پەیمانی ناتۆ لە گیانەڵـڵادایە

هەواڵ / ڕاپۆرت :: 7 رۆژ پێش ئێستا‌ :: 236‌ جار بینراوە

ئامادەكردن: دواڕۆژ

میخائیل گۆرباچۆڤ-ی دوایین سەرۆكی یەكێتی سۆڤیەت، هەموو جارێك دەیگوت"هەركەسێك دوابكەوێت ژیان سزای دەدات". ئەم قسەیە لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی 1989دا كاتێك دیواری بەرلین رووخا، رەواجی زۆری پەیداكرد كە نیشانەیەك بوو لە نیشانەكانی كۆتاییهاتنی ململانێی نێوان هەردوو ئۆردووگای خۆرهەڵات و خۆرئاوا و تێیدا خۆرئاوا سەركەوت.

ئێستا 30 ساڵ بەسەر رووخانی ئەو دیوارەدا تێپەڕیوە كە لەیادەكەیدا سەرۆكی فرەنسا رەخنەی توندی لە پەیمانی ناتۆ گرت و وتی:"لە گیانەڵـڵادایە". ئەمە مانای وایە ماكرۆن باش لە قسەكەی گۆرباچۆڤ تێگەیشتووە و دەترسێت پەیمانی ناتۆ هەمان چارەنووسی ئەڵمانیای خۆرهەڵاتی هەبێت.

ئەگەر بیرمان مابێت، لە ساڵانی دوای جەنگی دووەمی جیهانیدا ترس و دڵەڕاوكێ‌ باڵی بەسەر ئەوروپای خۆرئاوادا كێشابوو. ترسەكە هەم سەبارەت بە ئاسایش و چارەنووسی سیاسیی وڵاتەكان و هەم سەبارەت بە ئاییندەی ئابورییان بوو. بۆیە ویلایەتە یەكگرتووەكان، لە چوارچێوەی نەخشەی مارشاڵ-دا، دەستیدایە یارمەتیدانی هەر دەوڵەتێك كە سیاسەتی مۆسكۆ رەتبكاتەوە. یارمەتییەكان ئابوری و سەربازیی بوون و سەرەتا یۆنان و توركیای گرتەوە. هەر لەو قۆناغەدا حكومەتێكی كۆمۆنیستی لە چیكۆسلۆڤاكیای پێشوودا دەسەڵاتی گرتەدەست، حیزبی كۆمۆنیستی ئیتالیا سەركەوتنی گەورەی لە هەڵبژاردنەكاندا تۆمار كرد و چەندین رووداوی دیكە تۆماركران كە بوونە مایەی دروستبوونی قەیرانێكی گەورە و هێندەی نەمابوو جەنگێكی نوێ‌ سەرهەڵبداتەوە لەنێوان هەردوو ئۆردووگاكەدا. پاشان ویلایەتە یەكگرتووەكان بیری لە دروستكردنی هاوپەیمانێتییەكی ئەوروپی-ئەمریكی كردەوە كە ویلایەتە یەكگرتووەكان پابەند بكات بە بەهێزكردن و پاراستنی ئاسایشی ئەوروپای خۆرئاواوە، سەرەنجام لەژێر ناونیشانی (ناتۆ)دا ساڵی 1949 ئەو هاوپەیمانێتیە دروستكرا كە چەند وڵاتێكی ئەورپای خۆرئاوا و ئەمریكای باكووری گرتەوە.
ساڵی 1955 كە ئەڵمانیای خۆرئاوا بوو بە ئەندام لە ناتۆ-دا، یەكێتی سۆڤیەت-یش لەگەڵ ژمارەیەك دەوڵەتی كۆمۆنیستی پەیمانی (وارشۆ)یان دامەزراند، ئیتر جیهان لەنێوان ئەو دوو هاوپەیمانێتیەدا دابەش بوو.

حاڵی حازر 29 دەوڵەت ئەندامی پەیمانی ناتۆ-ن و دەرگای كراوەیە بۆ هەموو وڵاتێكی دیكەی ئەوروپی كە بتوانێت بەشداریی بكات لە پاراستن و بەهێزكردنی ئاسایشی ئەو وڵاتانەدا. بەڵام لە ماوەی سێ‌ ساڵی رابوردوودا و سەرەڕای خەرجكردنی نزیكەی 46 ملیار دۆلاری ئەمریكی بۆ پتەوكردنی هێزەكان و ئەركە دەرەكییەكانی، كەچی ناتۆ كەوتووەتە بارودۆخێكی سەختەوە و تۆمەتی ئەوەی دەدرێتەپاڵ كە تەواو بێتوانا بووە.

دۆناڵد ترامپ سەرۆكی ئەمریكا-یش، هەر لەیەكەم رۆژی هەڵمەتی بانگەشەی هەڵبژاردنەكەیەوە ساڵی 2015، بەردەوام دووپاتی دەكاتەوە كە "پەیمانی ناتۆ باوی نەماوە" و چەندین جار پێشنیاری كردووە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەو پەیمانە بچێتەدەرەوە. ساڵی رابوردوویش بە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكای راگەیاند كە"پەیمانی ناتۆ سەرچاوە دارایی و مرۆییەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكان دادەدۆشێت". ترامپ وڵاتانی ئەورپیی بەوە تۆمەتبار دەكات كە وەك پێویست بەشداریی ناكەن لە دابینكردنی بودجەی ناتۆ-دا و بەشێكی زۆری ئەركەكەیان خستووەتە ئەستۆی واشنتۆن.

ئێستا وڵاتانی ئەوروپا بەجدی لەوە دەترسن كە واشنتۆن لە هاوپەیمانێتییەكە بچێتە دەرەوە و هەوڵێكی زۆریان داوە ترامپ رازیی بكەن تێیدا بمێنێتەوە. خاڵی ناكۆكی نێوان ترامپ و سەرانی یەكێتی ئەورپا ئەوەیە كە وڵاتانی ئەورپا وەك بەڵێنیاندابوو، هێشتا 2%ی داهاتی گشتیی خۆیان تەرخاننەكردووە بۆ بودجەی پەیمانی ناتۆ و تەنیا ویلایەتە یەكگرتووەكانە كە زۆربەی خەرجییەكانی ئەو هاوپەیمانێتییەی گرتووەتەئەستۆ.

سیاستمەدارانی ئەورپا، بەتایبەت چەپڕەوەكان، پێیانوایە: پەیمانی ناتۆ ئێستا تەنیا هەر تارماییەكەی ماوەتەوە. سەرۆكی فرەنسا راست دەكات كە دەڵێت"لە گیانەڵـڵادایە". ئەو سیاسەتمەدارنە دەڵێن: چۆن ئەو هاوپەیمانێتییە بە بەهێزیی دەمێنێتەوە ئەگەر ویلایەتە یەكگرتووەكان، كە خاوەنی بەهێزترین ئابوری و سوپایە تێیدا، بڵێت "هاوردەكردنی ئوتومبێل لە ئەڵمانیا-وە بۆ ئەمریكا هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا؟"چۆن هاوپەیمانێتییەكە هاوپەیمانێتییەكی بەهێز دەبێت لەكاتێكدا كە وڵاتێكی ئەندامی بەردەوام هێرش بكاتە سەردەوڵەتێكی دیكە؟. ئەمانە نیشانەی ئەوەن كە ناتۆ چیدی ناتوانێت بەرژەوەندییە بنەڕەتییەكانی ئەندامەكانی خۆی بپارێزێت، چونكە بەرژەوەندییەكان ئێستا وایانلێهاتووە كە زۆر دژ بەیەك بن.

كشانەوەی واشنتۆن لە رێككەوتنە ئەتۆمییەكەی وڵاتە زلهێزەكان لەگەڵ ئێران-دا، بەبێ‌ گەڕانەوە بۆ وڵاتەكانی دیكە، هۆكارێكی دیكەی لاوازبوونی پەیمانی ناتۆ-یە. هەروەها سیاسەتمەدارانی ئەوروپا پێیانوایە 90%ی بایەخ و هەڵوێستەكانی پەیمانی ناتۆ بۆ دژایەتیكردنی روسیا-یە كە لە قۆناغی جەنگی سارد-دا نەیاری وڵاتانی ناتۆ بووە و ئێستا ئەو سەردەمە تێپەڕیوە. ناتۆ هیچ بایەخ نادات بە هەڕەشەكانی دیكەی وەك: ئاسایشی ئەورپا و بەرژەوەندییەكانی ئەو كیشوەرە. گۆڕانكارییەكانی میسر و لوبنان و عێراق و ئێران و ناوچەی كەنداو، لەڕاستییدا ترسناكترن بۆ ئەوروپا لەچاو روسیا-دا. ئەگەر پەیمانی ناتۆ بەرژەوەندییەكانی ئەورپا بەدینەهێنێت و نەیانپارێزێت، ئەوا ئەڵمانیا، وەك گەورەترین هێزی ئابوریی ئەوروپا، پێویستە بەرپرسیارێتیەكان بگرێتەئەستۆ. ئەمەیش مانای گۆڕینی سیاسەتە كە جێگەی هێزی سەربازیی بگرێتەوە، بە جۆرێك كە ستراتیجێكی نەرم بۆ شكۆی ئەورپا دابنرێت و وەڵامی تاكڕەویی ئەمریكا بدرێتەوە و یورۆ بكرێتە دراوێكی یەدەكی جیهانی.

هەموو چاودێرە سیاسییەكان لەسەر ئەوە هاوڕان كە ئەم دنیایەی ئێستا زۆر جیاوازە لە سەردەمی دامەزراندنی پەیمانی ناتۆ و بەرژەوەندییەكانیش گۆڕانی گەورەیان بەسەردا هاتووە، كەچی میكانیزمی كار و سیاسەتی سەرەكیی ناتۆ هەر وەك ئەوسان.

چاودێرە سیاسییەكان پێیانوایە هەرەسهێنانی پەیمانی ناتۆ، سیاسەتی نێودەڵەتی بۆ ماوەیەكی كەم دەشڵەژێنێت، بەڵام سەرەنجام یەكێتی ئەوروپا كەرەستەكانی گەشە پێدەدات و هەنگاوی گەورە دەنێت بەئاراستەی تێكەڵاوبوونی سەربازیی، واتا دروستكردنی هێزێكی گەورەی هاوبەش و تەرخانكردنی بودجەیەكی یەكگرتوو بۆ بەرگری. ئەمە بێجگە لە یەكخستنی سیاسەتی دەرەوەی ئەورپا.

ئیتر كاتی ئەوە هاتووە ئەورپا پشت بە ویلایەتە یەكگرتووەكان و ناتۆ نەبەستێت، بەتایبەت لە مەسەلە ئەمنییەكاندا. بە هەرەسهێنانی پەیمانی ناتۆ پەیوەندیی ئەمریكا و یەكێتی ئەورپا روو لە گرژی و ئاڵۆزیی دەكات و ئەو دوو لایەنە و چین و روسیا دەبنە كاریگەرترین هێز لە جیهانی پاش ناتۆ-دا. 


پ: ل. م 
ب: ک. س



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure