :: 597‌ جار بینراوە

دواڕۆژ
دوای گەشتێكی دوورودرێژ بە بواری بیری ئابوریی-دا، رۆژی یەكشەممە 12ی ئابی 2018 بیرمەندی ناوداری میسر و عەرەب و جیهان، سەمیر ئەمین لە تەمەنی 87 ساڵیدا و لە شاری پاریس-ی پایتەختی فرەنسا، كۆچی دوایی كرد و لە دوای خۆی بەرهەمگەلێكی ناوازەی بیری ماركسیی بەجێهێشت كە هەتا ساڵانێكی زۆری داهاتوویش سەرچاوەی لێكۆڵینەوە و توێژینەوەی زانستیی دەبێت.

 
سەمیر ئەمین لە 3ی ئەیلولی 1931 لە باوكێكی میسری و دایكێكی فرەنسی لە میسر لەدایكبووە. سەردەمی منداڵیی لە بۆرسەعید بەسەربردووە و ساڵی 1974 بڕوانامەی ئامادەیی لە خوێندنگایەكی فرەنسیی وەرگرتووە. هەر لە هەمان ساڵدا بۆ خوێندن دەچێتە پاریس و ئاوێتەی رۆشنبیری و كلتوری خۆرئاوا دەبێت و دەكەوێتە شەنوكەوكردنی زانستەكانی. 

لە كاروانی ئەكادیمیستیانەی خۆیدا، ساڵی 1952 دبلۆم لە زانستە سیاسیەكان و پاشان بڕوانامەی ئامار لە ساڵی 1956 و دواتر ئابوریی لە 1957 دا بەدەستدێنێت. هەر لەوێیشەوە دەچێتە ریزەكانی حزبی شیوعی فرەنسا و خەباتی بیری چینایەتی دەست پێدەكات. پاشان بە بڕوانامەی دكتۆرای ئابوریی زانكۆی سۆربۆن-ەوە دەگەڕێتەوە بۆ میسر-ی زێدی خۆی.

ئەم بیرمەندە مەزنە، كە كەسایەتیەكی دیاری رێبازی ماركسیەت-ی وەك ماجد عەلاوی، بە یەكێك لە كەسایەتییە بەرزەكانی بواری ئابوریی ماركسیەتی سەردەم و پێشڕەوێكی دیار ناوی دەبات، خۆی لە بواری ئابورییدا قاڵكردبووە و داهێنانی ناوازەی تێدا كردووە، لەمەیشدا سوودی لەو كاری مەیدانی و ئەزموونە تایبەتانەی خۆی بینیوە كە لە چەندین وڵات و رێكخراوی جیاجیادا كۆیكردوونەتەوە. ماوەیەك وەك راوێژكاری ئابوریی لە چەند دەوڵەتێكی ئەفریقیدا كاری كردووە و بەدرێژایی حەفتاكانی سەدەی رابردوو پەیمانگای نەتەوەیەكگرتووەكان بۆ پلانی ئابوریی بەڕێوەبردووە كە لە شاری دەكار-ی پایتەختی سینیگال بووە.

داهێنراوەكانی ئەم بیرمەندە، تەنیا لەبوارەكانی ئابوری و داراییدا نەبووە، بەڵكو دەیان پرسیاری قووڵی دەربارەی پەیوەندیی ئاڵۆز و تێكچڕژاوی نێوان ئایین و مێژوو ورووژاندووە و كتێبی "دیالۆگی دەوڵەت و ئایین"ی نووسیوە. بەهۆی رۆڵی بەرچاوی لە پەرەپێدان و نوێكردنەوەی دەستە و دامەزراوە نێودەوڵەتیەكان و بەرگریی زانستیانەی لە بیری ئابوریی ئازاد، ساڵی 2009 خەڵاتی (ئیبن روشد بۆ بیری ئازاد)ی پێبەخشراوە. 

یەكێك بووە لە دامەزرێنەرانی رێكخراوە تایبەتەكانی بواری توێژینەوە و زانستیی لە ئەفریقا، لەوانە ئەنجومەنی ئەفریقی بۆ بووژانەوەی توێژینەوە كۆمەڵایەتی و ئابورییەكان (كۆدیسریا) و كۆڕبەندی جیهانی سێیەم كە هەتا كۆچی دوایی كرد سەرۆكی كۆڕبەندەكە بوو.

دكتۆر سەمیر ئەمین، یەكێك بوو لە سیمبولە دیارەكانی رەخنەگر لە تیۆرە ئابورییە تەقلیدیەكان و لەگەڵ ئەوانی دیدا بەشداربووە لە خەمڵاندنی تیۆری سیستمە جیهانیەكان بەتایبەت ئەوانەی كە پەیوەستن بە پەیوەندیی نێوان سەنتەر و دەوروبەرەوە. هەوڵیداوە خوێندنەوەی نوێ‌ بۆ ماتریالیستی مێژوویی و پەیوەندیەكانی بەرهەمهێنان بكات و تا ئاستێكی بەرچاویش تێیاندا سەركەوتووبووە.

بە هاوبەشی لەگەڵ فرانسوا ئەوتار-ی ئابورییناسدا، كتێبی (بەرەنگاربوونەوەی عەولەمە)یان نووسیوە كە تێدا رەخنە لە گڵۆباڵ دەگرن و ئەو رەهەندی بەرەنگاری و ململانێ‌ و ئاڵتەرناتیڤانە تاوتوێ‌ و گفتوگۆ دەكەن كە بزاڤە كۆمەڵایەتییەكان دەبزوێنن. ئەم دوو ئابورییناسە پێیانوایە "عەولەمە قەدەرێكی حەتمی نییە و پرۆژەگەلی دیكەی جێگرەوەی هەیە".

بەردەوام دژایەتیەكی سەرسەختانەی رژێمە دیكتاتۆر و چەوسێنەر و سەرمایەدارەكانی كردووە و رەخنەی توندی لە رژێمە خۆسەپێنە عەرەبیەكان و كەمیی خزمەتگوزارییەكانی ئەو رژێمانە بۆ گەلانی وڵاتەكانیان گرتووە. وتوویەتی "بەردەوامیی بڵاوبوونەوەی بێسنووری سەرمایەداریی كارێكی مەحاڵە چونكە گەشەی سەرمایەداریی دەبێتە هۆی زۆربوون و پەرەسەندنی وەحشیگەرایی و جەمسەرگیریی". 

وێڕای چەندین بەرهەمی بە بڕشت كە بریتین لە زیاتر لە 20 كتێب، كۆی هەڵوێستەكانی خۆیی لە كتێبێكدا كۆكردووەتەوە بە ناونیشانی "ڤایرۆسی لیبراڵی: جەنگە بەردەوامەكە و بە ئەمریكاكردنی جیهان". هەروەها یەكێك لە كتێبە ناوازەكانیشی كتێبی "نەتەوەی عەرەب و ململانێی چینەكان"ە.

لە رۆژی راگەیاندنی هەواڵی مردنەكەیدا، وەزارەتی رۆشنبیریی میسر لە ستایشی سەمیر ئەمین-دا دەڵێت "ئەم بیرمەندە ئابورییناسە، دەستكەوتگەلێكی زۆری داهێناوە و لەمێژوودا بە درەوشاوەیی دەمێنێتەوە".

ئامادەكردن: لوقمان محەمەد رەشید



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure