ئاوابوونی خۆری دیموکراسی

هەواڵ / که‌لتور :: 06/08/2019‌ :: 230‌ جار بینراوە

نووسینی: بەهادین بازرگانیی گەیلانی
ئامادەکردن و وەرگێڕانی: دواڕۆژ

ساڵی 2016 دوو رووداوی چاوەڕواننەکراو رووخساری سیاسی جیهانی بە تەواوی گۆڕی و شێوازێکی تازەی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا هێنایە ئاراوە: یەکێکیان هەڵبژاردنی دۆناڵد ترامپ بوو لە مانگی تشرینی دووەمی ئەو ساڵەدا کە سەرئێشەی زۆری بۆ ئەمریکا و بۆ هەموو جیهانیش هێنایە ئاراوە. 

رووداوی دووەم هەڵوێستی هاووڵاتیانی بریتانیا بوو کە پەسەندیان کرد وڵاتەکەیان لە یەکێتی ئەوروپا بچێتە دەرەوە. ئەمەی دووەم چەند مانگێک پێش هەڵبژاردنی ترامپ روویدا.

بەلای شارەزایانی مەسەلە سیاسییە نێودەوڵەتییەکانەوە زۆر ئاشکرایە کە دامەزراوە سیاسییە هاوچەرخەکان چۆن پەیدابوون و دەوڵەتی یاسا چۆن پەیدابووە و گەشەکردنی بەخۆیەوە بینیوە و سەرەنجامیش چۆن بەرەو لەناوچوون دەڕۆن یەکێک لەو کتێبە گرنگانەی کە زۆر پێشبینی لەناوچوونی شارستانی  خۆرئاوای کردووە کتێبە بە ناوبانگەکەی فەیلەسوفێکی ئەڵمانییە کە ساڵی 1918 لەژێر ناونیشانی (پوکانەوەی شارستانی خۆرئاوا) بڵاوکرایەوە، نووسەری کتێبەکە سیڤاڵد شپینگلەر لەم کتێبەدا دەڵێت: "کە شارستانی خۆرئاوا قۆناغەکانی فراوانبوون و گەشەکردنی تێپەڕاندووە و وردە وردە دەچێتە قۆناغی ئاوابوون و لەناوچوونەوە". 

حاڵی حازر دەتوانین زۆر بە روونی ئەوە ببینین کە تەنانەت پێش هەڵبژاردنی دۆناڵد ترامپ، دامەزراوە ئەمریکاییەکان وردە وردە ڕوویان لە کزی کردووە و کەوتوونەتە ژێر رەحمەتی باندە بەتواناکانەوە و کار بۆ بەرژەوەندی و دەسەڵاتی ئەوان دەکەن و ناتوانن هیچ جۆرە چاکسازی و گۆڕانێکی پێویست ئەنجام بدەن.

رەوتە ناسیۆنالیزمە پۆپۆلیستەکەی دۆناڵد ترامپ بەرهەمی هەمان دیاردەیە و لە هەمان کاتیشدا ئەو دیاردەیە ئاسانتر و بەهێزتر دەکات پێکهاتە ئەمنی و داراییە نەتەوە پەرستییەکەی ئەم ڕەوتە سیاسیەیە تەنانەت زیان لە هاوپەیمانەکانی خۆیان دەگەیەنن و هەڕەشەی جدی دروست دەکەن بۆ سەر سیستمە جیهانییە لیبڕاڵەکانی  خۆرئاوا و لەوان زیاتریش زیان بەناوچە جۆراوجۆر و ئۆردوگا سیاسی و ئابورییەکانی جیهان دەگەیەنێت و دەیانخاتە بارێکی دژوار و نائارامەوە، برێکزیت و ترامپیزم بوونە هۆی بەهێزکردنی پۆپۆلیستەکان کە لە ماوەی 20 ساڵی رابوردوودا بەهێواشی گەشەیان دەکرد کۆڵەکە سەرەکییەکانی دیموکراسیان خستە ژێر پرسیارەوە و وەک کاریزما راستەوخۆ خۆیان کرد بە بەشێک لە هاووڵاتیان و دەستیان دایە بەرجەستەکردنی رەهەندە نەتەوەیی و میللی و رەچەڵەکییەکان و پشتیان کردە سیمبوول و دامودەزگا نێودەوڵەتییەکان.

ڤیلادیمێر پوتین، لە رووسیا و پاشان ئەردۆگان لە تورکیا و ئینجا سەرکردەکانی هەنگاریا و پۆڵۆنیا و فلیپین و دوواجاریش سەرۆکی برازیل بەشێکن لە رەوتەکانی ئەم سیستمە پۆپۆلیستییە. 

رەوتی دیموکراسیخوازیی لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی رابوردووەوە زیاتر لە وڵاتانی خۆرئاوا دەستیپێکرد لە ساڵی 1970دا نزیکەی 35 حکومەتی دیموکراسی هەڵبژێردرا و لە سەرتاسەری جیهاندا هەبوون. لە ماوەی 30 ساڵدا ژمارەکە زیادیکردووە و گەیشتە 120 حکومەت. گەورەترین گەشەی دیموکراسی لە ساڵانی نێوان 1989 تا 1991 بوو واتە ئەو کاتەی کە بلۆکی کۆمۆنیزم لە ئەوروپای خۆرهەڵات و یەکێتی سۆڤیەت هەرەسیان هێنا بەڵام ئەو رەوتە لە کۆتاییەکانی ساڵی 2000ەوە وردە وردە هەڵگەڕایەوە و ژمارەی حکومەتە دیموکراسییەکان کەمبووەوە، سیستمە دیموکراسییەکانی تونس و ئۆکرانیا و میانمار هەرگیز سەرکەوتنیان بەدەست نەهێنا.

دیموکراسییە زۆرەملێکانی ئەفغانستان و عێراقیش هەمان چارەنووسیان هەبوو.

سەرکەوتنی سەرنجڕاکێشی چین لە بواری ئابوری و تەکنەلۆجیادا گومان و دوودڵی زۆری دروستکرد بەرامبەر بە توانا و لێهاتوویی رژێمە دیموکراسییەکان لە خۆرهەڵات و خۆرئاوادا، 15 ساڵ لەوەو پێش زانایەکی زانستە سیاسییەکان کە خەڵکی کەنەدایە و ناوی دانێڵ بیڵە نووسیویەتی دەتوانرێت مۆدێلی چین بکرێت بە بنەمای سیستمێکی نوێ کە هەم سەقامگیری سیاسی و گەشەکردنی ئابوری مسۆگەر بکات و هەم کەم و کورتییەکانی دیموکراسی پڕ بکاتەوە، سەرەتا ئەم بۆچوونە بەهەند وەرنەگیرا و بگرە بە بۆچوونێکی رووکەش و گاڵتەجاڕ دەنرخێندرا، بەڵام قەیرانە داراییە قورسەکەی ساڵانی 2008 و 2009 دەریخست کە سیستمە دیموکراسییەکان کێشەی گەورەیان هەیە بەتایبەت لەڕووی نادادپەروەری ئابوری و پێکهاتەی شکستخواردووی داراییەوە.

پێویستە جەخت لەو خاڵە بکەینەوە کە قێزەون بوونی دیموکراسییەکان بەر لەوەی ئەنجامی گەشەکردن  باڵادەست بوونی سیستمی چین بێت، زیاتر دەرەنجامی هەڵەکانی لیبرالیزمی نوێ و کەم و کورتییەکانی ناوخۆی سیستمی سەرمایەدارییە. 

دژوارترین هەڵوێست کە ئێستا ئەوروپا تێی کەوتووە و لەو باوەڕەدایە کە ناتوانێت رووبەڕووی چین ببێتەوە لە هیچ بوارێکی ئابوری و تەکنەلۆجیا و سەربازیدا ئەمە زۆر بە روونی لە سیاسەتەکانی ئەڵمانیا و فڕەنسادا دەبینرێت کە هەردووکیان بە خەیاڵی خۆیان چاویان بڕیوەتە بازاڕ و سەرچاوە سروشتییەکانی خۆرهەڵات. 

بە سەرنجێکی گشتی دەتوانین بڵێین کە لە سەرەتای هەزارەی سێیەمەوە هەست بە ئاوابوون  و روو لە قەیرانکردنی جیهانی خۆرئاوا دەکرێت.

دەرکەوتنی ناسیۆنالیزم و پۆپۆلیزم چارەنووسێکی حەتمین و لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا و دەبێت ئەوەمان قبوڵ بێت کە جەمسەرگیری سیاسی و ئابوری نوێ خەریکە دروست دەبێت و لەم رەوتەدا چارەنووسی سیستمی دیموکراسی دەنگدان و هەڵبژاردن تەم و مژاوییە و رەنگە نەتوانێت تا کۆتایی ئەم سەدەیە بەردەوام بێت.

بڵاوکردنەوە: چ.ع



created by Avesta Group and powered by Microsoft Azure