جیهانی ئاغا و كۆیلە...چۆن لیبڕالیزمی نوێ لەگەڵ فەلسەفەكەی نیچە-دا یەكدەگرێتەوە؟

هەواڵ / ڕاپۆرت :: پێش 1 هەفتە ‌ :: 193‌ جار بینراوە

دواڕۆژ
ئامادەكردن و وەرگێڕانی: د. شێركۆ عەبدوڵـڵا

بەشی سێیەم و كۆتایی

نیولیبڕالیزم هەموو چەمكە كۆمەڵایەتییەكانی جیهانی كۆنی لەتوپەت كرد. ئەوەی رەتكردەوە كە كۆمەڵگە لە پلەی یەكەمدا بێت، چونكە پێیوایە تاكگەرایی مرۆڤ لەناودەبات، بۆیە هەموو سەندیكا پیشەیی و یەكێتییە كرێكارییەكانی لە واتای خۆیان بەتاڵكردەوە. دەسەڵاتی راستەقینەیشی لە دەوڵەت سەندەوە و گواستیەوە بۆ ئەو دامودەزگا نێودەوڵەتییانەی كە لەڕێی هەڵبژاردنەوە نەهاتوون، بۆ نموونە: سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و رێكخراوی بازرگانیی جیهانی و یەكێتیی ئەورپا، وردە وردەیش دەسەڵاتی سیاسیی بانقە لۆكاڵی و ناوچەیی و جیهانییەكانی فراوانتر كرد. دواهەنگاویشی بریتی بوو لە لاوازكردنی چینەكانی ناوەڕاست كە هەڵگری كەلتوورێكی لۆكاڵیی موحافیزكارە. لەهەر شوێنێك لیبڕالیزمی نوێ‌ باڵادەست بووبێت ئەو چینەی لاوازكردووە و كەلتووری تاكگەرایی بەهێز كردووە، لە ئەنجامدا بواری سیاسەتی لۆكاڵیی دابڕیوە لە بنكە كۆمەڵایەتییەكەی. ئەمانە هەمو وایانكرد لە جیهاندا دۆخێكی كۆمەڵایەتی بێ‌ وێنە لە تاكگەرایی و لاوزیی رێكخستن و پارچەپارچەبوونی كۆمەڵایەتی بێتەئاراوە.


دەزگا خێرخوازییەكان و رێكخراوە مافپەروەرەكان شوێنی دامەزراوەكانی هاوكاریی كۆمەڵایەتی و خەباتی سیاسییان گرتەوە، ئیتر هیچ بوارێكی گشتی نەماوەتەوە نە لەسەر ئاستی ناوچەیی و نە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. ئێستا هەموو هەوڵ و ئامانج و ئارەزووەكان بوون بە هەوڵی تاكگەرایی و شتێك نەماوەتەوە بەناوی ئامانجی بەكۆمەڵ و بەرژەوەندیی گشتی.
لیبڕالیزمی نوێ‌ كارێكی كردووە كە كۆمەڵگە ببێتە تۆمەتبار نەك سەرمایە، بۆیە دەبینین ئێستا هەموومان لە لێواری گێژاوێكی گەورەی كۆمەڵایەتیداین.
لەسەر ئەم داروپەردووە سیاسی و كۆمەڵایەتییە، لایەنێكی تازەی نیچەوی لە لیبڕالیزمی نوێدا دەردەكەوێت، ئەویش بانگەوازكردنە بۆ پشتبەستنی رەها بە خود و تاكگەراییەكی توند و ئارەزووی سەركێشی و قۆستنەوەی هەموو دەرفەتێك. ستایشی كەڵەكەبوونی سامانە تایبەتەكان دەكات. ئێستا ئەو سوپەرمانەی كە نیچە بانگەوازی بۆ دەكرد، لیبڕالیزمی نوێ‌ بۆی دروستكردووە و بریتییە لە ملیاردێرەكان و بزنسمانە پێشەنگەكان. سوپەرمان لەلای نیچە رەوشتەكانی مرۆڤی كۆیلەی نییە وەك فیداكاری و بەزەیی و هاوكاری و هاوسۆزی، مرۆڤێكی باڵایە هەموو بەها و پێوەرە مرۆییەكان تێكدەشكێنێت و بەرەو شكۆی تایبەتی خۆی دەڕوات بەبێ‌ هیچ گیروگرفتێك، هیچ سنوورێك نییە بۆ ئامانج و مەبەستەكانی كە هەمیشە لە گەشەكردن و گەورەبووندان. ئەم جۆرە مرۆڤە خۆی خوڵقێنەری خۆیەتی و چاكەی كەسی بەسەرەوە نییە.
لیبڕالیزمی نوێ‌ ئەو خەسڵەتانەی بەرجەستە كردووە لە كەسایەتیی ملیاردێرە پێشەنگەكاندا كە گوێ‌ نادەنە هیچ پێوەرێكی كۆمەڵایەتی و رەوشتی و چڕ بوونەتەوە لەناو خودی خۆیاندا.
لەهەموو خۆپیشاندان و ناڕەزایەتییەكانی لوبنان و چیلـلی و میسر-دا، داواكاری و دروشمەكان وەكویەك وابوون. خۆپیشاندەران داوای رووخاندنی دەسەڵاتی بانقەكان و سندوقی دراو و سیاسەتی سكهەڵگوشینیان دەكرد. هەر ئەو دروشمانە پێشتریش لە یۆنان و برازیل و برۆكسل و خوێندكارانی زانكۆكانی ئەمریكا و خۆپیشاندەرانی بزووتنەوەكەی وۆڵ ستریت، بەرزكرانەوە.


لەڕاستیدا، پیشەسازیی قەرز ئەنجامێكی لاوەكیی سیاسەتە هەڵەكان نییە، بەڵكو بابەتێكی بەرنامە بۆ داڕێژراوە و بزوێنەری بنەڕەتیی ئابوریی نیولیبڕالیزمە، چونكە قەرز لە ناوەرۆكدا بریتییە لە دروستكردنی پەیوەندییەكی سیاسیی بەهێز لە نێوان قەرزار و خاوەن قەرزەكاندا، لەڕێی ئەم قەرزە گشتییانەوە كۆمەڵگەكان هەموویان دەكەونە ژێر قەرز و رەحمەتی دامەزراوە داراییە خاوەن قەرزەكانەوە. قەرز دەبێتە كەرەستەیەك بۆ دادۆشین و بەتاڵانبردنی موڵك و ماڵی گشتیی كۆمەڵگە، ئیتر لەئەنجامدا هیچ بیمەیەكی تەندروستی و پیشەیی، تەنانەت مووچەی خانەنشینییش، نامێنێت. دەوڵەت پشتیوانی لە نرخی هیچ كاڵایەكی ناكات، تەنانەت پشتیوانیی ئاو-یش ناكات. كۆمەڵگە وردوخاش دەبێت و تاك، بە تاقی تەنیا، رووتوقوت دەمێنێتەوە و ناچار دەبێت وەك كۆیلەی سەدەكانی ناوەڕاست كار بكات بۆ دابینكردنی خۆراك و دەرمان و فێربوون، ئەگینا پیسترین ئاییندە چاوەڕێی دەكات.
رەوتێكی سەرنجڕاكێشە! ئەگەر بەبیرخۆمانی بهێنینەوە كە لیبڕالیزمی كلاسیك و قۆناغە سەرەتاییەكانی سەرمایەداری، كۆیلەكانیان رزگاركرد و جیهانی فیودالیزمی كلاسیكییان لەتوپەت كرد. ئازادیی بۆ هەموان دابینكرا لە كۆمەڵگەیەكی تازەی بۆرجواز و پیشەسازیدا. لەو قۆناغەدا هەموان هاوبەش بوون لە ناسنامە و كەلتوور و بەرژەوەندییەكاندا. ئاڵوگۆڕێكی مادی و رەمزییش فەراهەم كرابوو كە خەڵكەكە هێزی كار و سەرچاوەكانیان لەگەڵ یەكتریدا ئاڵوگۆڕ پێ‌ دەكرد. هەر لەم رەانگەیەوە بوو كە بناغەكانی ئابوریی سیاسی و زانستە سیاسی و دەروونییەكان داڕێژران.
نیچە هەموو ئەو تیۆرییانەی لنگەوقووچ كرد. نیچە لە كتێبی (جینالۆجیای رەوشت)دا، دەروازەیەكی نوێ‌ بەسەر چەمگی رەوشت-دا دەكاتەوە و دەڵێت"تاوان وەك چەمكێكی سەرەكیی رۆڵی هەبووە لە دروستكردنی كۆمەڵگەكاندا". هەستكردن بە تاوان و بە كەموكوڕی و تێكەڵنەبوون، مرۆڤ ناچار دەكات خۆی و حەز و ئارەزووەكانی، كە خۆپەرستانە و بەربەرییانەن، سەركوت بكات و بیانگونجێنێت لەگەڵ بەهاكانی كۆمەڵگەدا بۆئەوەی كۆمەڵگە قبووڵی بكات و رێزی لێ‌ بگرێت.
كەواتە یاسا و گوتاری گشتی و دین و رەوشتی كۆمەڵایەتی و تێكڕای خوداكان، شێوازێكن بۆ خوڵقاندنەوەی هەستكردن بە تاوان و ناتەواوی و مەبەست لێیان سەپاندنی دەسەڵاتێكی رەمزییە، بەرلەوەی ئەو دەسەڵاتە ببێتە خاوەنی هێزێكی مادیی كە بتوانێت سزا بدات.


قەرزەكانیش لەناو ئەم چوارچێوەیەدا كارلێك دروست دەكەن لەنێوان خاوەن قەرز و قەرزداردا. تۆ كە قەرزار بوویت لایەنێك نابێت لە دانوستاندا دەربارەی مووچە و هەلومەرجەكانی كاركردن. ئەم پەیوەندییە، گرێبەستە كۆمەڵایەتییە لیبڕاڵە كلاسیكییەكە هەڵدەتەكێنێت كە گریمانەی ئەوە دەكات هاووڵاتیان و دامودەزگاكان یەكسانن لەبەردەم یاسا و دەسەڵاتی دادوەریدا.
میتۆدی قەرز زۆر لە حوكمی دەرەبەگ دەچێت، چونكە خاوەن قەرز بۆی هەیە سزای جەستەیی قەرزارەكە بدات لەڕێی سووكایەتی پێكردن و تێكشكاندنی رەوشتی و كۆمەڵایەتی و بگرە تەنانەت زیندانیكردن و دەستگرتن بەسەر موڵك و ماڵەكانیدا. ئەمانەیش بەپێی یاسایەك كە خاوەن قەرزەكە خۆی دیارییكردووە، رێك وەك ئەو دەرەبەگەی لە سەدەكانی ناوەڕاستدا كە بە ئارەزووی خۆی رەفتاری دەكرد لەگەڵ رەعیەت و كۆیلەكانیدا.
گاڵتەجارییەكە لەوەدایە كە بیرمەندەكان لە كۆتایی جەنگی دووەمی جیهانیدا، بووبوون بە دوو بەشەوە: هەندێكیان داوایان دەكرد دەوڵەت رۆڵی زیاتری هەبێت لە بوارە كۆمەڵایەتی و ئابورییەكاندا بۆ رێگریكردن لە چەوساندنەوەی چینە هەژار و ناوەڕاستەكان. بەپێچەوانەی ئەمەوە، هەندێك بیرمەندی دیكە پێیانوابوو بەهێزكردنی دەوڵەت دەبێتە هۆی تۆتالیتاری و سەرهەڵدانەوەی كۆیلایەتی، دەیانگوت"گەورەكردنی رۆڵی دەوڵەت، ئازادی و داهێنان و تاكگەرایی وردوخاش دەكات". ئەمانە نەیاندەزانی كە ئازادكردنی بازاڕ و دامودەزگا داراییەكان خۆیان دەبنە رێگەخۆشگەرێك بۆ سەرهەڵدانەوەی كۆیلایەتی. 

پ: ل. م 

ب: ک. س



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure