چوار جەنگی خوێناوی لەسەر چوار كاڵای سادە

هەواڵ / جیهان :: 23/09/2019‌ :: 208‌ جار بینراوە

تاگ :: جیهان

دواڕۆژ

جەنگ هێندەی مێژووی مرۆڤایەتی كۆنە، هۆكارەكەشی لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی دیكە جیاوازە. رەنگە بۆ زۆربەمان مایەی سەرسوڕمان بێت گەر ببیستین هەندێك جار شۆڕش و جەنگی خوێناوی كە روویداوە هۆكارەكەی كاڵایەكی سادە بووە لەو كاڵایانەی كە ئێستا مرۆڤ بە ئاسانی دەستی دەكەوێت. بۆ نموونە:

1- جەنگی چایی

چایی، یەكێك بووە لە هۆكارەكانی سەربەخۆبوونی ئەمریكا.
بریتانییەكان بەوە ناسراون كە چا خۆری عەجایەبن. هەر تاكێكی بریتانی لە ساڵێكدا 800 كوپ چا دەخواتەوە. پاش جەنگی حەوت ساڵەی نێوان فڕەنسا و بریتانیا كە ساڵی 1763 بە سەركەوتنی بریتانیا كۆتایی هات باری دارایی بریتانیا بە تەواوی خراپ بووبوو، بۆیە ناچاربوو بەدوای سەرچاوەی دیكەی داهاتدا بگەڕێت و باج بسەپێنێت بەسەر موستەعمەرەكانیدا. ئاسانترین ئامانجیش بۆ ئەم باجە بریتی بوو لە (چای)، چونكە لەوكاتەدا بەربڵاوترین كاڵا بوو لە بریتانیا و ئەمریكادا. لەبەرئەوە بریتانیا بڕیارێكی تازەی دەركرد. بەپێی ئەو بڕیارە كۆمپانیای خۆرهەڵاتی هیند كە گەورەترین كۆمپانیای بریتانی بوو و گەورەترین ئامڕازی ئیستعماری لەندەن بوو مافی قۆرغكردنی بازرگانیكردنی چای پێدرا لە ئەمریكادا. ئەمەش واتە بازرگانە ئەمریكاییەكان بۆیان نییە خۆیان چایی هاوردە بكەن.
ئەمریكییەكان بڕیاریاندا بەگشت ئەم هەڵوێست و خۆسەپاندنەی بریتانیادا بچنەوە و نەیانهێشت كەشتیە بریتانییەكان كە چاییان باركردبوو بگەنە شارەكانی نیویۆرك و فیلادیلفیا و بۆستن. نەك هەر ئەوە بەڵكو هێرشیان كردەسەر ئەو كەشتیانە و بارەكانیان فڕێدایە دەریاوە، لە ئەنجامدا جەنگ لەنێوان بریتانیەكان و ئەمریكاییەكاندا هەڵگیرسا. لە ئاكامی ئەم رووداوەدا زنجیرەیەك رووداوی تر سەریانهەڵدا و بوونە بزوێنەری سەرەكی شۆڕشە ئەمریكاییەكان دژی بریتانیا، ئەو شۆڕشەی كە بە سەربەخۆیی ئەمریكا كۆتایی هات.
هەر بەهۆی مەسەلەی بازرگانیكردن بە چایەوە بریتانیا جەنگیشی لەگەڵ وڵاتی چیندا هەڵگیرساند، چونكە دەیویست خۆی كۆنترۆڵی ئاڵوگۆڕە بازرگانییەكان بكات لەگەڵ چیندا. ئەم ناكۆكییانە دواتر بوونە هۆی بەرپابوونی ئەو جەنگەی كە پێیدەگوترێت جەنگی یەكەمی تلیاك لەنێوان چین و بریتانیادا.

2- جەنگی شەكر
ململانێی ئیمپراتۆرییەكان لەسەر زێڕی سپی.

لە سەدەی شانزدەهەمدا شەكر بووە هۆی هەڵگیرساندنی زنجیرەیەك شەڕ و شۆڕشی توندوتیژ لە بڕازیل، چونكە شەكر هۆكاری بوژاندنەوەی بازرگانیكردن بوو بە كۆیلە ئەفریقاییەكانەوە. لەو سەدەیەدا پورتوگال و ئیسپانیا و هۆڵندا لە ململانێیەكی قورسدا بون بۆ بەدەستهێنانی بازاڕ و رێگای بازرگانی و كەرەستەی بەهادار و زەوی بەپیتی كشتوكاڵی.
لەو چوارچێوەیەدا پورتوگال توانی شەكر بكاتە كۆڵەكەیەكی بنەڕەتی ئابوورییەكەی خۆی لە بڕازیلدا كە موستەعمەرەی پورتوگال بوو. هێندەی نەبرد تەكنیكی پێشكەوتووی پورتوگالییەكان و زەوی بەپیتی بڕازیل و هێزی كاری خۆڕایی كە خۆی لە كۆیلە ئەفریقاییەكاندا دەبینییەوە بوونە سەرچاوەی سەرەكی شەكر لە جیهاندا. ئەم داهاتە بەنرخە تەماعی دوژمنەكانی پورتوگالی جوڵاند بەتایبەت هۆڵەندا، كە دەیویست كۆنترۆڵی موستەعمەرەكانی پورتوگال بكات لە ئەمریكا و ئەفریقادا. ئەوەبوو بە كردەوە هۆڵەندا توانی باكووری خۆرهەڵاتی بڕازیل كۆنترۆڵ بكات و سەرئەنجام بازرگانی شەكر لە جیهاندا لە چنگی پورتوگالییەكان دەربهێنێت. بەڵام ئەمە زۆری نەكێشا چونكە جوتیارەكانی قامیشە شەكر خۆیان رێكخست لە چەندین گروپی چەكداریدا و دەستیان دایە جەنگی پارتیزانی دژی هۆڵەندییەكان، ئەم جەنگە لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەهەمدا دەستی پێكرد و بە شكستهێنانی هۆڵەندییەكان كۆتایی هات.

3- خوێ‌ .. لەبەرئەوەیە نانی ئیتاڵی بێ‌ خوێیە
كە سەرنج لە هەرزانی نرخی خوێ دەدەیت هەرگیز باوەڕ ناكەیت كە ئەم كاڵایە رۆژێك لە رۆژان هۆكاری جەنگی خوێناوی بووبێت و وەك سیمبولێك تەماشا كرابێت لە گۆڕانكارییە گەورەكانی چەند دەوڵەتێكی وەكو هیندستاندا.
بریتانیا لەسەردەمی داگیركردنی هیندستاندا بەرهەمهێنانی خوێیان بۆ بریتانییەكان قۆرخ كردبوو و خەڵكی هیندستان بۆیان نەبوو دروستی بكەن. لە دژی ئەم بڕیارە مەهاتما غاندی رێبەرایەتی رێپێوانێكی گەورەی دەست پێكرد بە درێژایی سەدان كیلۆمەتر لە شاری ئەحمەد ئابادەوە لە ناوەڕاستی هیندستان بۆسەر دەریا. ئەم یاخیبوونە شارستانییە كە گاندی سەركردایەتی كرد سەرئەنجام بوو بەهۆی سەربەخۆبوونی هیندستان و چەندین وڵاتی دیكەش سوودیان لێ‌ وەرگرت. 
لە رۆژگاری ئەمڕۆشدا كە سەردانی شاری بیرۆجیا دەكەیت لە ناوەڕاستی ئیتالیا دەبینیت لەوێ‌ نانی بێ‌ خوێ‌ دەخۆن. هۆكارەكەش ئەو رووداوەیە كە لە سەدەی شانزدەهەمدا لەنێوان ئەم شارە و كەنیسەدا روویدا و بە جەنگی خوێ‌ ناسراوە. چونكە پاپای تازە بڕیای دا باجێكی تازە بخاتە سەر خوێ‌ و لە ئاكامدا ناڕەزایی و راپەڕین دژی پاپا دەستی پێكرد و دەستوپێوەندەكانی پاپا ئەو راپەڕینەیان سەركوت كرد. لە ئاكامی ئەمەدا و بۆ ناڕەزایی دەربڕین لە بڕیارەكەی پاپا دانیشتوانی شارەكە ئیتر خوێیان بە هیچ شێوەیەك نەكردە نانەوە.

4- تووتن .. ئێرانێكی دیكەی هێنایە ئاراوە
لە ساڵی 1890دا نەسرەدین شای قاجار، رێككەوتنێكی ئیمزا كرد كە مافی بازرگانیكردنی تووتنی قۆرخ دەكرد بۆ كۆمپانیایەك كە كەسێكی نزیكی سەرۆك وەزیرانی ئەوكاتەی بریتانیا بەڕێوەی دەبرد. ئەم بڕیارە كاریگەریەكی كارەساتباری دروست كرد لەسەر دەیان هەزار ئێرانیی. چونكە لەوكاتەدا تووتن گرنگترین كاڵا بوو كە ئابووریی ئێران پشتی پێ‌ دەبەست و 20%ی دانیشتوانی ئێران لە كەرتی تووتندا كاریان دەكرد.
بڕیارەكە ناڕەزاییەكی میللی گەورەی لە ئێراندا دروست كرد، لە شێوەی رێپێوان و خۆپیشانداندا لە چەندین شاری گەورەی ئێراندا. داینەمۆی ناڕەزایەتییەكان كەسایەتییەكی ئایینی بوو بە ناوی میرزا حسێنی شیرازی و لە ئەنجامدا ناكۆكییەكی توند لەنێوان پادشای قاجار و پیاوانی ئایینیدا دروست بوو. بەتایبەت پاش ئەوەی كە شیرازی فەتوای دا بەكارهێنانی تووتن حەرامە. خەڵكی ئێران بەگشتی گوێڕایەڵی ئەم فەتوایە بون.
مێژوونووسان دەڵێن شۆڕشی تووتن رۆڵێكی بنەڕەتی هەبووە لە گەشەپێدانی هوشیاری سیاسی لە ئێراندا، كە بووە هۆی سەرهەڵدانی شۆڕشی دەستووری، ئەو شۆڕشەی كە لە ساڵی 1905دا دەسەڵاتەكانی پادشای قاجاری سنووردار كرد.



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure