10 شا و شاژنی شێتی مێژوو

هەواڵ / که‌لتور :: پێش 1 هەفتە ‌ :: 177‌ جار بینراوە

دواڕۆژ


1. كالیگۆلا، ئیمپراتۆری رۆم، 37-41ی زایین ئیمپراتۆر بووه‌


له‌و ماوه‌ كه‌مه‌ی ده‌سه‌ڵاتیدا چه‌ند ئابڕووچوونێكی هه‌بووه‌ كه‌ ده‌ریخستووه‌ كه‌سێكی شێته‌ و حه‌زی به‌ ئازاردانی خه‌ڵكه‌. له‌پێناو چێژ وه‌رگرتندا خه‌ڵكی كوشتووه‌، له‌گه‌ڵ خوشكه‌كانیدا سێكسی كردووه‌، داوای كردووه‌ وه‌كو خودا بپه‌رسترێت، و به‌هۆی ده‌ستبڵاوی و پرۆژه‌ بیناسازییه‌كانییه‌وه‌ هه‌ژاری و قاتوقڕی بۆ خه‌ڵكه‌كه‌ دروست كرد دواجار له‌لایه‌ن پاسه‌وانانی پراتۆرییه‌وه‌ كوژرا.

2. چارلسی شه‌شه‌می فه‌ره‌نسا، له‌ ساڵی 1380-1422 له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌


كاتێك چارلس له‌ ته‌مه‌نی 21 ساڵیدا گه‌یشته‌ ده‌سه‌ڵات بارودۆخی ئابووری و سیاسیی وڵات به‌ره‌و پێشه‌وه‌ چوو و نازناوی "خۆشه‌ویست"ی پێ درا. به‌ڵام له‌ ته‌مه‌نی 32 ساڵییه‌وه‌ تووشی شێتی بوو و 4 سواره‌ی خۆی كوشت و هێرشی كرده‌ سه‌ر لویسی ئۆرلیانسی برای. شێتییه‌كه‌ی زیادی كرد و پاش ماوه‌یه‌ك نازناوی "خۆشه‌ویست"ه‌كه‌ی گۆڕا بۆ "شێت". دواجار ده‌روونه‌ ناجێگیره‌كه‌ی زیانی زۆری له‌سه‌ر وڵاته‌كه‌ی دروست كرد.

3. هێنری شه‌شه‌می ئینگلته‌را، ساڵانی 1422 - 1461 شای ئینگلته‌را بووه‌


شا هێنری شه‌شه‌م نه‌یتوانی سه‌قامگیری وڵات بپارێزێت و له‌ ساڵی 1453 تووشی داڕمانی ده‌روونی بوو و بۆ ماوه‌ی ساڵێك توانای وه‌ڵام و كاردانه‌وه‌ی له‌ده‌ست دا. له‌و كاته‌دا ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی له‌لایه‌ن دۆقی یۆركه‌وه‌ به‌كارهێنرا و دوای چاكبوونه‌وه‌ی شا كێشه‌ی نێوان بنه‌ماڵه‌ی لانكاسته‌ر و یۆرك سه‌ری هه‌ڵدا كه‌ به‌ جه‌نگی گوڵه‌كان ناسراوه‌. له‌ ساڵی 1461 شا له‌ ده‌سه‌ڵات لادرا. له‌ ساڵی 1470 ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌ست هێنایه‌وه‌ و دوای شه‌ش مانگ لادرا و پاش ماوه‌یه‌كی كه‌م له‌ بورجی له‌نده‌ن مرد.

4. ئیڤانی چواره‌می رووسیا ناسراو به‌ ئیڤانی ناقۆڵا له‌ ساڵی 1547 - 1584 له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌


ئیڤان ئه‌و قه‌یسه‌ره‌ بوو كه‌ ئیمپراتۆریی رووسیای دروست كرد. هه‌رچه‌نده‌ ناوبراو سه‌ركرده‌یه‌كی سه‌ربازیی زۆر به‌توانا بوو به‌ڵام ده‌روونێكی ناجێگیری هه‌بوو و توڕه‌ و بێبه‌زه‌یی بوو. یه‌كێك له‌ نیشانه‌كانی توڕه‌یی و شێتییه‌كه‌ی ئه‌وه‌ بوو كوڕه‌كه‌ی خۆی كه‌ جێگره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌شی بوو كوشت. هێزێكی تایبه‌تیشی دروست كرد بۆ ترساندنی چینی ده‌سه‌ڵاتدار و كوشتنی ئه‌وانه‌ی كه‌ مه‌ترسییان بۆ دروست ده‌كرد. ئیڤان به‌ سه‌ركردایه‌تیی ئه‌و هێزه‌ تایبه‌ته‌ چووه‌ ناوچه‌ی نۆڤگۆرۆد و هه‌زاران كه‌سی شاره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كه‌ی كوشت و ئه‌م رووداوه‌ به‌ كۆمه‌ڵكوژیی نۆڤگۆرۆد ناوده‌برێت.

5. لودڤیگی دووه‌می باڤاریا، له‌ ساڵانی 1864 - 1886 له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌


به‌هۆی ده‌ستبڵاوییه‌ نائاساییه‌كه‌یه‌وه‌ و پشتگوێ خستنی ئه‌ركه‌ شاهانه‌كان به‌ شێت ناسراوه‌. لودڤیگی دووه‌م له‌ ته‌مه‌نی 18 ساڵیدا بوو به‌ پاشای باڤاریا و كاتێك بوو به‌ 20 ساڵ باڤاریا كرا به‌ به‌شێك له‌ ئیمپراتۆریی ئه‌ڵمانیا. به‌ڵام لودڤیگ له‌بری ئه‌وه‌ی هه‌وڵ بدات سه‌ربه‌خۆیی بۆ باڤاریا بگه‌ڕێنێته‌وه‌ ده‌ستی كرد به‌ پرۆژه‌ی هونه‌ریی زۆر گرانبه‌ها و خه‌زێنه‌ی وڵاتی به‌تاڵ كرده‌وه‌. ئه‌مه‌ش وایكرد خه‌ڵك به‌ شێتی بزانن و له‌ ده‌سه‌ڵات لایبده‌ن. رۆژێك دوای لادانی له‌ ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌لومه‌رجێكی ناڕووندا ته‌رمه‌كه‌ی دۆزرایه‌وه‌.

6. ئیبراهیم، سوڵتانی عوسمانی، له‌ ساڵی 1640-1648 سوڵتان بووه‌


ئیبراهیم له‌دوای سوڵتان مورادی چواره‌می برایه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی گرته‌ ده‌ست. ئیبراهیمی ته‌مه‌ن 25 ساڵ ده‌روونێكی ناجێگیری هه‌بوو و توانای حوكمڕانی نه‌بوو، ئه‌مه‌ش له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ ده‌زانرا و به‌ "ئیبراهیمی شێت" ناویان ده‌برد. ده‌سه‌ڵاتی راسته‌قینه‌ له‌لای خوڕه‌م سوڵتانی دایكی بوو. سوڵتان ئیبراهیم هه‌موو حه‌ره‌م سه‌رای له‌ ئاودا نوقم و بۆ پڕ كردنه‌وه‌ی خه‌رجییه‌ زۆره‌كانی باجی زۆری له‌سه‌ر خه‌ڵك سه‌پاند كه‌ ناڕه‌زایه‌تیی گه‌وره‌ی دروست كرد. سه‌رۆك وه‌زیر هه‌وڵی دا له‌ ساڵی 1647 "سوڵتانی شێت" له‌ ده‌سه‌ڵات لا بدات به‌ڵام دواجار ساڵی دوای ئه‌وه‌ له‌لایه‌ن جانیسه‌رییه‌كانه‌وه‌ له‌كار لادرا. رۆژی دواتر ئیبراهیم به‌ خنكاوی دۆزرایه‌وه‌.

7. رودۆڵفی دووه‌م، ئیمپراتۆری رۆم، له‌ ساڵی 1575-1612 له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌


ئه‌م ئیمپراتۆره‌ زیاتر بایه‌خی به‌ هونه‌ر و زانست ده‌دا نه‌ك ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی. بڕیاره‌ سیاسییه‌ هه‌ڵه‌كانی ده‌ریده‌خست كه‌ له‌ واقیعی سه‌رده‌می خۆی تێ ناگات و كێشه‌ی گه‌وره‌ی ته‌نانه‌ت له‌ خێزانه‌كه‌ی خۆیدا بۆ دروست كرد. نۆره‌ خه‌مۆكییه‌كی به‌رده‌وای هه‌بوو و به‌هۆی شكسته‌ سیاسی و ناجێگیریی ده‌روونییه‌وه‌ ناچار بوو ده‌سه‌ڵاتی بداته‌ ده‌ست ماتیاسی برای و هه‌ر به‌ ناو وه‌كو ئیمپراتۆر مایه‌وه‌ تا ساڵی 1612 كه‌ گیانی له‌ده‌ست دا.

8. جۆرجی سێیه‌م، شانشینی یه‌كگرتوو، له‌ ساڵانی 1760-1820 له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌


شا جۆرجی سێیه‌م كه‌ به‌ "ئه‌و شا شێته‌ی كه‌ ئه‌مریكای دۆڕاند" ناوده‌برێت شه‌ست ساڵ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌. له‌و ماوه‌یه‌دا رووداوی زۆر روویانداوه‌ كه‌ یه‌كێكیان شكستی بریتانییه‌كان بووه‌ له‌ شه‌ڕی شۆڕشگێڕانه‌ی ئه‌مریكادا كه‌ بووه‌ هۆی له‌ده‌ستدانی كۆڵۆنییه‌كان له‌ ئه‌مریكا. شا جۆرجی سێیه‌م به‌ نه‌خۆشییه‌ جه‌سته‌یی و ده‌روونییه‌كانیشی ناسراوه‌. "شێتی"یه‌كه‌ی ناوبراو به‌هۆی ئه‌و ده‌رمانانه‌وه‌ بووه‌ كه‌ بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشییه‌ جه‌سته‌ییه‌كانه‌وه‌ پێی ده‌درا. له‌ ساڵی 1811 دا جۆرجی سێیه‌م به‌ ته‌واوه‌تی تێك چوو و هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی له‌لایه‌ن كوڕه‌كه‌یه‌وه‌ به‌كار ده‌هێنرا كه‌ دواتر به‌ شا جۆرجی چواره‌م ناونرا.

9. خوانای كاستیل، له‌ ساڵی 1504 - 1516 له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌


شاژن خوانا زۆربه‌ی ژیانی خۆی له‌ ژووری تاكه‌كه‌سیدا به‌سه‌ر بردووه‌. له‌ گه‌نجییه‌وه‌ ناجێگیریی ده‌روونییه‌كه‌ی ئاشكرا بووه‌ و به‌ "خوانای شێت" ناسراوه‌. ده‌روونه‌ ناجێگیره‌كه‌ی به‌هۆی مردنی كتوپڕی فلیپی هاوسه‌رییه‌وه‌ بووه‌ له‌ ساڵی 1506 دا. یوانا كێشه‌ی ده‌روونی وه‌ك خه‌مۆكیی توند و شیزۆفرینیای هه‌بووه‌ و به‌ مردنی باوكی ئه‌و كێشه‌ ده‌روونییانه‌ی توندتر بوونه‌ته‌وه‌. دوای مردنی باوكی، خوانا بووه‌ وه‌سیی چارلسی كوڕی و تا ساڵی 1555 به‌و جۆره‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بوو.  

10. كریستیانی حه‌وته‌می دانیمارك، 1766-1808 له‌ ده‌سه‌ڵاتدا بووه‌


شا كریستیانی حه‌وته‌م زیاتر له‌ 40 ساڵ حوكمی دانیماركی كرد به‌ڵام ته‌نیا به‌ ناو. كریستیانی حه‌وته‌م ئامۆزای شا جۆرجی سێیه‌می شانشینی یه‌كگرتوو بوو، هه‌ر وه‌كو ئه‌ویش شێت بوو وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتداری نه‌ده‌بوو. هه‌میشه‌ كه‌سانی تر هه‌وڵیان ده‌دا ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی كۆنترۆڵ بگه‌ن. له‌ ساڵی 1784دا كوڕه‌كه‌ی و دواتر فریدریكی شه‌شه‌می دانیمارك بوون به‌ وه‌سی ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتیان گرته‌ ده‌ستی خۆیان.

 

ک. س



  • ڕۆژ
  • هەفتە
  • مانگ
created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure