سینه‌ما

هەواڵ / چاوی تۆ :: 11/04/2018‌ :: 243‌ جار بینراوە

ئه‌رمین حسێن پور

 سینه‌ما له‌ بنه‌ڕه‌تدا وشەیەکی یۆنانییه‌ به‌ واتای جووڵه‌، به‌ڵام له‌ڕاستیدا سینه‌ما هونه‌رێکه‌ به‌ یارمه‌تی چه‌ند وێنه‌ی جووڵاو په‌یامێک ئه‌گه‌یه‌نێته‌ به‌رده‌نگه‌کانی که‌ پێیان ئه‌وترێ بینه‌ر. سینه‌ما دوایین هونه‌رە واتە‌ هونه‌ری حه‌وته‌مە، شه‌ش هونه‌رەکەی تر بریتین له شانۆ، نیگارکێشان، په‌یکه‌رسازی، ته‌لارسازى، مۆسیقا و سه‌ما.

له‌م نێوانه‌دا سینه‌ما ته‌نیا هونه‌رێکه‌ نه‌ ته‌نیا هه‌موو شه‌ش هونه‌ره‌که‌ی تری هێناوه‌ته‌ خزمه‌تی خۆیەوە، به‌ڵکو به‌ شێوه‌یه‌ک توانیویه‌تی یارمه‌تیده‌ری پێشکه‌وتنی ئه‌وانیش بێ. 

گرنگی سینه‌ما هێشتا له‌ سه‌ره‌تاکانی ده‌سپێکردنیه‌وه‌ بوو "لینین" (یه‌کێک له سەرکردە‌ دامه‌زرێنه‌رەکانی سیستمی کۆمۆنیستی سۆڤیه‌ت) ئەڵێ: سینه‌ما له‌گه‌ڵ ئێمه‌دا بێ، با هه‌موو ئه‌رته‌شی دنیا دژمان بێت، له‌ کۆتاییدا سه‌رکه‌تن بۆ ئێمه‌یه.‌

ئه‌م ڕسته‌یه‌ له‌ زمانی سیاسه‌تمه‌دارێکه‌وه‌ وتراوه‌ که‌ به‌ باشی ده‌یزانی گرنگیی هێزی سینه‌ما چیه‌؟

سینه‌ما سۆنگه‌یه‌کی باشه‌ بۆ ڕاگه‌یاندن و گه‌یاندنی ڕوانگه‌کان و ئه‌ندێشه‌ سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تییەکان و ته‌نانه‌ت بازرگانییش، له‌م ڕێگایه‌وه‌ بەردەنگەکانی خۆی ئه‌خاته‌ داوی ڕاگه‌یاندنێکی داخراوه‌وه‌، به‌ڵام به‌م پێیه‌ش سینه‌ما به‌ زانستی جیاواز وه‌کو پزیشکی، ئه‌لکترۆنیک و حیۆپۆلیتیکییه‌وه‌ بگره‌ هه‌تا فیزیا و کیمیا و مێژوو، خزمه‌تێکی به‌رچاوی کردووه‌.

سینه‌ما که‌ره‌سته‌یه‌کی بینین و بیستنه‌، مه‌زنترین کارایی له‌ خولقانی خه‌یاڵات، خولقاندنی ڕووداو، خوڵقاندنی که‌سایه‌تییه‌ خۆشه‌ویسته‌کان، که‌سایه‌تییه‌ بێزراوه‌کان، ئه‌و که‌سایه‌تیگه‌له‌ی شایانی به‌زه‌یین... و له‌ ئاکامدا درووستکردنی هه‌سته‌ قووڵه‌ مرۆییه‌کان له‌ ئه‌وین و خۆشه‌ویستییه‌وه‌ بگره‌ هه‌تا ترس و ڕق. ئیدی سینه‌ما که‌ره‌سته‌یه‌کی ساکاری خجڵکه‌ر نییه‌، سینه‌ما زۆر گه‌شه‌ی کردووه‌ و ئه‌زموون سه‌لماندوویه‌تی پشت گوێخستنی کارێکی ناعاقڵانە‌یه‌ چ له‌ لایه‌ن بینه‌رانی ئاساییه‌وه‌ چ له‌ لایه‌ن سیاسه‌تمه‌دارانی کۆمه‌ڵایه‌تی، کەلتوورییه‌ جیاوازه‌کانه‌وه‌. ژینگه‌ی سینه‌ما هه‌مان ئه‌و ژینگه‌یه‌یە که‌ فیلمه‌کان ئه‌خوڵقێن و پێوه‌ندیی به‌ جیهانی بینینه‌وه‌ نییه‌.

ئه‌توانین ژینگه‌ی سینه‌مایی به‌م‌ جۆرانه‌ی خواره‌وه‌ له‌ یه‌ک جیابکه‌ینه‌وه‌:
1- ژینگه‌ی سینه‌مایی دوو گۆشه‌ییه‌ و وێنه‌گه‌لێ ئه‌خولقێنێ که‌ به‌ واتایه‌کیتر قووڵایی نییه‌. ئه‌م ژینگه‌ له‌سه‌ر فامی ئێمه‌ له‌ پێوانه‌کان، مه‌وداکان و پێوه‌ندییه‌کانیان شوێندانه‌ره‌، به‌و بۆنه‌وه‌ فیلمسازه‌کان له‌ هەڤدودانین (ترکیب) و چوارچێوه‌ له‌گه‌ڵ مشراقگەلی (عدسی) تایبه‌ت، جووڵه‌ی کامێراگه‌لی تایبه‌ت لە مۆنتاژدا، که‌ڵکی لێوه‌رئه‌گرن، تا به‌ شێوه‌یه‌ک ئه‌و ئاڵۆزییانه‌ قه‌ره‌بوو بکه‌نه‌وه‌ و ژینگه‌یه‌کی به‌ وێنه‌ی ژینگه‌ی ڕاسته‌قینه‌ و جێگای په‌سه‌ند بۆ بینه‌ره‌کان چێ بکه‌ن.

2- مۆنتاژی گرتە‌کان له‌ گۆشه‌ی جیاواز ده‌توانێ ژینگه‌یه‌کی تازه‌ و تاقانه‌ بخولقێنێ و بۆ بینه‌ران ئه‌زموونێکی نوێ بێت.

3- ژینگه‌ی واقیعی، بۆ ئێمه‌ به‌رده‌وام پێویسته‌. به‌ڵام مۆنتاژ ده‌توانێ ژینگه‌ی سینه‌مایی بۆ پاش و پێش بگه‌ڕێنێته‌وه‌. ئێمه‌ ده‌توانین له‌م ژینگه‌یەدا بێ هیچ جووڵه‌یه‌ک دیمه‌نێک له‌ گۆشه‌کان و مه‌ودا جیاوازه‌کان ببینین. ئه‌و جۆره‌ مۆنتاژه‌ پێرسپێکتیڤی ژینگه‌یی له‌ ناوئه‌بات یان ئاڵوگۆڕی به‌سه‌ردا ئه‌هێنێ.

4- ئه‌مڕۆ لە سینه‌مادا ده‌توانرێ به‌ ئیکسوارگه‌لی جۆراوجۆر، که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ گه‌ڵاڵه‌کردنی دیمه‌نه‌ ئاڵۆزه‌کان و به‌ گرافیکگه‌لی کامپیۆتری ژینگه‌گه‌لی سه‌یروسه‌مه‌ره‌ بخوڵقێنرێ و بینه‌ران وەها ڕابکێشێت که‌ هه‌موو شتێ له‌لایان ئاسایی و جێگای په‌سه‌ندیان بێ، ئه‌مه‌ له‌ حاڵێکدایه‌ که‌ هیچکات له‌و جۆره‌ ئه‌زموونه‌ی تاقینه‌کردۆتەوه‌ و ڕەنگه‌ له‌ داهاتوویشدا ئه‌زموونی نه‌کات.

زه‌مه‌نی سینه‌مایی و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پاش ڕووداوه‌ مێژوویه‌کان له‌ فیلمدا به‌ تێپه‌ڕینی کات پێوه‌ندیی به‌‌ ژیانی واقعییه‌وه‌ نییه‌. ئه‌مه‌ له‌ حاڵێکدایه‌ که‌ بینه‌ران له‌ ژیانی ڕۆژانه‌یاندا لەگەڵ تێپه‌ڕینی چرکه‌کان و کاتژمێره‌کان سه‌روکارییان هه‌یه‌، سینه‌ما ئه‌و لێهاتووییه‌ی هه‌یه‌ که‌ به‌ شێوه‌گه‌لی خواره‌وه‌ ئه‌و تێپه‌ڕینه‌ لۆژیکییه‌ تێکبدات یان ته‌نانه‌ت تێپه‌ڕینێکی نوێی کاته‌کان بخولقێنێ: 

1- پیشاندان و هاوکاتیبوونی ڕووداوگه‌لی جۆراوجۆر له‌ یه‌ک کاتدا، سەرەڕای ئەوەی که‌ له‌ کاتگه‌لی جیاوازدا ڕوویان داوه،‌ به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ هاوکات ده‌ربکه‌وێ.

2- له‌ناوبردنی کاتگه‌لێک که‌ له‌ دیمه‌ن و گرته‌کاندا گرنگییان نییه‌. له‌م کاتانه‌دا هیچ کاره‌ساتێک که‌ به‌ که‌ڵکی سینه‌ما نه‌یه‌ت ڕوونادات، بۆ نموونه‌ له‌ دیمه‌نێکدا ئێمه‌‌ ڕۆشتنی ترۆمبیلێک ئه‌بینین بۆ شوێنێکی تایبه‌ت و له‌ دیمه‌نی دواتردا بێ ئه‌وه‌ی لێخوڕینی ترۆمبیله‌که‌مان بینیبێت له‌ شوێنی مه‌بەستدایه‌.

3-  به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ خاڵی دووەمدا باسکرا، هه‌ندێ کات زه‌مانی واقیعییه‌که‌ پێوه‌ند ئه‌درێ. ئه‌م کاره‌ بۆ گرته‌گه‌لی گرنگ و هه‌ستیار به‌کاردێت، بۆ ئه‌م کاره‌ گرته‌گه‌لێک پیشانئه‌درێ و به‌م شێوه‌یه‌ زه‌مانی واقیعی ڕووداوه‌کان زیاتر ئه‌کات.

4- پێوه‌نان یان کورتکردنی هه‌ستی زه‌مانی بینه‌ر له‌لایه‌ن بڕینی خێرا و جووڵه‌ی کامێرا.

5- بەرەوپێشچوون یان بەرەوپاشچوونی زه‌مان (flashback)  یان گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دواوه‌ به‌ یارمه‌تی فلاشبه‌ک، تێکه‌ڵکردنی دوو گرته‌ی جیاواز له‌ دوو کاتی جیاوازدا (falash forward)  بۆ خوڵقاندنی هه‌سته‌ دژبه‌یه‌که‌کان‌. ده‌بێ له‌ بیرمانبێ گشت ئه‌م یاساگه‌له‌ به‌ شێوه‌ی خۆڕسک له‌ مێژووی سینه‌مادا له‌ زه‌ینی بینه‌ردا جێیگرتووه‌ و به‌ جۆرێك سینه‌ما بینه‌ره‌کانی بۆ چێبوونی پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ خۆیدا فێرکردووه‌. ئه‌مه‌ له‌ حاڵێکدایه‌ که‌ ئه‌وه‌ڵێن بینه‌رانی سینه‌ما نه‌یانده‌توانی فامی بچووکترین ئاڵۆزیی زه‌مان و شوێنه‌کان بکه‌ن، بینه‌رانی ئێستا توانای فامکردن و وه‌رگرتنی ئاڵۆزترین فێڵی سینه‌ماییان هەیە.

برایانی "لۆمیر" له‌ ساڵی 1985 کامێرای سینه‌ماتۆگرافیان داهێنا. هه‌رچه‌ند ناکرێ ئه‌م دوو برا فر‌انسه‌وییه‌ به‌ یه‌که‌م که‌سانێک بزانین که‌ یارمه‌تیده‌ری به‌ دروستبوونی سینه‌ما بووبێتن، دۆزینی سینه‌ما و تەکنیکی وێنه‌هه‌ڵگرتن خۆی قه‌رزداری پێشکه‌وتنەکانی پێشترن هه‌م له‌ بواری گه‌شه‌ی نیگاتیو و‌ هه‌م گه‌شه‌ی ئامێرە سه‌ره‌تایه‌کانی وێنه‌گرتن‌، به‌ جۆرێک ناتوانین لێبڕاوانه‌ بێژین ته‌نیا که‌سێک داهێنه‌ری سینه‌ما بووه‌. که‌ره‌سته‌گه‌لی وه‌کو کینپسکۆپ، ویتاسکۆپ، بایسکۆپ که‌ هه‌موویان له‌ دروست بوونی که‌ره‌سته‌ی سینه‌ماتوگراف شوێندانه‌ر بوون.

برایانی"لۆمیر" ده‌یان فیلمی کورتیان چێ کرد که‌ هه‌موویان به‌ تایبه‌ت له‌ یه‌ک گرته‌ پێکده‌هاتن و بڕین و زیادکردن و مۆنتاژکردنیان نه‌بوو. بۆ وێنه‌ ده‌توانین بێژین "هاتنی شه‌مه‌نده‌فه‌ر بۆ وێستگه‌" و "ڕۆشتنی به‌له‌م له‌ له‌نگه‌رگه‌" و "نانخواردنی منداڵ" و "هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ی کرێکاران له‌ فابریقه‌(کارخانه‌)" ئاماژه‌ پێبکه‌ین.
لە پاش "لۆمیره‌کان" "ژرژمه‌لیس" بوونه ‌هۆی گه‌شه‌ی سینه‌ما. ڕوانگه‌ی "مه‌لیس" سه‌باره‌ت به‌ سینه‌ما ڕوانگه‌یه‌کی "شانۆ"یی بوو. ئه‌و په‌رده‌گه‌لی جۆراوجۆری پیشاندا وێنه‌ی هه‌ڵگرت و دواتر په‌ردەکانی به‌ یه‌کتره‌وه‌ لکاند. "ژرژ مه‌لیس" هاوکات تەکنیکی "تروکاژ"ی له‌ سینه‌مادا خولقاند. پاش "ژرژمه‌لیس"، "ئه‌دوین ئێس پۆرته‌ر" بووه‌ هۆی گه‌شه‌ی ئه‌ساسی سینه‌ما، ئه‌و به‌ چێ کردنی فیلمگه‌لی "ژیانی ئاگرکوژێنه‌وه‌ی ئامریکایی" و "دزینی گه‌وره‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ر" سینه‌مای پێناساندین که‌  ئه‌مڕۆ وه‌ک یارده‌یه‌ک ئه‌یبینین.

سینه‌مای "پۆرتر" ئیتر به‌ینی له‌گه‌ڵ "شانۆ"دا نه‌ما، به‌ڵکو هونه‌رێکی سه‌ربه‌خۆ و نوێ بوو. "پۆرتر" پێشڕه‌وی تەکنیکی مۆنتاژ بوو‌. ئه‌و ڕێگایه‌ی ئه‌و ده‌ستی پێکرد له‌ ئاکامدا بوو به هۆی چێ بوونی‌ سینه‌مای چیرۆکیی هالیڤوود.

وه‌رگێڕان: خاڵۆ کوردین



  • ڕۆژ
  • هەفتە
  • مانگ
created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure