ئەو دوورگەیە كوێیە كە ترەمپ دەیەوێت بیكڕێت؟

هەواڵ / ڕاپۆرت :: 18/08/2019‌ :: 258‌ جار بینراوە

دواڕۆژ
لەوەڵامی لێدوانەكانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكاندا كە ئاماژەی بەوە داوە واشنتۆن دەیەوێت دوورگەی گرینلاند بكرێت، حكومەتی دوورگەكە دەڵێت"ئێمە پێشوازیی لە وەبەرهێنانی دەرەكی دەكەین بەڵام خاكەكەمان نافرۆشین". 

 
هەر لە كاردانەوەی لێدوانەكەی ترەمپ-دا، لارس راسمۆسین سەرۆك وەزیرانی پێشووی دانیمارك (كە دوورگەی گرینلاند لەژێر سەروەریی دانیمارك-دایە) دەڵێت:"قسەكەی ترەمپ هیچ مانایەكی نییە مەگەر وەك درۆی 1ی نیسان وابێت".


ئەم هەواڵانە لەكاتێكدان بڕیارە لە مانگی ئەیلولی داهاتووودا ترەمپ سەردانی دانیمارك بكات و راپۆرتەكانیش ئاماژە بەوە دەدەن كە سەرۆكی ئەمریكا داوای لە راوێژكارەكانی كردووە رێوشوێن و هەلومەرجەكانی بیرۆكەی كڕینی دوورگەی گرینلاند هەڵسەنگێنن.  

دوورگەی گرینلاند كوێیە؟


گرینلاند گەورەترین دوورگەی جیهانە، رووبەرەكەی دوو ملیۆن كیلۆمەتری چوارگۆشەیە، دەسەڵاتێكی ئۆتۆنۆمیی هەیە و خاوەنی حكومەت و پەرلەمانی خۆیەتی و لەژێر سەروەریی دانیمارك-دایە.


حكومەتی دانیمارك 2/3ی بودجەكەی بۆ دابین دەكات و ئەو باقیی لە راوی دەریاییدا بەدەستدێنێت. هاوكات خاوەنی سامانێكی زۆری سروشتیی وەك گاز و نەوت و كانزایە كە مایەی چاوتێبڕینی كۆمپانیا گەورەكانی ئەو بوارانەیە بۆ ئەوەی وەبەرهێنانی تێدا بكەن. دیاردەی قەتیسبوونی گەرمی بووەتە هۆی زووتر توانەوەی بەفری جەمسەری باكوور، ئەمەیش رێگەكانی دەستڕاگەیشتن بە كانزا و سەرچاوەكانی ژێرزەویی ئاسانتر كردووە. 


لە 12 مانگەی ساڵ، دوومانگی دوورگەی گرینلاند هەر رۆژە و شەوی تێناكەوێت، رێژەی 80%ی رووبەرەكەی سەهۆڵبەندانە. ژمارەی دانیشتوانەكەی تەنیا 57 هەزار كەسە كە ئایینی سەرەكییان مەسیحییە و بە زمانەكانی دانیماركی و گرینلاندی قسە دەكەن. كێشەی سەرەكییان ئالوودەبوونیانە بە مەیخواردنەوەوە ئەمەیش لەبەرئەوەی ماوەی زستانیان زۆر درێژ و قورس و سارد و سەرمایە.


مارگرێتی دووەم، شاژنی دانیمارك سەرۆكی دوورگەكەیە، بەڵام سەرۆكی حكومەتی خۆیان هەیە كە تازەترینیان كیم كلیسین-ە و لە 2014ەوە لە پۆستەكەیدایە. 

 

بیرۆكەكەی سەرۆكی ئەمریكا تازە نییە


لە سەردەمانێكی زووەوە ئەمریكا چاوی لەسەر دوورگەی گرینلاند-ە و بە پێگەیەكی ستراتیژیی دەزانێت هەر بۆیە لە سەرەتای جەنگی سارد-ەوە وێستگەی راداری بنكەی ئاسمانیی تێدا دامەزراندووە. بۆیە بیرۆكەكەی ئێستای ترەمپ بیرۆكەی ئێستای ولایەتە یەكگرتووەكان نییە بەڵكو دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەندرۆ جۆنسۆن(1808-1875) كە لە شەستەكانی سەدەی رابوردوودا سەرۆكی ئەمریكا بووە.


لەم چوارچێوەیەدا راپۆرتێكی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا كە مێژووەكەی بۆ ساڵی 1867 دەگەڕێتەوە، باس لە بایەخی ستراتیژیی گرینلاند دەكات و ئاماژە بە سەرچاوە دەوڵەمەندەكەی دەدات و بیرۆكەی دەستبەسەرداگرتنی بە نموونەیی دادەنێت. بەڵام بەشێوەیەكی فەرمیی لە ساڵی 1946دا هاری ترومان-ی سەرۆكی ئەوسای ئەمریكا، بڕی 100 ملیۆن دۆلاری خستووەتە بەردەست دانیمارك بۆ كڕینی دوورگەكە. پێشتریش باس لە گۆڕینەوەی خاكی ئالاسكا لەگەڵ هەندێك ناوچەی ستراتیژیی گرینلاند-دا كراوە.


لەمێژوودا ویلایەتە یەكگرتووەكان چەند جارێك زەوی (خاك)ی لە دەوڵەتانی دیكە كڕیوە، لەوانە: ساڵی 1803 لویزیانا-ی بە 15 ملیۆن دۆلار لە فرەنسا كڕی كە رووبەرەكەی نزیكەی دوو ملیۆن كیلۆمەتری چوارگۆشەیە. ساڵی 1867 ئالاسكا-ی بە 7،2 ملیۆن دۆلار لە روسیا كڕی. لە ساڵی 1917دا دوورگەكانی ئیندێزی خۆرئاوای لە دانیمارك كڕی و ناوەكەیی گۆڕی بە دوورگەكانی ڤێرجین.

چەند وێستگەیەكی مێژووی گرینلاند


ـ ساڵی 982 نەرویجییەك، ئەم دوورگەیەی دۆزییەوە و لەبەر ئەوەی ناوچەیەكی سەوزەڵان بوو ناوی نا (گرین-لاند) لە ساڵی 986دا هەندێك خەڵكی تێدا نیشتەجێبوو، بەڵام لە 1600ەوە تەنیا ئەسكیمۆ-كانی تێدا مایەوە.

ـ ساڵی 1721 یەكەم ناوچەی تازەی نیشتەجێبوونی دانیماركیی لە نزیك شاری (نوك)ی پایتەختی ئێستای تێدا دامەزرا.
ـ ساڵی 1940 كە ئەڵمانەكان دانیمارك-یان داگیركرد، ئەمریكا پاراستنی دوورگەكەی گرتە ئەستۆی خۆی.
ـ لە ساڵی 1953وە دوورگەكە بە فەرمیی بووە بەشێك لە خاكی دانیمارك.
ـ ساڵی 1979بە ریفراندۆمێك گرینلاند مافی ئۆتۆنۆمیی بەدەستهێنا.

ئامادەكردن: لوقمان محەمەد رەشید
پ: ک. س

بڵاوکردنەوە: چ.ع



  • ڕۆژ
  • هەفتە
  • مانگ
created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure