ئایا پۆپۆلیزم ده‌توانێت دیموكرات بێت؟

هەواڵ / ڕاپۆرت :: 23/01/2020‌ :: 321‌ جار بینراوە

سه‌رچاوه‌: رۆژنامه‌ى لۆمۆند
نووسینى: فیدریكۆ تاراگۆنى
ئاماده‌كردن و وه‌رگێڕانى: دواڕۆژ

ئه‌مڕۆ مشتومڕ و گفتوگۆ له‌سه‌ر چه‌مكى پۆپۆلیزم و رۆڵى له‌ گۆڕه‌پانه‌ سیاسییه‌كانى وڵاته‌ جیاجیاكاندا به‌تایبه‌ت وڵاتانى ئه‌وروپا بابه‌تێكى زۆر گه‌رمه‌ و له‌م باره‌یه‌وه‌ چه‌ندین كتێب و بڵاوكراوه‌ نووسراون. 

له‌ ماوه‌ى 30 ساڵى رابوردوودا سه‌رچاوه‌ خۆرئاواییه‌كان به‌م جۆره‌ پێناسه‌ى پۆپۆلیزمیان كردووه‌: پۆپۆلیزم خۆپه‌رسته‌ و كۆمه‌ڵانى خه‌ڵك له‌خشته‌ ده‌بات. له‌ڕاستیدا پۆپۆلیزم ته‌نیا لایه‌نگریكردنى ناسیۆنالیزم و ده‌ربڕینى رق و كینه‌یه‌ له‌ بێگانه‌. پۆپۆلیزم هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆسه‌ر دیموكراسییه‌كه‌ى ئێمه‌ وه‌ك ده‌سه‌ڵات و شێوازى حوكمڕانى.

چه‌مكى پۆپۆلیزم له‌ سه‌ده‌ى نۆزده‌یه‌مى زاینیدا له‌ زمانى فڕه‌نسیدا سه‌ریهه‌ڵداوه‌ و ئه‌مڕۆ هه‌تا دێت له‌ گفتوگۆ گشتییه‌كاندا زیاتر و زیاتر به‌رگوێمان ده‌كه‌وێت. به‌ڵام تێگه‌یشتن له‌م چه‌مكه‌ جۆراوجۆره‌. بۆ بێنرخكردنى پۆپۆلیزم هه‌ندێك جار به‌شێوازێك به‌كارده‌هێنرێت كه‌ جنێو و سووكایه‌تى وابێت. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م چه‌مكه‌ پێناسه‌یه‌كى دیاریكراوى بۆ خۆى دروست نه‌كردووه‌ كه‌ هه‌مووان له‌سه‌رى كۆك بن، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كى گشتى خه‌سڵه‌تێكه‌ ده‌درێته‌ پاڵ لایه‌نگرانى راستى توندڕه‌و یاخود چه‌پى رادیكاڵ.

تێڕوانینێكى خێرا پێمان ده‌ڵێت كه‌ چه‌ندین گروپ و حیزبى جۆراوجۆر و له‌یه‌كنه‌چوو ده‌توانرێن له‌ چه‌مكى پۆپۆلیستدا كۆبكرێنه‌وه‌. هه‌ر له‌ حیزبى نه‌ته‌وه‌یى فڕه‌نسییه‌وه‌ تا حیزبى FPO له‌ نه‌مسا و لیگۆ له‌ ئیتاڵیا و حیزبى تیپارتى له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، له‌وێشه‌وه‌ هه‌تا به‌شێكى گرنگى چه‌په‌ رادیكاڵه‌كان وه‌ك پۆدۆمۆس له‌ ئیسپانیا و بزوتنه‌وه‌ى كرێكارى ئینگلیز به‌ سه‌رۆكایه‌تى جێرمی كۆربین و ئه‌و باڵه‌ى حیزبى دیموكراتى ئه‌مریكا كه‌ به‌رگرى له‌ ساندرز ده‌كه‌ن.

سه‌ركرده‌كانى وه‌ك بێرلسكۆنى و دۆناڵد ترامپ و ساركۆزى و ئه‌ردۆغان و ڤلادیمێر پوتینیشیان بۆ زیاد بكرێت. ریفراندۆمه‌كه‌ى ساڵى 2005ى فڕه‌نسا و راپرسییه‌كه‌ى برێگزت له‌ بەریتانیا و بزووتنه‌وه‌كانى ئیسپانیا و هێلەك زه‌رده‌كانى فڕه‌نسا ده‌رهاویشته‌ى هه‌مان ئاڕاسته‌ن.

بێگومان به‌ردى بناغه‌ى پۆپۆلیزم یارمه‌تیدانى هاووڵاتیان و جه‌ماوه‌ره‌. به‌ڵام ره‌خنه‌ى هاووڵاتیان و جه‌ماوه‌ر له‌ بارودۆخى سیاسى كۆمه‌ڵایه‌تى هه‌میشه‌ چوونیه‌ك نین. بۆ نموونه‌ پۆدۆمۆس له‌ ئیسپانیا به‌ ئاشكرا دژى نیولیبرالیزمه‌، له‌ كاتێكدا كه‌ مارى لۆپینى سه‌رۆكى حیزبى نه‌ته‌وه‌یى فڕه‌نسا ره‌خنه‌ى ئه‌وه‌ له‌ حكومه‌تى پاریس ده‌گرێت كه‌ زۆر ئاسانكاریى ده‌كات بۆ كۆچبه‌ران و ئاواره‌كان. ئه‌م دووانه‌ هه‌ردووكیان پشتیان به‌ داواكارییه‌كانى خه‌ڵكى به‌ستووه‌، به‌ڵام ره‌خنه‌كانیان له‌ڕووى ئایدۆلۆجییه‌وه‌ دژى یه‌كترین. یه‌كێكیان به‌رگرى ده‌كات له‌ چه‌پى پۆستكۆمۆنیزم به‌ڵام ئه‌وی دیكه‌یان بانگه‌شه‌ ده‌كات بۆ ناسیۆنالیزمێكى توندڕه‌و.

ئه‌م دژبه‌یه‌كییه‌ له‌نێوان دۆناڵد ترامپ و ساندێرزیشدا هه‌ستى پێده‌كرێت. هه‌ردووكیان دوو سه‌ركرده‌ى پۆپۆلیستن و قسه‌ى دڵى خه‌ڵك ده‌كه‌ن بۆ خه‌ڵك. به‌ڵام جه‌ماوه‌ره‌كانیان به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك وه‌كو یه‌ك نین. یه‌كێكیان خۆى به‌ قوربانیى و سته‌مدیده‌ى ده‌ستى سه‌رمایه‌داریى جیهانیى و ده‌سه‌ڵاتداره‌ داراییه‌كانى ده‌زانێت، جه‌ماوه‌ره‌كه‌ى دیكه‌ش ده‌ڵێت كۆچبه‌ران و بێگانه‌كان و باجى سه‌پێندراو له‌سه‌ر میلـله‌ت سه‌رچاوه‌ى هه‌موو به‌دبه‌ختییه‌كانى خه‌ڵكى ئه‌مریكایه‌.

كه‌واته‌ پۆپۆلیزم چ واتایه‌كى هه‌یه‌ كه‌ له‌ خودى خۆشیدا ناڕوونى و تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵییه‌كى سه‌یر له‌ ئایدۆلۆجییه‌ دژبه‌یه‌كه‌كاندا ده‌گونجێنێت و ده‌یانخاته‌ بارودۆخێكى ته‌مومژاویى و دیارینه‌كراوه‌وه‌؟

ره‌نگه‌ باشترین لێكدانه‌وه‌ و وه‌ڵام بۆ ئه‌م پرسیاره‌ ئه‌مه‌ بێت: پۆپۆلیزم ره‌چه‌ته‌یه‌كه‌ كه‌ هیچ لێكدانه‌وه‌ و شیكارییه‌كى جددى له‌خۆناگرێت.

پێویسته‌ بزانین كه‌ پۆپۆلیزم له‌ دۆخى گۆڕینى چه‌مك و واتاكه‌ى خۆیدایه‌ و ئه‌مڕۆ ململانێیه‌كى زۆر هاتووه‌ته‌ ئاراوه‌ له‌نێوان لایه‌نگران و نه‌یارانیدا له‌ ئه‌وروپا. بزووتنه‌وه‌ پۆپۆلیستییه‌كانى چه‌پى رادیكاڵ له‌سه‌ر ئه‌و بناغه‌یه‌ دروست بوون كه‌ به‌ڵكو بتوانن له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا بێنه‌ مه‌یدانه‌وه‌، هه‌لومه‌رجێك كه‌ لیبرالیزمى نوێ و دیموكراسى نوێنه‌رایه‌تیخوازى خستووه‌ته‌ قه‌یرانه‌وه‌ و واى لێكردوون نه‌توانن گیروگرفته‌كان چاره‌سه‌ر بكه‌ن. پاڵنه‌رى ئه‌م جۆره‌ بزووتنه‌وانه‌ سوودوه‌رگرتنه‌ له‌ قه‌یرانه‌كه‌، هه‌ر بۆیه‌ چه‌پى توندڕه‌و له‌گه‌ڵ راستى رادیكاڵدا كه‌ ئایدۆلۆجییه‌كانیان به‌ ته‌واوى جیاواز و دژبه‌یه‌كن له‌ فڕه‌نسا و ئیتاڵیا و ئیسپانیادا نه‌ك هه‌ر شه‌رم له‌ پۆپۆلیستبوونى خۆیان ناكه‌ن به‌ڵكو شانازى پێوه‌ده‌كه‌ن.

خه‌سڵه‌تێكى گرنگى پۆپۆلیزم له‌م سه‌رده‌مه‌دا رادیكاڵبوون و شۆڕشگێڕبوونیه‌تى كه‌ به‌ ره‌خنه‌گرتن له‌ دیموكراسى لیبراڵ و نوێنه‌رخوازیى، زیاتر پێداگرى ده‌كات له‌ دادپه‌روه‌ریى و یه‌كسانى. هه‌ر له‌م چوارچێوه‌یه‌شدایه‌ كه‌ پۆپۆلیزم هه‌موو ره‌خنه‌كانى ئاڕاسته‌ى لیبرالیزمى ئابورى كردووه‌ كه‌ كۆڵه‌كه‌ى دیموكراسیه‌كه‌ى ئێستایه‌ و شكستى هێناوه‌ له‌ یه‌كسانیى و دادپه‌روه‌ریدا. به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ى پۆپۆلیزم ناتوانێت ژێرخانى دیموكراسى نۆژه‌ن بكاته‌وه‌ ئه‌گه‌رى هه‌یه‌ زۆر به‌ ئاسانى به‌ره‌و تاكپه‌رستى و تۆتالیتارى بڕوات.

خاڵێكى دیكه‌ كه‌ پێویسته‌ له‌ مه‌سه‌له‌ى پۆپۆلیزمدا ئاماژه‌ى پێ بكرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گروپه‌ ناهاوچه‌شن و ناهاوئاهه‌نگه‌كانى كۆمه‌ڵگە كه‌ زۆربه‌یان چین و توێژه‌كانى خواره‌وه‌ و ناوه‌ڕاستن، خاڵى هاوبه‌شیان نائارامیى بارودۆخى ژیان و ئابورییانه‌ كه‌ ئه‌نجامى سیاسه‌ته‌ ئابورییه‌كانى لیبراڵیزمى نوێیه‌.

ئاشكرایه‌ كه‌ پۆپۆلیزم به‌بێ په‌یوه‌ندیكردن به‌ توێژه‌ جیاجیاكانى چینى ناوه‌ڕاستى كۆمه‌ڵگەوه‌ دروست نابێت، چونكه‌ ئه‌مانه‌ن داخوازیكاری راسته‌قینه‌ى بنیادنانه‌وه‌ و نۆژه‌نكردنه‌وه‌ى دیموكراسى، به‌ڵام كاتێك كه‌ پۆپۆلیزم ده‌سه‌ڵات ده‌گرێته‌ ده‌ست خۆى له‌ پارادۆكسێكى خراپدا ده‌بینێته‌وه‌، له‌سه‌رێكه‌وه‌ خۆى به‌ نوێنه‌رى میلـله‌تێكى یه‌كگرتوو ده‌زانێت و له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ بزوتنه‌وه‌ میلییه‌كان داواكاریى تایبه‌تیان هه‌یه‌.

خه‌سڵه‌تى سێیه‌م له‌ پۆپۆلیزمدا رۆڵى رابه‌ره‌ كه‌ بتوانێت داواكارییه‌ لێكنه‌چووه‌كانى دیموكراسى له‌ دڵى ئه‌م بزووتنه‌وانه‌دا پێكه‌وه‌ بگونجێنێت و یه‌كیان بخات. كاتێك كه‌ رابه‌ر خۆى نموونه‌ ئه‌م كه‌سایه‌تییه‌ دیموكراسییه‌ نه‌بێت و ئه‌و ئه‌ركه‌ سه‌خته‌ى بۆ جێبه‌جێ نه‌كرێت ئه‌وا پۆپۆلیزم ده‌بێت به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانى فاشیزم.

خه‌سڵه‌تى چواره‌م بریتییه‌ له‌ قبوڵكردنى بێ هه‌لومه‌رجى ره‌شه‌خه‌ڵكه‌كه‌ى ناو كۆمه‌ڵگە كه‌ هێزه‌ بزوێنه‌ره‌كه‌ى ناو پۆپۆلیزمن. خه‌ڵكێكى زۆر كه‌ داواكاریى جۆراوجۆرى دیموكراتیان هه‌یه‌ بۆ مه‌به‌ستێكى دیاریكراو پێكه‌وه‌ كۆده‌بنه‌وه‌ كه‌ بیروباوه‌ڕ و بۆچوونى دژبه‌یه‌كیان هه‌یه‌. ئه‌مانه‌ هه‌تا ماوه‌یه‌ك ده‌توانن پێكه‌وه‌ هه‌ڵبكه‌ن، به‌ڵام كاتێك كه‌ زۆرینه‌ له‌ده‌ست ده‌ده‌ن و ده‌سته‌بژێره‌كانیان ناپاكى ده‌نوێنن به‌رامبه‌ر به‌ نیشتمان ئیتر پۆپۆلیزم به‌ره‌و ناسیۆنالیزمێكى تۆڵه‌ئه‌ستێنى رق ئه‌ستوور هه‌نگاو ده‌نێت. نموونه‌ى ئه‌مه‌مان به‌ ئاشكرا له‌ هاوپه‌یمانیه‌تییه‌كه‌ى بزووتنه‌وه‌ى پێنج ئه‌ستێره‌دا بینى.

ئه‌گه‌ر كارڵ ماركس و فریدریك ئه‌نگلس ئێستا له‌ ژیاندا بوونایه‌ و بیانبینیایه‌ كه‌ ئه‌وه‌ى دێوه‌ گه‌وره‌كه‌ى جیهانى سه‌رمایه‌دارى ئازار ده‌دات كۆمۆنیزم نییه‌، به‌ڵكو پۆپۆلیزمه‌ به‌ ته‌واوى واقیان وڕده‌ما.

وه‌ڵامى ئه‌م غافڵگیرییه‌ ده‌توانین له‌ مێژووى هاوچه‌رخى وڵاتانى ئه‌وروپاى خۆرهه‌ڵاتدا بدۆزینه‌وه‌. دواكه‌وتوویى ئابوریى و نه‌بوونى حكومه‌تى دیموكراتیكى راسته‌قینه‌ و بۆرجوازییه‌كى ته‌مه‌ڵ و بێ به‌رنامه‌ هه‌موویان پێكه‌وه‌ زه‌مینه‌سازێكى باش بوون بۆ ئاسانكردنى رێڕه‌وى پۆپۆلیزم.

ئه‌سڵى كێشه‌كه‌ له‌ زاراوه‌ى كۆمه‌ڵانى خه‌ڵكدایه‌. سه‌ره‌تا زاراوه‌ى جه‌ماوه‌ر یان كۆمه‌ڵانى خه‌ڵك بریتی بوون له‌ خه‌ڵكه‌ بێ شوماره‌كه‌ى جووتیاران، خه‌ڵكى بێ نه‌وا و سته‌م دیده‌ و كۆیله‌ و كوشته‌ى بێكاریى كه‌ زۆربه‌ى زۆرى جوتیارانى نیوه‌ى دووه‌مى سه‌ده‌ى نۆزده‌یه‌مى ده‌گرته‌وه‌.

رۆشنبیره‌ ده‌سته‌بژێره‌كانى ئه‌م قۆناغه‌ ده‌یانویست سوود له‌م جوتیارانه‌ وه‌ربگرن بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى تازه‌گه‌رییه‌تییه‌كانى سه‌رمایه‌داریى خۆرئاوا به‌ڵام سه‌رئه‌نجام ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ شكستى خوارد. كۆمۆنیسته‌كان دواجار وازیان له‌م پۆپۆلیستیه‌ جوتیارییه‌ هێنا. 
تاقه‌ ئامانجى رابه‌ره‌كانى به‌لشه‌فى بریتى بوو له‌ پیشه‌سازییكردنى یه‌كێتى سۆڤێت. ستالین نموونه‌ى به‌رجه‌سته‌ى دژایه‌تیكردنى جوتیارانه‌.

له‌سه‌رده‌مى ئه‌مڕۆشدا شێوه‌ تازه‌كه‌ى جیهانگیریى و ترس له‌ گه‌شه‌نه‌كردنى ژماره‌ى دانیشتووان و هێرشى ئاواره‌ و په‌نابه‌ران وایان كردووه‌ كه‌ بیرۆكه‌ى گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌زموونه‌ ناسیۆنالیسته‌كانى رابوردوو بره‌و په‌یدابكه‌ن. لێره‌دا زۆرى و به‌رفراوانى چه‌مكى پۆپۆلیزم بێ ئه‌ندازه‌ پان و به‌ربڵاوه‌. جڵه‌وشلكردن بۆ پۆپۆلیزم هه‌ڕه‌شه‌ى سه‌ر دیموكراسى زیاتر ده‌كات. ئه‌وروپاى خۆرئاوا به‌ له‌ده‌ستدانى ده‌سه‌ڵات و متمانه‌ روویكردووه‌ته‌ خۆخه‌ڵه‌تاندن و پێى وایه‌ له‌ڕێى ئه‌م چیرۆكه‌وه‌ ده‌توانێت ناسنامه‌ و ده‌سه‌ڵاتى دیموكراتیك ببوژێنێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ خه‌یاڵێكى خاوه‌.

پ: چ.ع



  • ڕۆژ
  • هەفتە
  • مانگ
created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure