نه‌خۆشییەک 80 ملیۆن كه‌س ده‌كوژێت

هەواڵ / ڕاپۆرت :: پێش 4 هەفتە ‌ :: 2805‌ جار بینراوە

دواڕۆژ

ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ گه‌وره‌یەى له‌ كۆتاییه‌كانى سه‌ده‌ى بیسته‌م و ده‌ستپێكى سه‌ده‌ى بیست و یه‌كدا به‌ده‌ستهاتوون، وایكردووه‌ جۆره‌ دڵنیاییەک لای مرۆڤ دروست بێت كه‌ ترسیان له‌ بڵاوبونه‌وه‌ى نه‌خۆشی نوێ نەبێت كه‌ ببێته‌ هۆی گیان له‌ده‌ستدانى به‌ ملیۆنان كه‌س وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ پێشودا رویداوه‌ وه‌ك نه‌خۆشی ئه‌نفلۆنزای ئیسپانى و كۆلێرا و تاعون و چه‌ند نه‌خۆشێكى تر كه‌ له‌ جیهاندا به‌ ملیۆنه‌ها مرۆڤى كوشتووه‌.


هه‌رچه‌نده‌ ئه‌نجامى باش هه‌بووه‌ له‌ڕووی كۆنتڕۆڵكردنى ئه‌نفلۆنزای باڵنده‌ و پێشتریش نه‌خۆشی سارس و چه‌ندین نه‌خۆشی تر كه‌ ده‌بونه‌ گیان له‌ده‌ستدانى به‌ ملیۆنه‌ها كه‌س، به‌ڵام ئایا له‌ئێستادا ئێمه‌ ئاماده‌ین بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى ئه‌و نه‌خۆشیه‌ كه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ شه‌و و رۆژێكدا بڵاوبێته‌وه‌؟ ده‌بێت وەڵامه‌كه‌ به‌ڵێ بێت، به‌ڵام له‌وانه‌شه‌ نه‌خێر بێت.

لەو چوارچێوەیەدا رێكخراوى ته‌ندروستى جیهانى هۆشیاری له‌باره‌ى نه‌خۆشیه‌كه‌وه‌ ده‌دات كه‌ ده‌بێته‌ هۆی گیان له‌ده‌ستدانى 80 ملیۆن كه‌س له‌ جیهاندا.

له‌ ساڵی 2018 هه‌ریه‌ك له‌ رێكخراوى ته‌ندروستى جیهانى و بانكى نێوده‌وڵه‌تى  له‌ بانگهێشتێكدا به‌شداری كۆبونه‌وه‌ى ئه‌نجومه‌نى ئاماده‌باشی جیهانى بوون كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ تیمێكى سه‌ربه‌خۆ له‌ پسپۆران و تیشك ده‌خه‌نه‌سه‌ر حاڵه‌ته‌ ئیمیرجیسیه‌كانى جیهان بۆ دیراسه‌كردنى بارودۆخى ته‌ندروستى جیهانى و دواتریش هه‌ڵسه‌نگاندنى بۆ ده‌كه‌ن و ئاماده‌باشی جیهانیش بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى نه‌خۆشییەكى گه‌وره‌ ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن.

(رۆژی چوارشه‌ممه‌ له‌ 18ى ئه‌یلولی 2019) ئه‌و تیمه‌ راپۆرتێكیان بڵاوكرده‌وه‌ له‌سه‌ر ئاماده‌باشی جیهان بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى قه‌یرانێكى ته‌ندروستى گه‌وره‌ و ئه‌نجامه‌كانى ئه‌و راپۆرته‌ جێ دڵخۆشی نه‌بوون، دوای له‌به‌رچاوگرتنى ئه‌وه‌ى له‌ جیهاندا رووده‌دات هه‌ر له‌و سیاسه‌ته‌ى بۆته‌ هۆی گۆڕینى كه‌شوهه‌وا تا دوایی. تیمه‌كه‌ ده‌ڵێت: نه‌خۆشییەك هه‌ڕه‌شه‌ له‌ مرۆڤایه‌تى ده‌كات كه‌ په‌یوه‌ندى به‌ كۆئه‌ندامى هه‌ناسه‌وه‌ هه‌یه‌ و نه‌خۆشییەكى هه‌تا بڵێی مه‌ترسیداره‌ و كوشنده‌یه‌ و ده‌بێته‌ هۆی گیان له‌ده‌ستدانى 50 بۆ 80 ملیۆن كه‌س له‌ جیهاندا و له‌ 5%ى ئابوری جیهان له‌ناوده‌بات.

ئه‌و راپۆرته‌ باس له‌و نه‌خۆشیه‌ ده‌كات كه‌ له‌ جیهاندا ده‌بێته‌ هۆی كاره‌سات و شپرزه‌ییه‌كى زۆر به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت و جیهان ناجێگیرده‌كات و ئاسایش ده‌خاته‌ مه‌ترسیه‌وه‌.

مه‌ترسیدارترین وشه‌ له‌و راپۆرته‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جیهان ئاماده‌باشی رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ى ئه‌و نه‌خۆشیه‌ى نییه‌، له‌و نه‌خۆشیه‌ ده‌چێت كه‌ ساڵى 1918 بڵاوبۆته‌وه‌ كه‌ پێیده‌وترێت ئه‌نفلۆنزای ئیسپانى، تێچووى ئه‌و نه‌خۆشیه‌ 3 ترلیۆن دۆلاره‌ كه‌ ده‌كاته‌ 5%ى كۆی به‌رهه‌مى ناوخۆی به‌پێی خه‌مڵاندنى بانكى نێوده‌وڵه‌تى.

تائێستا كات له‌به‌رده‌سته‌ بۆ چاكکردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڵانه‌ 
له‌وانه‌یه‌ له‌ئێستادا جیهان ئاماده‌نه‌بێت بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى ئه‌و جۆره‌ قه‌یرانانه‌، به‌ڵام پسپۆرانى ئه‌نجومه‌نى ئاماده‌باشی جیهان پێیانوایه‌ هێشتا كات له‌به‌رده‌سته‌ بۆ ئه‌وه‌ى رێڕه‌وى راست هه‌ڵبژێردرێت و حه‌وت ئاماده‌كاریان ده‌ستنیشانكردوه‌ كه‌ ده‌بێت جیهان بیگرێته‌به‌ر له‌وانه‌ جێبه‌جێكردنى ته‌واوى پێشنیاره‌ ته‌ندروستیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان و وه‌به‌رهێنانى زیاتر له‌ توێژینه‌وه‌كاندا بكرێت و كوتانه‌كان به‌ره‌وپێش ببات و سیستمى نیشتمانى به‌رگری به‌هێز بۆ ئاماده‌باشی دروستبكات.

ئاماده‌كارانى ئه‌م راپۆرته‌ ده‌ڵێن: بۆ ماوه‌یه‌كى درێژ رێگه‌یان پێنه‌داین باسی ئه‌و مه‌ترسیه‌ بكه‌ین. ئێمه‌ هه‌وڵه‌كانمان چڕده‌كه‌ینه‌وه‌ كاتێك هه‌ست به‌ مه‌ترسییەك ده‌كه‌ین و دواتریش كاتێك مه‌ترسیه‌كه‌ كه‌مده‌بێته‌وه‌ زوو بیرمان ده‌چێته‌وه‌، بۆیه‌ لێره‌دا به‌ پێویستى ده‌زانین لێره‌وه‌ بڵێن ئێستا كاتى كاركردنه‌.

ئه‌و راپۆرته‌ هانى دروستكردنى سیستمێك ده‌دات بۆ دۆزینه‌وه‌ى نه‌خۆشی و كۆنتڕۆڵكردنى كه‌ ببێته‌ هۆی ئاماده‌باشی جیهانى. باسیش له‌وه‌ ده‌كات ئه‌و وڵاتانه‌ى خزمه‌تگوزاری ته‌ندروستیان لاوازه‌ و هه‌ژارن و ژێرخانى ئابورییان رووبه‌ڕووی مه‌ترسی ده‌بێته‌وه‌ زه‌ره‌رمه‌ندى یه‌كه‌مى بڵاوبونه‌وه‌ى ئه‌و نه‌خۆشیه‌ن، بۆیه‌ زۆربه‌ى ناوچه‌كانى جیهان ده‌كه‌ونه‌ ژێر ئه‌و مه‌ترسیه‌وه‌.

پێشكه‌وتنى ته‌ندروستى واتا میكرۆبی مه‌ترسیدارتر
له‌گه‌ڵ ئه‌و پێشكه‌وتنه‌ به‌رچاوه‌ى له‌ زانست و ته‌كنه‌لۆژیا به‌دیده‌كرێت رێگه‌خۆشكه‌ره‌ بۆ به‌ره‌وپێشچونى كه‌رتى ته‌ندروستى، به‌ڵام ئه‌مانه‌ ده‌بنه‌ هۆی دروستبوونى بونه‌وه‌ری زیندوو و نوێبونه‌وه‌یان یان دوووباره‌ دروستكردنیان له‌ تاقیگاكان كه‌ ده‌بێته‌ هۆی دروستبونى نه‌خۆشی ئه‌گه‌ر به‌ ئه‌نقه‌ست ببرێته‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مریكا.

مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شه‌ى ئه‌منى له‌سه‌ر ئه‌و وڵاته‌ زۆرن كه‌ واده‌كات راوێژكاری ئه‌منى هه‌میشه‌ هۆشیاربێت، چونكه‌ به‌رده‌وام مه‌ترسی هێرشی تیرۆرستى له‌سه‌ر ئه‌و وڵاته‌ یاخود كاره‌ساتێكى ئه‌لیكترۆنى هه‌یه‌. یان مه‌ترسی روودانى كاره‌ساتى سروشتى بونى هه‌یه‌ هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌ڕه‌شانه‌ش زۆرن كه‌ له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ هۆی داڕمانى كۆمه‌ڵگاكان ته‌نها له‌ چه‌ند كاتژمێرێكی كه‌مدا.

له‌ سه‌رووی ئه‌و لیسته‌وه‌ مه‌ترسی بڵاوبوونه‌وه‌ى نه‌خۆشییەكى كوشنده‌ هه‌یه‌ یاخود ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ى ده‌گوازرێنه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كى به‌رچاو بڵاوبنه‌وه‌ و به‌خێرایه‌كى زۆر سنوره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان ده‌به‌زێنن.

له‌ ساڵى 2017دا نه‌خۆشی كوشنده‌ له‌ناو ئه‌و سیناریۆیانه‌دا بوو كه‌ به‌رپرسانى حكومه‌تى ئه‌مریكا له‌ سه‌رده‌مى ئیداره‌ى باراك ئۆباما سه‌رۆكى پێشووی ئه‌و وڵاته‌ تاوتوێكرا.

ئه‌وكات وتەبێژى حكومه‌ت ته‌ئكیدى له‌سه‌ر دروستكردنى په‌یوه‌ندى پته‌وى نێوان ئاژانسه‌ فیدڕاڵیه‌كان و وەڵامدانه‌وه‌ى خێرای قه‌یرانه‌كان كرده‌وه‌ كه‌ ده‌ستپێشخه‌رییەک بوو له‌لایه‌ن ئۆباماوه‌ بۆ هاوكاریكردنى بنیاتنانى توانایەكى گه‌وره‌تر و باشتر بۆ ئاسایشى ته‌ندروستى بۆ ئه‌و وڵاته‌ بۆ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ى مه‌ترسی له‌ جیهاندا بۆ رێگری له‌ بڵاوبونه‌وه‌ى نه‌خۆشیه‌ گوازراوه‌كان، به‌ڵام ئه‌م كاره‌ زۆری نه‌خایاند.

ده‌توانین بڵێن ئه‌و جۆره‌ نه‌خۆشیانه‌ یه‌كێكن له‌ گه‌وره‌ترین هه‌ڕه‌شه‌كان كه‌ ده‌بنه‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر سه‌قامگیری ئاسایشى جیهانى، وه‌به‌رهێنانى رووبه‌رووبونه‌وه‌ى ئه‌و جۆره‌ نه‌خۆشیانه‌ش كه‌مبۆته‌وه‌ دوای ڤایرۆسی ئیبۆلا كه‌ دواتر بۆشاییەكى زۆر دروستده‌كات كه‌ دواتر له‌كاتى بڵاوبونه‌وه‌ى نه‌خۆشییەكى تر ده‌بێت رووبه‌ڕووی ببینه‌وه‌.

ئه‌م كه‌مبونه‌وه‌یه‌ بۆ پاڵپشتى زۆر مه‌ترسیداره‌ له‌چاو ئه‌و راپۆرتانه‌ى ئاماژه‌ به‌و نه‌خۆشیه‌ مه‌ترسیداره‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ ئاژەڵه‌وه‌ ده‌گوازرێنه‌وه‌ بۆ مرۆڤ و ئه‌مه‌ش ئاستى مه‌ترسیه‌كه‌ زیاتر به‌رزده‌كاته‌وه‌، كه‌ هه‌ندێك هۆكاره‌كه‌ى بۆ گۆڕانى كه‌شوهه‌وا ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، بۆ نمونه‌ له‌ ناوچه‌ گه‌رمه‌كان خولی ژیانى نه‌خۆشیه‌كان كه‌ به‌هۆی مێشوله‌كانه‌وه‌ توشی ده‌بین درێژتره‌ و رێگه‌ى بۆ خۆش ده‌كات بگاته‌ باكور و ئه‌و ناوچانه‌ى كه‌ فێنكن.

واتا ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ى وه‌ك ڤایرۆسی زیكا و تای زه‌نك و ڤایرۆسى نیلی عه‌ره‌بی ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ جوگرافییه‌كى به‌رفراونتر، بۆ نمونه‌ له‌ ساڵى 2018دا ئاستى بڵاوبوونه‌وه‌ى ڤایرۆسی ئیبۆلا جارێكى تر له‌ كۆماری كۆنگۆی دیموكرات به‌رزبۆوه‌. به‌رپرسانى رێكخراوى ته‌ندروستى جیهانى ده‌ڵێن چاوه‌ڕوان ده‌كرێت ئه‌و نه‌خۆشیه‌ بگوازرێته‌وه‌ بۆ وڵاتانى ده‌وروبه‌ر.

حكومه‌تى ئه‌مریكا هه‌نگاوى ئه‌رێنى ناوه‌
ئه‌وه‌ى پێشتر باسمان كرد نمونه‌یه‌كى باشی پشتگوێخستن بوو، كه‌ جیهان ناتوانێت رووبه‌ڕووی ئه‌و نه‌خۆشیه‌ ببێته‌وه‌، به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ردا ترس له‌ (نه‌خۆشی جدری نوێ) وای له‌ رێكخراوى خۆراك و ده‌رمانى ئه‌مریكی كردووه‌ چاره‌سه‌ری تیكۆڤریمات له‌ ساڵى 2018 به‌رهه‌م بهێنێت وه‌ك یه‌كه‌م ده‌رمانى ئه‌و نه‌خۆشیه‌ گوازراوه‌یه‌ كه‌ له‌ 30%ى توشبووانى ده‌كوژێت بێئه‌وه‌ى پێشتر له‌سه‌ر مرۆڤ تاقیبكرێته‌وه‌، به‌ڵام دوای تاقیكردنه‌وه‌ى له‌سه‌ر كه‌روێشك ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ توانى ببێته‌ هۆی ئه‌وه‌ى ته‌مه‌نى نه‌خۆشه‌كه‌ زیاتر بێت.

پێش دۆزینه‌وه‌ى ئه‌و چاره‌سه‌رە هه‌ندێك له‌ پسپۆرانى (نه‌خۆشی جدری) پێیانوابوو ئه‌و نه‌خۆشیه‌ هیچ چاره‌سه‌رێكى نییه‌ و ته‌نها چه‌كى بەرگری كوتان بووه‌ كه‌ دواتر سه‌لمێنرا كه‌ چه‌كێكى به‌هێز بووه‌ و رێكخراوى ته‌ندروستى جیهانى له‌ ساڵى 1980دا كۆتای پێهاتنى جدری راگه‌یاند. پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ بۆچی ئیداره‌ى خۆراك و چاره‌سه‌ری ئێف دی ئه‌ى له‌سه‌ر چاره‌سه‌ری جدری رازیبوو له‌كاتێكدا كه‌س نییه‌ له‌ جیهاندا توشی ئه‌و نه‌خۆشیه‌ بوبێت.

له‌وانه‌یه‌ جدری له‌ئێستادا بونى نه‌بێت، به‌ڵام ڤایرۆسه‌كه‌ هێشتا له‌ تاقیگه‌ هه‌یه‌ ده‌زانین كه‌ هه‌یه‌ یه‌كێكیان له‌ روسیایه‌ و یه‌كێكیان له‌ سه‌نته‌ری كۆنتڕوڵكردنى نه‌خۆشیه‌كان و خۆپاراستن سی دی سی-یه‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مریكا.

له‌وانه‌یه‌ ئه‌و  ڤایرۆسه‌ له‌ تاقیگه‌یه‌كى تری جیهاندا هه‌بێت و توانای به‌كارهێنان و هێنانە ده‌ره‌وه‌شی هه‌یه‌ و له‌به‌رئه‌وه‌ى هه‌موو هه‌وڵه‌كانى دروستكردنى كوتان له‌دژى ئه‌و نه‌خۆشیه‌ كۆتایی هاتووه‌، كاتێك له‌ ساڵى 1980 كۆتاسی هاتنى ئه‌و نه‌خۆشیه‌ راگه‌یەنرا، به‌ڵام زۆربه‌ى ئه‌و كه‌سانه‌ى له‌دوای ئه‌و ساڵه‌وه‌ له‌دایكبوون ئه‌و كوتانه‌یان وه‌رنه‌گرتووه‌، بۆیه‌ لێره‌دا ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌گه‌ر ڤایرۆسی جدری بهێنرێته‌ ده‌ره‌وه‌ ئه‌وا جارێكى تر كاره‌سات دروستده‌كات.

به‌ڵام ئه‌گه‌ر نه‌خۆشی جدری تائێستا ئه‌و مه‌ترسیه‌ى هه‌بێت بۆچی هه‌موان نه‌كوترێن، راسته‌ ئه‌و كوتانه‌ مه‌ترسیداره‌ و نیشانه‌ى لاوه‌كى مه‌ترسیدار دروستده‌كات، چونكه‌ هه‌موو كەسێك ناتوانێت وه‌ریبگرێت، ئه‌و كوتانه‌ نادرێت به‌و كه‌سانه‌ى ئایدزیان هه‌یه‌ یان ئه‌و كه‌سانه‌ى چاره‌سه‌ری شێرپه‌نجه‌ وه‌رده‌گرن. 

 

ب: ک. س



  • ڕۆژ
  • هەفتە
  • مانگ
created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure